تاریخچه فرش

مکاتب قالی ایران

فرش ایران در گذر تاریخ

انسان بر اثر نیاز از دیرباز در اندیشه آن بود که زیراندازی مناسب و پوششی درخور برای خود آماده سازد که هم او را از گزند باد و باران مصون دارد و هم بستری نرم برایش فراهم آورد و عایقی در برابر گرما و سرما باشد. آشیانه پرندگان و ساقه های در هم تنیده گیاهان یکی از الگوهایی بود که انسان را به سوی بافته ها سوق می داد. انسان نخستین در طي قرنها به روش درهم تنيدن الياف گياهي و پوست درختان، به صنايعي نظير سبد بافي آشنا شده بود، واكنون با بهره‌گيري از پشم حيواناتي كه قابليت زيست در جوامع اوليه راداشتند، مي‌توانست زير اندازهايي نه چندان نرم ارايه دهد. زنان از جمله كساني بودند كه از آغاز در اين فن کوشش بسیار داشتند و به بافت دست بافتهاي پوششی و زیراندازی و روپوش حيوانات و كيسه حمل مواد دست می یازیدند.
زيراندازهاي نخستین متشكل از پوست نرم حيوانات و الياف نرم گياهي و بوريا بود اما به دلیل گسترش جوامع اجتماعي و کاهش شكار، نياز به توليد بيشتر زيراندازهاي دست بافته روز به روز بیشتر شد و بافت اين گونه زيراندازها تكامل يافت.
کاوشهای باستانشناسي نشان مي‌دهد استفاده از بورياهاي بافته شده از ني‌هاي منطقه میان رودان، از هزاره چهارم و پنجم متداول بوده و بافت گليم تا سده پانزده قبل از ميلاد، به مرحله بالايي از تكامل رسيده است.
 کهن‌ترين دستبافته ای كه باستانشناسان به آن دست يافته‌اند، قاليچه‌اي است كه به علت دستيابي به آن در گور يخ زده يكي از فرمانروايان سكايي در دره ‌پازيريك در سیبری، به نام قاليچه پازيريك ناميده شده است. اين فرش كه به عنوان پوشش اسب به كار مي‌رفته هم اکنون در موزه ارمیتاژ لنینگرادنگهداری می شود و صاحب نظران با توجه به نقشهاي روي اين قالي كه شبيه نقوش اصيل هخامنشي است آن را ايراني مي‌دانند و بر این باورند كه فرش پازیریک از دست بافتهاي مادها و پارت‌ها (خراسان بزرگ قديم) است رنگهاي مورد استفاده در اين قالي قرمزاخرايي، زرد، سبز كمرنگ و نارنجي است. تشابه نقوش سواران و مردان پياده كه در كنار اسبان خود راه مي‌پيمايند، و جانواران بالدار در اين قالي با نقوش تخت جمشيد، درستی نظر اين پژوهشگران را قويتر مي‌سازد. صاحبنظران همچنين معتقدند بافت قاليچه‌اي با چنين ويژگيها، مستلزم دارا بودن پشتوانه‌اي فرهنگي و هنري در ارتباط با بافت فرش، کمینه براي چندين قرن خواهد بود و مبين اين نكته است كه در سده های متمادي، پیش از بافت فرش معروف پازيريك، اين حرفه در فلات ايران رواج داشته و ايرانيان به رمز آن پي‌برده بودند.
گفتار مورخان نيز، حاكي از تاييد همين نكته است. به طوري كه گزنفون مورخ يوناني در كتاب خود موسوم به «سيرت كوروش» مي‌گويد: «ايرانيان براي اينكه بسترشان نرم باشد، قاليچه زير بستر خود مي‌گستردند».اين عبارت نشان دهنده آن است كه قاليبافي در اين زمان عموميت داشته و در زندگي روزمره جايگاه خود را يافته و از ملزومات زندگي به شمارمي‌آمده است.
گرچه از دوران ساسانيان نمونه مشخصي موجود نيست، اما آن چنان كه از قراین پيدا است، فرش ايران در دوران ساساني، از شهرت و اعتبار جهاني برخوردار بوده است. چنان‌ كه سالنامه چيني «سوئي سو» (sui-su) در اين دوران از فرش پشمي ايران به عنوان كالاي وارداتي به چين نام مي‌برد. در ادبيات فارسي نيز، بارها فرش معروف "بهارستان" متعلق به خسروپرويز پادشاه ساساني ياد شده است. اوصافی که از فرش بزرگ بهارستان آمده است، نشانه‌هايي از توان و برتري هنرمندان ايراني و پيشتازي آنان درهنر فرش بافي است.
با ظهور دين اسلام و فروپاشي نظام پرشكوه ساسانيان، هنر فرشبافي كه پيشتر توسط اشراف حمايت مي‌شد دچار ركود شد و در پی آن ظهور سلسله‌هاي مختلف و عدم ثبات سياسي در قلمرو پهناور ايران، توان رشد و نمورا از آن بازستاند. به ویژه آن كه اعراب به تجملات زندگي توجهي نداشتند، و كاخهاي رفيع براي در ميان گرفتن آنان كه به زندگي در صحرا و بيابان و آسمان پرستاره و چادرهاي حصيري خو گرفته بودند، توان فرسا مي‌نمود، و به منظور مبارزه با شرك و بت‌پرستي نقش پردازي ازانسان و حيوان را مكروه مي‌دانست.
با پراكنده شدن هنرمندان در شهرهاي دور و نزديك، هنر فرشبافي بي‌نمودي آشكار، به بقاي خود ادامه داد، اما اين روند ديري نپاييد و خلفاي بين‌اميه و بني‌عباس برخلاف خلفاي گذشته، در تقليد از شاهان گذشته، به اين هنر توجه كردند و موجبات شكوفايي اين هنر را پديد آوردند. ذكر دويست خانه قالي در تاريخ بيهقي متعلق به نيمه اول قرن پنجم هجري در شرح هداياي ارسالي از خراسان توسط علي‌بن عيسي براي هارون الرشيد، خود گواهي براين نكته است و اخبار و شواهدي كه مورخان و جغرافي نگاران اسلامي از اين و آن در كتب خود درج كرده‌اند، خود دليل غير قابل انكاري از وجود فرهنگ پيشرفته قاليبافي ايران است.
مولف «حدودالعالم» كه در تاريخ 812 م آن را به رشته تحرير درآورده به قاليبافي فارس اشارت دارد، و يك قرن بعد مقدسي به وجود قاليهاي سجاده‌اي در اراضي مرتفع قائنات،اعتراف مي‌كند.
ياقوت حموي (1179 ميلادي، قرن ششم هجري) از وجود قاليبافي آذربايجان خبر مي‌دهد، و ابن‌بطوطه جهانگرد عرب (1304 ـ 1378ميلادي) در راه خود از خورموسي در خليج فارس به اصفهان، هنگام بازديد از ايذه در منطقه بختياري از فرش سبز رنگي از در جلو وي گسترانيدند ياد مي‌كند.
ادبيات فارسي نيز از اين نشانه‌ها خالي نيست. خاقاني شرواني شهرت قاليهاي مرندي را در قرن ششم چنين بازگو مي‌كند:
چون مرا سندس است و استبرق شايد ارقالي مرندي نيست
یورش قوم مغول آنچه را كه دستاورد پادشاهان گذشته بود، نابود ساخت. آنان مرداني جنگجو بودند كه دنيا را برپشت اسبانشان فتح كرده بودند و در مصافشان با دشمنان، زنانشان را همراه نمي‌بردند، و قالي كه زاده دستان هنرمند زنان است، با حمله آنان، نه تنها به ايران راه پيدا نكرد، بلكه باعث شد تا كارگاههاي كوچك بافت قالي نيز ازبین رفته و طراحان و نقاشان به نقاط دوردست و روستاهاي دور افتاده بگريزند.
مغولها گرچه سرزمين ايران را فتح كردند، اما به سرعت مقهور فرهنگ غني ايرانيان شده و به آن تن دادند. جانشينان مغولان با برخورداري از اين فرهنگ، رفته‌رفته به ترميم خرابيها همت گماشتند و هنرمندان را بزرگ داشته اكرام كردند و موجبات پيشرفته زمينه‌هاي هنري را فراهم آوردند. در اخبار آمده است كه غازان خان اولين ايلخاني بود كه به دين اسلام گروید و فرشهایی برای آرامگاه خالد ابن ولید سردار صدر اسلام به دمشق گسیل داشت. وي براي تزيين صحن کاخهای خود نيز قاليهايي از خطه فارس را فراهم آورد
جانشينان تيموريان برخلاف اعقابشان افرادي هنر دوست و هنرپرور بودند و بعضي‌شان در برخي از رشته‌هاي هنر دست داشتند. آنان با بزرگداشت نقاشان و هنرمنداني چون بهزاد هراتي و ايجاد كانونهاي هنري در اعتلاي اين هنرگامهاي موثري برداشتند. نقاشيهايي كه از دوره تيموري باقي مانده نشان دهنده علاقه شاهان تيموري به هنر فرشبافي است.
دوران صفوي عصر درخشان و پرشکوه احياي هنر در تمام زمينه‌هاست. نمونه‌هاي ارزنده موجود در موزه‌هاي مشهور جهان همچون قالي مشهوراردبيل كه جهت مقبره شيخ صفي الدين اردبيلي جد بزرگ صفويان بافته شده و اكنون در موزه ويكتوريا و آلبرت نگهداری می شود، حاصل كارگاههاي قاليبافي شاهي در اين دوران بوده اند. حمايت شاهان صفوي و ابراز علاقه آنان به اين حرفه سبب شد تا صنعت فرشبافی از درجه يك پيشه و حرفه روستايي تا مقام يكي از هنرهاي زيبا ارتقا يابد. شاه عباس در اين مهم سهم به سزايی داشت، زيرا وي با تاسيس كارگاه قاليبافي در جوار کاخهای سلطنتي خود بين چهل ستون تا ميدان شاه، بافندگان را مستقيماً زير نظر داشت تا از كيفيت بافت و ظرافت آنها مطمئن شود. يادداشتهاي گردشگرانی چون تاورنيه، شاردن و رابرت شرلي تاييدي براين گفتار است.
ايجاد روابط تجاري با كشورهاي اروپايي و ورود جهانگردان، گردشگران و سفرا به ايران، زمينه گسترش روابط فرهنگي، تجاري را با ديگر كشورهافراهم ساخت و استقبال از قاليهاي نفيس ايراني در اروپا براهميت دستبافته ها ورونق سفارشها افزود.
از اين زمان كاشان به واسطه مرغوبيت و ظرافت قاليهاي توليدي خود پذيراي سفارشات بسيار شد و توليد فرشهاي زربفت كه حاصل بافت با نخهاي طلا و نقره بود، بنا به سفارش دربار لهستان بر رونق آن شهر افزود. اين فرشها كه بعدها به فرشهاي لهستاني يا پولونزی Polonaisa معروف شدند، يادگارهاي اين دورانند و اكنون مايه فخر و مباهات موزه‌هاي مالك آنند.
شاه عباس با گردآوردن بهترين نقاشان و طراحان و بافندگان از سراسر كشور و تجمع آنها در كارگاههاي سلطنتي، شاهكارهاي بي‌مانندی را در هنر فرشبافي سبب شد و نقشهاي قالي با الهام از نقوش نگارگری و تذهيب توسط هنرمندان دگرگون شد. با انقراض صفويان افول هنر فرشبافي نيز آغاز شد. تاخت و تاز افغانها در ایران، همه چيز را به ناگهان از بين برد و خاطره دردناك حمله مغولان را در اذهان همگان زنده كرد.
نادرشاه جهت حفظ انسجام و يك پارچگي كشور فرصت آن را نيافت تا به مسایل هنري بپردازد اما دوباره و رفته رفته با حفظ امنيت و آرامش ايجاد شده در سايه شجاعت و دلاوري ايرانيان، هنري كه در خفا به حياتش ادامه مي‌داد در دوره زنديه اعتبار بيشتري يافت و مورد توجه فرمانروايان قرار گرفت.
در دوره قاجاريه نیز با رونق بازارهاي اروپا كه از دوره صفويه آغاز شده بود و در طي قرون متمادي افت و خیز فراواني را پشت سر نهاده بود، سير عادی خود را در پيش گرفت. بازرگانان تبريزي به تاسيس كارگاههاي فراوان قاليبافي نه تنها در تبريز بلكه در كرمان، مشهد، كاشان و ساير شهرهاي ايران همت گماشته و قاليهاي بافته شده از طريق استانبول به اروپا راه مي‌يافتند.
 با رونق روزافزون بازار فرش ايران بازرگانان خارجي خود به فكر سرمايه گذاري در ايران افتادند و با ايجاد كارگاههاي بافت قالي در شهرهايي مانند كاشان، اراك و كرمان، هدايت اين هنر و صنعت را به عهده گرفتند.
اکنون نیز فرش دستباف ایران در گذر سالها و قرنها و بلکه هزاره ها با تکیه بر اصالتهای گذشته، هنرمندی ایرانیان، خلاقیت تولید کنندگان و پیشینه پر افتخار خود همچنان راه کمال را می پیماید و در تمامی کره خاک شهرتی بی مانند دارد.

 

 

آذربایجان شرقی

آذربايجان:
آذربايجان در حال حاضر در شمال غرب ايران قرار دارد و از شمال به جمهوري آذربايجان و از مغرب با کشور ترکيه هم مرز است. منطقه آذربايجان به دليل وسعت واقع، زمينهاي کشاورزي، آب و هواي مناسب و طبيعي کوهستاني همواره در توليد قالي از موقعيتي ممتاز برخوردار بوده است . شهر تبريز از مراکز مهم قاليبافي در اين خطه مي‌باشد و از زمان صفويان با ايجاد کارگاههاي بزرگ قاليبافي فرشهاي بسيار زيبايي در آن بافته شد که در موزه‌هاي بزرگ جهان ديده مي‌شود.
از نيمه دوم قرن نوزدهم توسط بازرگانان اين شهر امر صادرات فرش رواج داشته است. صادرات قالي ايران از طريق تبريز تا آن حد براي دولت ايران مهم بود که تصاويري از اين رويداد بر روي اولين کارت پستالهاي زيباي اواخر دوره قاجار چاپ شد و به اقصي نقاط جهان فرستاده شد.

مرکز مهم قاليبافي آذربايجان:
الف: قالي‌هاي شهري در مرکز و غرب استان قرار دارد و مهمترين‌ آنها عبارتند از: 1ـ تبريز و اطراف آن 2ـ مرند 3ـ مراغه4 ـ خوي
ب: فرشهاي روستايي: 1ـ هريس 2ـ گراوان 3ـ بخشايش 4ـ شربيان 5ـ مهربان همچنين شهرهاي اردبيل، سراب، مشكين‌شهر و کليبر که عمده قاليهاي اصيل آنها به لحاظ طرح، رنگ و بافت در کنار قاليهاي محلي و روستايي با نقوش ساده‌تر و هندسي قرار مي‌گيرد.
ج: فرشهاي عشايري آذربايجان که در رأس آنها فرشهاي عشايري شاهسون قرار دارد. عشاير ارسباران نيز به توليد انواع دستبافها و زيراندازهاي زيبا نظير گليم و ورني مي‌پردازند.

رنگها و طرحهاي مورد استفاده در قالي آذربايجان:
لچک‌ترنج، درختي،گلداني، بته‌جقه‌اي با ترکيبي از رنگهاي مختلف از مشخصات قالي آذربايجان است. در حال حاضر تبريز به عنوان کانون بزرگ توليد کنندگان نامور بر ساير مراکز آذربايجان تأثير گذاشته است. فرشهاي تبريز از شادابي و طراوت زيادي از لحاظ رنگ برخوردار است. تبريز از جمله کانون‌هايي است که بافندگان آن در بافت فرش ابريشمي مهارت دارند.
طرحهاي لچک و ترنج هندسي هريس از زيبايي خاصي برخوردار است و نقشه قديمي هريس ضمن حفظ نقوش لچک و ترنج شاه‌عباسي از ترکيبي هندسي نيز برخوردار است. نقشه هريس داراي حاشيه معروف سماوري و داراي گونه‌هاي مختلف، قاچ خاتون، ترنجي کف‌ساده، حاج عظيمي، ترنج‌لوزي، صمدخاني و تاجري مي‌باشد و با استفاده از خطوط زاويه‌دار هويتي کاملاً مستقل از قالي‌هاي شهري بوجود آورده است. لچک و ترنج شاخه شکسته از معروفترين اين طرح‌هاست به نقشه قالي هريس گوراوان نيز مي‌گويند: قاليهاي ابريشمي هريس نيز از اهميت زيادي برخوردار است بطوريكه در بسياري از فروشگاههاي قاليهاي ايراني  در اروپا و آمريکا داراي طرفداران زيادي است. اغلب قاليهاي بافته شده هريس از رجشمار پاييني برخوردار مي‌باشد. قالي‌هاي هريس از جمله قالي‌هاي پردوام نواحي تبريز است و بر روي رنگ سرخ روناسي تکيه زيادي مي‌شود و رنگهاي ديگر آن بيشتر در مايه‌هاي تلخ‌مانند قهوه‌اي سير، سبز تند و سرمه‌اي تيره است.
قالي‌هاي عشايري شاهسون نيز مشابهت‌هايي با قاليهاي روستايي آذربايجان دارد. حسن نجاري طرح معروف خود رنگ مرند است. قاليهاي اردبيل هندسي و يکنواخت است و در آن گل و بته کمتر ديده مي‌شود.
فرشهاي سرانداز با طرح هراتي و مايه‌هايي از رنگهاي آبي، نخودي، ارغواني روشن و قرمز از گذشته در بخشايش از توابع اردبيل بافته مي‌شد ولي در حال حاضر قالي‌هاي اين ناحيه ساده و با طرح شکسته بافته مي‌شود. از جمله طرحهاي اين روستا هراتي شکسته است.
طرحهاي ماهي‌درهم و شاه‌عباسي بيجار و ترکيبي از نقشه‌هاي ترکي افشار و کردي در مناطق مياندواب، تکاب و بيجار ديده مي‌شود و رنگهاي زمينه در اين مناطق بيشتر لاکي قرمز، سرمه‌اي، کرم و گاهي آبي فيروزه‌اي است.
(تبريز- افشان)،(تبريز)،(تبري2)(تبریيز3)(تبريز-لچک و ترنج)(تبريز- لچک و ترنج گل فرنگ)

ويژگي بافت ، دار و ابعاد فرش در قاليهاي آذربايجان:
گره ترکي در بين قاليهاي آذربايجان بيشتر مورد استفاده دارد. دارهاي قالي در آذربايجان عمودي است.
مهمترين ابعاد قاليهاي جديد شهري باف در آذربايجان   3×2 و 5/3×5/2 و 4×3 ابعاد دايره و چند ضلعي نيز جديداً رواج يافته است.
قالي روستايي آذربايجان ابعاد مختلفي دارد. قالي هريس عموماً داراي ابعاد 3×2 و 5/3×5/2 است در بخشايش فرشهاي کناره بافته مي‌شود که حداکثر طول آنها 4×3 متر است.
بافندگان اردبيل در ابعاد 5/3×5/2 و 3×2 متر فعاليت دارند و اندازه‌هاي پرده‌اي هم در آنجا رواج دارد.

طراحان و توليدکنندگان مشهور قاليهاي آذربايجان:
از توليدکنندگان بزرگ فرش آذربايجان حاج‌جليلي در مرند، حاج‌حسن اعلا‌باف،صدقياني، برادران عالي‌نسب و نظامي‌‌دوست را مي‌توان نام برد. فرشهاي طباطبايي تبريز نيز از فرشهاي معروف قديم آذربايجان مي‌باشد.
از ميان طراحان مشهور رسام‌ارژنگي، حبيب‌الله‌ امين‌افشار، احمد عماد، عباسعلي اعلاباف، تقي‌ خياباني، غلامحسين خياباني، اکبر برگي، محمد حسين‌بنام، علي‌پور حلاجي، ابراهيم رضايي، غلامحسين حبيبي، شيرفرد و بسياري ديگر مي‌توان نام برد. استاد خوبان‌فر از بنيان‌گذاران بافت فرشهاي حجمي است که در شهرت قاليهاي جديد تبريز نقش عمده‌اي داشته است.

ترکمن

تاریخ قوم تركمن و فرش آن :
تركمن‌ها قبیله‌ای ترك می باشند كه هم اكنون در شمال ایران ، شمال افغانستان و شرق دریای خزر در جمهوری‌های تازه مستقل تركمنستان و ازبكستان زندگی می‌كنند. این مردم اگر چه اصالت خود را حفظ كرده‌اند، سنتهای فراوانی را از دست داده‌اند. قالی تركمن از اواخر قرن سیزدهم هجری توجه اهل تحقیق را برانگیخته است و آنچه مسلم است آن است كه فرش تركمن از دلبستگی‌های جاودانه این قوم بوده است. مهمترین قبایل تركمن كه بافت فرش در آنها رواج داسته است عبارتند از: ایل تكه، ساریك، ایل چدر، ایل اساری، ایل بزرگ یموت. در حال حاضر سه گروه از تركمنهای مستقر در ایران به قالی بافی اشتغال دارند. دو طایفه از ایل بزرگتر یموت به نامهای آتابای، جعفربای و دیگری بخشی از ایل تكه كه گفته می‌شود در شمالغرب خراسان ـ شمال بجنورد و غرب آن قراردارد و در حال حاضر بهترین فرش تركمن در ایران را تولید می‌كنند و مركز اصلی آن در مراوه تپه است. از نظر حجم تولید مقدار بافته‌های ایل تكه كمتر از دو طایفه‌ یموت است. مركز عرضه فرشهای آتابای در گنبد قابوس است و فرشهای جعفربای در شهر كوچك آق‌قلعه و گرگان بفروش می‌رسد.

رنگها و طرحهای بكار رفته در قالی تركمن:
یكی از نقشمایه‌هایی كه اكنون در قالی تركمن دارای بیست شكل مختلف و مخصوص هر ایل و طایفه خاص است، همان چیزی است  كه به آن گل می گویند و در بین عشایر و روستاییان فارس زبان حوض نامیده می‌شود. گل تركمن همان ترنج ایرانی است و در نقشه‌های قالی تركمن تكراری می‌شود.
محدودترین طرحهای آنها با نامهایی همچون غزال، گز، ساریک گل، ارساری گل، سالور گل و آخال، ارساری، بشیر، جعفربای، چدر، ساریك، سالور، كركی و یموت و…می‌باشند. رنگ قرمز سیر در كنار قهوه‌ای و شتری عمده رنگهای قالی تركمن هستند.

ویژگیهای بافت، دار و ابعاد در قالی تركمن:
گره‌مورد استفاده، هم تركی و هم فارسی است. رجشمار فرش اصیل تركمن در محدوده‌فرشهای نسبتاً درشت باف بوده‌است اما گاه گرایش به ریزبافی بویژه در فرشهای ایل تكه كه از ابریشم استفاده می كنند، تا حد فرشهای 40 تا50 رج دیده شده می‌شود. نوع دارهای بافندگی فقط از نوع زمینی است.

 

 

خراسان

خراسان:
استان خراسان در حال حاضر با مساحتي در حدود 2/313337 کيلومتر تقريباً يک پنجم سطح کشور در شرق ايران قرار گرفته است. اين استان از شمال به کشورهاي شوروي و از مشرق به افغانستان و شوروي و از جنوب به استانهاي سيستان و بلوچستان و کرمان و از مغرب به استانهاي يزد اصفهان، سمنان و مازندران محدود است شهرهاي عمده استان خراسان شامل: مشهد، درگز، بجنورد، اسفراين، نيشابور، سبزوار، تربت‌حيدريه، تربت‌جام، کاشمر، فردوس، طبس، تايباد، سرخس، قاين و نهبندان مي‌باشد.

سابقه قاليبافي در خراسان:
با توجه به قراين و برخي اسناد موجود و تصاوير باقي‌مانده از نقاشي‌هاي قرون 9 و 8 هجري تصاوير زيادي از انواع قالي‌ها با نقوش متعدد اعم از هندسي و حتي نقوش لچک و ترنج و اسليمي ديده مي‌شود. بدون شک قاليبافي در آن زمان جزو صناعات مهم شهر هرات بود که جزو خراسان به حساب مي‌آمد.
قديمي‌ترين قالي خراسان مربوط به 160 سال پيش(که قالي‌بافي مشهد داراي همين سابقه است) با ابعاد 4×3 متر با طرح زيباي اسليمي دوره صفوي مي‌باشد ، متن آن قرمز لاکي و حاشيه اي به رنگ آبي دارد.

مهمترين مراکز قاليبافي:
مراکز مهم قاليبافي استان خراسان در حال حاضر عبارتند از:
خراسان رضوي، مشهد، نيشابور، سبزوار، کاشمر
خراسان شمالي: قوچان، شيروان، بجنورد
خراسان رضوي، تربت جام و تربت حيدريه، طبس، بيرجند، گناباد

سابقه قاليبافي در مشهد:
مشهد مرکز استان خراسان و يکي از کانونهاي قاليبافي ايران است. اين شهر به خاطر وجود آرامگاه هشتمين پيشواي شيعيان حضرت رضا داراي شهرت زيادي است. تعيين تاريخ دقيق براي شروع قاليبافي در مشهد امکان پذير نيست اما طبق نوشته‌ها و مدارک موجود، قديمي‌ترين قالي موجود منسوب به اين شهر متعلق به دوره شاه‌عباس صفوي طي سالهاي 1038 ـ 999 هجري قمري است. مراکز مهم قاليبافي در مشهد: طرقبه، شانديز، جاغرق، زشک و نوغنداست.


رنگ و طرحهاي مورد استفاده در قالي مشهد:
گلهاي بزرگ شاه‌عباسي شبيه طرحهاي اصيل هراتي، طرحهاي افشان لچک و ترنج با حاشيه‌هاي کتيبه‌اي ،انواع طرحهاي گل فرنگ، طرح لچک و ترنج سعدي ( از طرحهاي جنوب خراسان «بيرجند» است) نيز اخيراً در مشهد ديده مي‌شود. رنگ‌هاي قرمز سير (قرمزدانه)، عنابي، کرم، انواع سبز، آبي و سرمه‌اي و قهوه‌اي از عمده رنگ‌هاي مورد استفاده در قالي‌هاي امروز مشهد است.
(مشهد – عمو اوغلی)،(مشهد – عليخان- عمو اوغلی)

ويژگي بافت، دار و ابعاد قاليهاي مشهد:
در قالي مشهد دو نوع بافت فارسي و ترکي باف ديده مي‌شود. دارهاي قالي‌بافي همگي از نوع عمودي و ثابت هستند. پشم به عنوان پرز قالي و نخ پنبه به عنوان تاروپود تنها مواد اوليه مورد مصرف مي‌باشد در نمونه‌هاي قديمي و مشهور قالي مشهد استفاده از ابريشم نيز ديده مي‌شود. ابعاد متداول قالي مشهد 6 متري، 12 متري، 15 متري و حتي ابعاد متغير ديده مي‌شود.

طراحان و توليدکنندگان قالي مشهد:
محمود عمواوغلي، عبدالمجيد عمواوغلي، عليخان عمواوغلي، محمد ابراهيم مخملباف، حاج علي آقا خامنه‌اي، عباسقلي صابر، حاج غلامرضا اخوان نساج، حاج علي مدد، شيخ پورنگي، حاج عبدل مومني، خليل خديوي، حيدر حيدرپورکافي، کاظم شش‌کلاني، قاضي خاني، محمد مهدي مخلباف و محمد رضا مخملباف از توليد کنندگان قالي مشهد هستند.
از طراحان معروف عليپور، ميرزاحسن زرين کلک، ميرزا حسن طرحچي، عبدااحميد صنعتکار، حاج سيد مهدي جواهر قلم، حاج سيد مهدي يزدي و محمد حسين فخرالواعظين مهدوي را مي‌توان نام برد که از قديم تا به امروز در کار طراحي مشغول مي‌باشند.

سابقه قاليبافي در بيرجند:
بيرجند از شهرستانهاي جنوب شرقي خراسان و دومين کانون مهم قاليبافي خراسان پس از مشهد مي‌باشد.
براساس مطالعات انجام شده مي‌توان سابقه‌اي حداقل 200 ساله براي قالي بيرجند در نظر گرفت.درخش و مود  قديمي‌ترين و مشهورترين مناطق قاليبافي حومه بيرجند ميباشند.
درخش سومين کانون مهم بافندگي در خراسان است. از ديگر مراکز مهم قاليبافي در بيرجند:  چاج آسيابان، مك ، موز خاص، کوشکک، دره عباس، دژنوک، سرچاه، فصل‌آباد، تكاب، نوفرست، مي‌باشند.
طرحها و رنگهاي مورد استفاده در قاليهاي بيرجند:
انواع طرحهاي ماهي درهم سبكهاي لچك و ترنج و سرتاسري و طرح بته اميري و لچك ترنج سعدي . همچنين استفاده از يك ترنج بزرگ و گاهي نقوش پرندگان با نگاره‌اي از بته در قالي‌هاي بافت درخش.عمده رنگهاي به كار رفته  در قالي‌هاي بيرجندعبارتند از :لاکی سیر و روشن،كرم ،نخودي ، سرمه اي
(بيرجند)

ويژگيهاي دار ،بافت وابعاد در قاليهای بيرجند:
در قالي بيرجند، گره فارسي و به صورت جفتي رايج است. ابعاد قاليهاي بيرجند عبارتند از 6 و 9 و 12متر مربع و ابعاد كوچکتر قاليچه يا ذرع و نيم در حال حاضر رواج ندارد. رجشمار قاليهاي بيرجند 30 تا 40 و حداکثر 45 است و دارهاي قاليبافي عمودي و متحرک مي باشند.

طراحان و توليدکنندگان قالي بيرجند:
توليدکنندگان مشهور: ميرزاعلي درخش، شرکت شرق بيرجند، دکتر عبدالعلي احمد، عبدالمجيد جمشيدي، حاج قاسم خامنه‌اي، غلامحسين کاميابي، ابوالقاسم ملک، غلامرضا بازرگان، فرسات و حاج حسين اميني است.
طراحان مشهور فرش: محمد علي صميمي در حال حاضر و محمود کريم کرماني و محمد حسن لطفي از طراحان قديمي هستند.

کاشمر:
يکي از شهرهاي خراسان رضوي است. نام پيشين  آن ترشينه بوده است. اين شهر از شمال به سبزوار و نيشابور از مشرق به تربت حيدريه از جنوب به گناباد و فردوس و طبس و از مغرب به شاهرود محدود است. کاشمر تا مرکز استان خراسان 230 کيلو فاصله دارد.

سابقه قاليبافي در کاشمر:
طبق اسناد و مدارک شروع بافت در کاشمر به سالهاي 1260 تا 1280 هجري شمسي باز مي‌گردد.  محمد کرماني اولين استادکار قاليباف در منطقه كاشمر و از روستاي فروتقه آغاز گرديد.
مراکز مهم قاليبافي در کاشمر: روستاي فروتقه، کاژخانه، فداخن، فرگ، تربقان، رزق‌آباد، خليل آباد و بردسکن مي‌باشد.

رنگها و طرحهاي مورد استفاده در قالي کاشمر:
انواع طرحهاي زير خاکي، افشان شاه‌عباسي، لچک و ترنج به سبک مشهد، انواع طرحهاي نايين کل فرنگ همچنين طرحهاي تصويري، نقوش قاليهاي معاصر کاشمر را تشکيل مي‌دهد.
رنگ‌هاي مورد استفاده در قالي کاشمر عموماً روشن و به لاکي گل خاري معروف است.

ویژگی بافت، دار و ابعاد در قالیهای کاشمر:
در قالی کاشمر هم از گره ترکی و هم از گره فارسی استفاده می‌شود. دارهای قالی بافی عمودی و ثابت هستند در قالیهاي كاشمر همیشه از نخ پنبه برای تار و پود و پشم برای پرز فرش استفاده می‌شود و همچنین ابریشم به صورت بسیار محدود کاربرد دارد. رجشمار قالی کاشمر بین 30 و حداکثر 40 رج است، مهمترین ابعاد قالی کاشمر 3×2 و 5/3×5/2 متر مربع و بعضاً بزرگتر است.

 طراحان و توليد كنندگان فرش در كاشمر:
عزيزاله خاني، احمد ترك، حاج عباس گلستاني، محمد حسين وزان، غلامرضا عابديني، محمد مشتاقي و علي اصغر مسافر از مهمترين توليد كنندگان قالي‌هاي كاشمر در طي 70 سال اخير بوده و هستند.

بلوچ نشين خراسان:
منطقه‌اي در خراسان پيرامون تربت حيدريه، خواف ، رشخوار، محلات، زواره، كاشمر، سرخس تربت جام و قائن محل استقرار بخشي از عشاير ايراني بلوچ است كه در بين اين نقاط تربت حيدريه، تايباد و سرخس و حتي مشهد مركز تجمع آنها به شمار مي‌آيد.

 طرح هاورنگ‌هاي مورد استفاده در قالي‌هاي بلوچ:
طرح‌هايهاي قاسم آبادي سالار خاني ، گلداني، سجاده‌اي سه برگي، سه قابي ، كلاه‌دراز ، سه خشتي ، گاو و برج، سنگ چولي، گل شفتالو، فتح‌اله‌خاني، يعقوب خاني، مددخاني، علي‌اكبرخاني، گوزني، چشمه گل، دخترقاطي، كله فندقي يا كل شيفي، طاووسي ، گل بادامي، برگ تاكي، گل اشرفي، گل‌ستاره، تيسمنگ، چهار مرغ، عبدالسرخ كاشمر، پرجكلي كشميراز مهمترين طرح‌هاي قاليچه‌هاي بلوچ هستند كه به صورت ذهني بافته مي‌شوند.
رنگ قاليچه‌هاي بلوچ تيره است و از تركيب مايه‌هاي قرمز وسياه همچنين قهوه‌اي سير، شتري و سرمه‌اي سير به دست‌ مي‌آيد، در سالهاي اخير با افزايش مهاجرت اخانمنه به داخل ايران بسياري از طرح‌ها در هم آميخته و در بسياري از موارد باعث ايجاد مشكلات در تشخيص بافته‌ها مي‌‌گردد.

(قاليچه بلوچ خراسان)،(قاليچه بلوچ خراسان 1)

ويژگي بافت دار و ابعاد فرش در قالي‌هاي بلوچ خراسان :
شيوه بافت يك پود ( يك پود نازك) مهمترين ويژگي قاليچه‌هاي بلوچي مي‌باشد هم چنين گره فارسي در بين بافت قاليهاي بلوچ اين مناطق رايج است. استفاده از موي بز در كنار پيچ فرش‌ها از ويژگي قاليچه‌هاي قديمي بلوچ مي‌باشد. و حال كاربرد پشم بجاي موي بز افزايش مي‌يابد.

طبس:
اين شهر در فاصله 600 كيلومتري جنوب مشهد و يكي از شهرهاي كويري استان خراسان است، كه در جنوب غربي آن قراردارد سابقاً به آن دروازه خراسان مي‌گفتند از شمال به كوير نمك و از شرق به بيرجند وفردوس، از جنوب به كوير لوت و استان كرمان از مغرب به كوير لوت و يزد محدود است. اين شهر در كنار كوير بزرگ ايران قرار گرفته و اكثر راههايي كه از كوير عبور مي‌كرد و به اين شهر منتهي مي‌شود.

سابقه قاليبافي در طبس:
سابقه قاليبافي در طبس به قرن اخير باز مي‌گردد استان نجدشيباني اولين توليد كننده فرش‌هاي  طبس بود مراكز مهم قاليبافي در طبس در خود طبس در روستاهاي آن از جمله كريت، عشق آباد حلوان بافته مي‌شود.

رنگ‌هاي طرح‌هاي مورد استفاده در قالي طبس:
طرح‌هاي لچك و ترنج ساده، طرح‌هاي نائين نيز در طبس بافته مي‌شوند. رنگ‌هاي بكار رفته در قاليبافي سفيد، خاكي روشن، خاكي سير، آبي روشن، آبي سير، كرم، لاجوردي ، قهوه‌اي ، يشمي، فيروزه‌اي عنابي و لاكي مي‌باشند.

ويژگي بافت، دار و ابعاد در قالي‌هاي طبس:
نوع گره مورد استفاده در كاشمر به صورت فارسي و جفتي فارسي است ، رجشمار قالي‌هاي طرح نائين 30، 40 ودر برخي موارد رجشمارهاي بالاترنيز ديده مي‌شود. ابعاد رايج در فرش‌هاي امروز طبس عموماً2×3 و 5/3 × 5/2 متر مربع مي‌باشد.


طراحان و توليد كنندگان قالي طبس:
مهدي عطاري، محمد نخعي، قاسم نيا، محمد علي مقداري، عباس علي غلامي، محمد حسن نصيري و جلال رسولوف از مشهورترين توليد كنندگان قالي‌هاي معاصر طبس هستند. همچنين توكل‌فتحي، عبداله‌فتحي، محمدصفرزاده، محمد رضا شيباني، ماشاءالله هادي، حسن سلطاني، حسين فتحي از طراحان دهه اخير و امروز قالي طبس مي‌باشد.

سبزوار:
شهرستان سبزوار تا تهران 654 كيلومتر فاصله دارد از شمال به ميان آباد از مشرق به شهرستان نيشابور و از جنوب به شهرستان كاشمر و از مغرب به شهرستان شاهرود محدود است، اين شهر در دوره‌هاي اسلامي ولايت بيهق و داراي دو شهر سبزوار و خسروگرد بود كه بيش از يك فرسنگ با يكديگر فاصله نداشتند اين شهر در حمله مغول ويران شد و در سال 737 هجري قمري پايتخت سلسله سربداران شد.

سابقه قاليبافي در سبزوار:
تاريخ معاصر قالي سبزوار مربوط به قرن اخير ‌مي‌باشد. قاليبافي توسط دو برادر از اهالي آذربايجان به سبزوار وارد شد ولي به طور كلي مي‌توان سابقه 70 و حداكثر 90 سال براي قالي سبزوارمتصور شد.
مراكز مهم قاليبافي در سبزوار، روستاهاي فعال در قاليبافي اين استان عبارتند از ميج، البلاغ، حسين آباد، مهري شني، حصار سرخ، چاه‌سوخته، سنگرد، حسين آباد، شامكان، ده حسيني و احچنگ

طرح‌ها و مواد رنگ‌هاي مورد استفاده در قالي سبزوار:
انواع طرح‌هاي لچك و ترنج شاه عباسي، افشان و دسته‌گلي به همراه طرح معروف زير خاكي از مهمترين طرح‌هاي مورد استفاده در قالي‌هاي قديم و امروز سبزوار است.انواع طرحهاي نائين و مينا خاني و طرح‌هاو نقش‌هاي متداول استان به ويژه مشهد و نيشابور مورد استفاده قرار مي‌گيرد.
(سبزوار)

ويژگي‌هاي بافت دار، ابعاد در قالي‌هاي سبزوار:
گره مورد استفاده اغلب تركي است. دارهاي قاليبافي از نوع عمودي و ثابت است. قالي‌هاي سبزوار بيشتر ابعاد بزرگ مانند 6 و9 و 12 متر مربع است رجشمار قالي‌هاي قديم و جديد سبزوار از 25 تا 35 رج متغير است.

 طراحان و توليد كنندگان قالي سبزوار :
غلامرضاچشمي، حسن فيض آبادي و حسين فيض ‌آبادي، حاج حسن چشمي، جاج حسن تقدسي، حاج حسن صوفيان از معروفترين توليد كنندگان قالي قديم و امروز سبزوار هستند از لحاظ طراحي شهر سبزوار هيچگاه داراي طراح  معروفي نبوده و طرح‌هاي مورد نياز عموماًً از شهرهاي نيشابور، مشهد و كاشمر تهيه شده است.


گناباد:
گناباد در فاصله تقريبي 270 كيلومتري جنوب مشهد قراردارد از شمال به كاشمر و تربت حيدريه ، از جنوب به فردوس و قاين، از غرب به بجستان و كوير نمك و از شرق به دشتهاي شرقي تا افغانستان محدود مي‌شود .گناباد از شهرهاي قديمي است و بناي آن را به شاهان هخامنشي نسبت مي‌دهند.

سابقه قاليبافي در گناباد:
سابقه قاليبافي به سالهاي قبل از جنگ جهاني دوم (1318) باز مي‌گردد. قاليبافي در سالهاي گذشته نسبت به امروز از رونق زيادي برخوردار بوده است .مراكز مهم قاليبافي در گناباد ،روستاهاي باغ آسياب و بيلند مي‌باشد.

رنگ و طرحهاي مورد استفاده در قالي‌هاي گناباد:
طرحهاي لچك و ترنج شاه‌عباسي و افشان شاه عباسي با رجشمار پائين از ويژگيهاي قالي‌هاي اين منطقه هستند و در حال حاضر بزرگترين كارخانه‌ي رنگرزي گياهي در گناباد فعاليت خود را آغاز كرده است. بافت قاليبافي نائين با طرح و رنگ آميزي آن در گناباد رواج دارد.
(درخش)

ويژگي بافت دار و ابعاد در قالي‌هاي گناباد:
گره مورد استفاده تركي و فارسي به صورت توأمان مي‌باشد. ابعاد قالي‌ها عمدتاً 3 × 2 و 5/3×5/2 مي‌باشد رجشمار فرش‌ها 30 و 35 مي‌باشد و ندرتاً از 40 رج تجاوز مي‌نمايد.

قوچان، شيروان ، بجنورد، درگز:
عمده مناطق مذكور محل زندگي كرداني است كه در طي سد ه هاي اخير توسط حكومت‌هاي مركزي از غرب كشور به اين مناطق كوچ داده شده‌اند. البته امروز گرايش به قاليبافي سبك نائين و كاشان و حتي كرمان ديده شده است.

نيشابور
نيشابور در فاصله‌ي 140 كيلومتري غرب مشهد قرار دارد از مشرق به مشهد، از شمال به قوچان و اسفراين ، از غرب به سبزوار و از جنوب به كاشمر محدود است. اين شهر در طول تاريخ پر حادثه خود بارها مورد هجوم اقوام بيگانه قرار گرفت و به شدت آسيب ديد. اين شهر موطن تعدادي از بزرگان و عالمان به ويژه شاعران بزرگي همچون عمرخيام و عطار نيشابوري و همچنين نقاش برجسته كمال الملك مي‌باشد.

 

سابقه قاليبافي در نيشابور:
بر اساس مطالعات موجود تاريخ شروع قاليبافي و گسترش آن در نيشابور به سالهاي پس از جنگ دوم جهاني باز مي‌گردد. و كارگاههاي قاليبافي در كاروانسرايي كه حال ساختمان فعلي دارايي است داير بود. استاد كاران ماهر از شهرهاي مجاور نظير سبزوار و كاشمر به نيشابور دعوت شدند. حبيب الله فكور و حسين گلابتوني از پيشكسوتان قاليبافي معاصر مي‌باشند.
مهمترين مناطق قاليبافي حومه نيشابور در روستاهاي گرينه، دررود، باغ شن، خردعليا، بزغان، سيد آباد ، سرچاه، معدن و سليماني، اسحاق آباد و سلطان آباد از مهمترين مراكز قاليبافي نيشابور هستند همچنين روستاهاي بزرگ صفي آباد و بام نيز از مراكز عمده توليد قالي نيشابور هستند.

رنگ و طرح‌هاي مورداستفاده در قالي نيشابور:
از گذشته طرحهاي قالي مشهد در قاليبافي نيشابور مورد استفاده قرار مي‌گرفت. استفاده از طرح‌هاي افشان سراسري با استفاده از گلهاي بزرگ شاه عباسي و طرح‌هاي زير خاكي از متداول‌ترين طرح‌هاي قالي‌هاي اين دوره محسوب مي‌شود در حال حاضر طرح‌هاي ميناخاني ورامين، كاشان و نائين در نيشابور بافته مي‌شود استفاده از رنگ‌هاي شيميايي در حال حاضر باب شده است.

ويژگي بافت، دار و ابعاد فرش در قاليبافي نيشابور:
گره فارسي و جفتي بافي در فرش نيشابور رواج دارد ابعاد فرش نيشابور 6 و 9 متر مربع است. دارها از نوع عمودي و ثابت هستند رجشمار  اغلب قالي‌هاي امروز نيشابور بين 25 و حداكثر 35 رج مي‌باشد ولي در مواردي فرشهايي با رجشمار ريزترنيز ديده مي‌شود.

طراحان و توليد كنندگان فرشهاي نيشابور:
حسين گلابتوني، حبيب الله فكور، غلامرضامزدوكار مشهورترين توليد كنندگان قديمي قاليبافي نفيس و معروف نيشابور بوده اند اما درخصوص طرحهاي قالي شهر نيشابور، هم اكنون از طراحان شهر مجاوركمك مي گيرند.

 

قم

قم:
استان قم در جنوب استان تهران قرار گرفته است. اين استان داراي آب و هواي متنوعي بوده است و ازوضعيت آب و هواي کويري و بياباني تا آب و هواي سرد و کوهستاني برخوردار است. قم بخاطر وجود بارگاه حضرت معصومه از اهميت زيادي برخوردار است. در شهرستان قم بازار معروفي وجود دارد که از قدمت زياد و معماري زيبايي برخوردار است.

سابقه قاليبافي در قم:
صنعت قاليبافي از دير باز بين عشاير و روستائيان قم رايج بوده است وليکن سابقه قاليبافي در قم با شيوه فعلي به اواخر دهه دوم قرن بيستم مي‌رسد که مقارن با سالهاي قبل از شروع جنگ جهاني دوم بوده است. اساتيد قاليباف از شهرستان کاشان حرفه قاليبافي را در اين شهر گسترش دادند. صنعت قاليبافي در بين عشاير شاهسون به شيوه ذهني معمول بوده است. فرشهاي امروز قم بسيار نفيس هستند و باغهاي پشمي ظريف و ابريشمي به نام گل ابريشم معروف مي‌باشند.
ذهني معمول بوده‌است. فرشهاي امروز قم بسيار نفيس هستند و باغهاي پشمي ظريف و ابريشمي به نام گل ابريشم معروف مي‌باشند.

رنگ و طرحهاي مورد استفاده در قاليهاي قم:
طرحهاي فرش قم شامل: شاه عباسي، افشان، قابي يا بندي، بته‌اي، درختي، اسليمي، هندسي، شكارگاه گلداني، تلفيقي، گل فرنگ، محرابي، محرمات و طرحهاي تابلويي مي‌باشند. همچنين افزايش تنوع در طرحهاي فرش قم و تحولاتي كه اخيراً در طراحي فرش اين استان بوقوع پيوسته، تعداد رنگهاي مصرفي در فرشهاي قم را به ميزان قابل توجهي افزايش داده است به گونه‌اي كه در حال حاضر فرشهايي با بيشتر از 40 رنگ مشخص و متمايز طراحي و بافته مي‌شوند. اين رنگها عبارتند از: سفيد برفي، سفيد شيري، مشكي، سرمه‌اي، بژ روشن و سير خاكستري، آبي (نفتي و روشن و فيروزه‌اي) و الماسي، سبز (يشمي، سيدي، ساق چناري، سدري) سوخته‌اي، دارچيني روشن و سير،‌ مله‌اي‌شتري و زيتوني، گوجه‌اي، طوسي سير و روشن، كرم كاهي و شتر، مسي سير و روشن و پوست پيازي، قهوه‌اي سير و روشن.

ويژگيهاي بافت، دار و ابعاد در قاليهاي قم:
در بافت فرش دو نوع گره فارسي و تركي استفاده مي‌گردد. دارهاي قاليبافي ازنوع عمودي و ثابت و گردان تركي و گردان فارسي هستند.
ابعاد معمول فرش قم: قالي 3×2 ، 5/3×5/2، 4×3 مي باشد. قاليچه در اندازه‌هاي 5/2×5/1 و20/2×40/1 متر و قاليچه ذرع و نيم 56/1×04/1،6 و /1×10/1 متر و قاليچه ذرع ونيم 2/1×8/0 متر و قاليچه مربع در اندازه‌هاي 1×1 و 5/1×5/1 و 2×2 مي‌باشد. متداول‌ترين اندازه‌هاي پشتي 20×60 سانتيمتر است.
رجشمار فرشهاي قم بيشتر 40، 45،50،60و70 مي‌باشد.

 

 

همدان

همدان:
استان همدان در غرب ایران قرار گرفته است. یکی از مناطق ایران که تنوع قومیت‌ها و اختلاط نژادها و اقوام گوناگون را می‌توان به خوبی در آن احساس کرد همدان است. همانطور که تاریخ نشان می‌دهد شهر همدان از زمان دیااکو که موسس سلسله‌ماد بود به عنوان پایتخت ایران انتخاب شد. اولین باری که اسم این محل را بردند در حدود 1100 بیش از میلاد که نام هگمتانه را «امدائه» ذکر کرده‌اند. این شهر در برابر حملات آشوریان، یونانیان، رومی‌ها و عثمانیان ایستادگی و مقاومت کرده است. این شهر دارای آثار باستانی از جمله تپه هگمتانه، تپه‌ گیان و غارعلی صدر می‌باشد صنایع دستی در این شهر فعال بوده و همچنین گروهی از اهل ادب و دانش در آنجا می‌زیسته‌اند. همدان تا شهر تهران 338 کیلومتر فاصله دارد از شمال به قزوین و زنجان و از مغرب به کرمانشاه و از مشرق به ساوه و زرند و از جنوب به اراک و ملایر محدود است.

سابقه قالیبافی در همدان:
استان همدان منطقه‌ای تقریباً کوهستانی و سردسیر است. وجود مراتع سرسبز و آب نسبتاً فراوان از رونق دام‌داری و پرورش گوسفند حکایت دارد، به طور طبیعی این مشخصات اقلیمی ساکنان روستاها را که دارای زمستان طولانی است به استفاده از صنایع و حرفه‌های دستی به ویژه فرش هدایت می‌کند. گفته می‌شود شاه طهماسب به سلطان سلیمان نامه نوشت که برای مسجد جامع سلیمانیه قالی بفرستد. سفیر مجارستان می‌گوید که در بین قالیهای مزبور چند تخته قالی متعلق به همدان وجود داشت. در این شهر فرشبافی پررونقی جریان داشته است. از نظر سبک‌شناسی فرش اصیل همدان یک فرش روستایی است. تجارت فرش همدان در دست عده‌ای از تجار انگلیسی و ارمنی بوده است.
امروز قالی بافی در تمام جلگه همدان از یک سو در ارتباط با استان مرکزی و از یک سو در ارتباط با مراکز قالی‌بافی قروه و بیجار کردستان، نشان از حرفه‌ای می‌دهد که به دلیل تنوع نقوش ورنگ‌آمیزی پشتوانه‌ای با ارزش در تولید فرش ایران است. مراکز مهم قالیبافی در همدان شامل روستایی در جزین از توابع رزن، روستای  سوزن، سایان، کاج و سلیک و همچنین روستاهای زاغه و تاج‌آباد در میانه راه همدان به اسدآباد و روستای آنجلاس در 15 کیلومتری جنوب شرقی همدان قرار دارند.

 

 رنگ‌ها و طرح‌های استفاده در قالی همدان:
طرح زیبای هراتی به رنگ سرخ یا نخودی در منطقه جزین نقش ماهی درهم‎، طرح گل و بوته با زمینه شتری یا قرمز با ترنج به رنگ آبی سیر، كه گاهی با گلهای آبی متن هماهنگ است. همچنین طرحهای افشان شاه‌عباس،لچك و ترنج شاه‌عباسی ،شكارگاه محرابی، حاج خانمی، بته ترمه‌ای، بازوبندی سنندج، نقشه مستوفی.
دو طرح معروف پرطاووسی و خوشه انگوری كه در دهه‌های اخیر رواج یافته است. دیگر رنگهای رایج در قالی همدان عبارت است از: سبز،زرد، نارنجی، سرمه‌ای، كرم و فیروزه‌ای.
(قاليچه همدان-انجلاس)-(قاليچه همدان)

ویژگی بافت، دار و ابعاد در فرشهای همدان:
دارها همگی عمودی و ثابت هستند. رجشمارقالی محلی همدان بین 15 و حداكثر 25 می‌باشد ولی قالی شهری آن دارای رجشمارهای بین 30 و حداكثر 40رج است. ابعاد فرشهای محلی عمدتاً در اندازه كوچك و حداكثر دو زرع می باشد. اما فرشهای شهری باف معاصر همدان دارای ابعاد 6 و 9و 12متری و حتی در نمونه‌هایی با ابعاد بزرگتر هستند. كناره‌های این منطقه نیز عموماً در روستاها بافته می‌شود. گره مورد استفاده در بافت فرشهای این منطقه نیز تركی است.

طراحان مشهور فرش همدان:
شهاب‌الدین كوثری، اسحاق میرزاپور، میرزا رضایگانه، علی اصغر حسنخانی، احمد غفاری، حسن شهیدی، محمود احمد شهیدی، اسدالله شاخصی، محمد گیلانی از معروفترین طراحان معاصر قالی شهری بافت همدان می‌باشند.

ملایر:
ملایر در جنوب همدان قرار گرفته است، درمشرق آن اراك و در جنوب آن استان لرستان قرار دارد، تپه ‌ نوشیجان (منسوب به ماد)، ده‌چانه (سفالهای هزاره‌ی اول قبل از میلاد) تپه‌ جوراب (سفالای دوره ساسانی) تپه چغانی (دوره‌های اشكانی تا سلجوقی)، تپه‌ انوج( سفال‌های مربوط به هزاره‌های پنجم یا ششم ق.م)، تپه كوه، یا تپه قلاع (سفال‌های بعد از اسلام تا سال 6000 ق.م و دوران زندیه و قاجاریه) تپه‌ی میش (دوره‌ی ساسانی تا بعد از اسلام) در ملایر منبت چوب سفال‌ سازی و سایر صنایع دستی دیده می‌شود.

سابقه قالیبافی در ملایر:
ملایر از جمله مراكز مهم فرشبافی در سبك روستایی ایران است، سیمای قالیبافی ملایر شباهت بسیار به قالیبافی حوزه‌ ساروق و اراك دارد. قالیبافان از شهرهای مختلف اراك و ساروق به این شهر آمدند. ملایر در اصل مركز عمده‌‌ عرضه و تولید فرشهای لری در غرب ایران بوده است. مراكز عمده‌ی فرشبافی ملایر به دو گروه روستایی شمال ملایر نظیر حسین‌آباد، ازندریان، كسب و ننج كه به شیوه قدیم و روستایی ملایر به تولید اشتغال دارند. این روستاها از مهمترین مراكز تولید قالیچه‌های روستایی غرب ایران بودند.از مهمترین روستاهای شرق و جنوب شرق ملایر كه شهری باف بودند جوزان، مانیزان، میشن، پری، ترسك سفلی و علیا، زنگنه، طایمه و بیغش می باشند.

رنگ ها و طرح‌ها در قالی ملاير:
نقشه‌های متداول منطقه عبارتند از: پیچ جوزانی، چگینی، حاج خانمی، اقدسی، حسن‌آبادی، گلدانی، شكارگاهی، چهارفصل، خشتی، مستوفی، ماهی  چهارچنگ، لیلی، شال بافی، شاه‌عباسی، طرح گل سرخی تحت تأثیر بیجاروطرح ماهی در هم . استفاده از رنگهای شاد و زیبا و استفاده‌ بیش از حد رنگ قرمزدربافت فرشها از ویژگیهای دیگر فرش ملایر است.
(ملاير- بيغش) ، (ملاير-جوزان-لچک وترنج تلفييقی)، (ملاير- ميشن)

ویژگی دار، بافت و ابعاد در قالی‌های ملاير:
نوع گره بكار رفته تركی است، رج شمار قالی قدیم بین 20 و حداكثر 30 رج بوده است اما در حال حاضر تا رجشمارهای 40 نیز دیده می‌شود. گرایش به ابعاد كوچك نظیر قالیچه‌های زرع و نیم و دو زرع بیشتر است. كناره نیز از ابعاد بسیار مشهور قدیم بویژه در روستای معروف حسین آباد است.

نهاوند:
نام و قدمت این شهر یادآور یكی از وقایع تاریخی در ایران است. از آثار موجود در منطقه، معبد تاریخی سلوكی معروف به معبد آناهیتا است كه در این معبد كتیبه‌ای به خط یونانی وجود دارد. مناطق تاریخی آن عبارتند از، تپه گیان دره فراخ، شریف آباد سگلی، كهریز و باباقاسم و همچنین مسجد جامع نهاوند متعلق به دوره‌ی سلجوقی، حمام حاج آقا تراب (دوره قاجاریه) از نقاط دیدنی این منطقه است.
نهاوند از شمال به تویسركان و كنگاور در كرمانشاهان، از مشرق به ملایر و از جنوب به آلشتر (لرستان) و از مغرب به دلفان و هریس محدود می‌باشد.

سابقه قالیبافی در نهاوند:
شیوه بافت فرش‌های نهاوند شبیه همدان است. مراكز مهم قالیبافی در نهاوند در خود نهاوند و روستا‌های عشوند و زرامین در شرق و جنوب نهاوند، كبوتر آهنگ و روستاهای اطراف آن شامل دهستان مهربان كه متأثر از حضور دو گروه ترك نشین است. همچنین روستاهای سوباشی، علیصدر، كیتو، داقداق آباد، رامیشان، خان آباد و نوآباد همچنین اسدآباد كه از نظر طرح و رنگ تحت تأثیر قالی كردی است.

رنگ‌ها و طرح‌های بكاررفته در قالی نهاوند:
نقوش كله‌گی عشوند، برگ بته‌ای، تاریخی، گل دستمالی ، برچك، سه گل یا سه كله است. متن فرشها عمدتاً سیاه است و رنگهای نارنجی و سرخ در آن به كاررفته است. این منطقه به ویژه از نظر طرح و رنگ تحت تأثیر قالی كردی است.

ویژگی دار و بافت و ابعاد دار قالی‌های نهاوند:
گره فرش‌ها عمدتاُ تركی و در برخی موارد فارسی و بروی دارهای عمودی بافته می‌شود. حداكثر رجشمارفرشهای نهاوند 30 می‌باشد. ابعاد تولیدی عمدتاً ذرع و نیم و دو ذرع و حداكثر 6 متری و ابعاد بزرگتر نادر است.

تویسركان:
تویسركان شهری كوچك با زیبایی دل‌انگیز است، در شمال این شهر همدان، در مشرق ملایر و در مغرب كرمانشاه و در جنوب آن شهرستان نهاوند قرار گرفته است، شواهد تاریخی و آثاری كه از مناطق مختلف تویسركان به دست آمده از قدمت چهار هزار ساله آن حكایت می‌كند. آرامگاه حیقوق نبی ( مربوط به 2500 سال بیش) پل قدیم فرسفخ، تپه‌ی بابا كمال ( كه خشت‌های دوران ماد از آن به دست آمده) می‌باشد.

سابقه قالیبافی در تویسركان:
 بنابربعضی اقوال حمزه اردلان از خان‌های بزرگ تویسركان، استاد یوسف نامی را از تبریز برای بافت فرش می‌آورد. فرش‌بافی در تویسركان عمدتاً روستایی است. در شمال این شهر همدان، در شرق آن ملایر و در غرب استان كرمانشاه و در جنوب آن شهرستان نهاوند قرار گرفته است. مهمترین مراكز قالیبافی در تویسركان عبارتند: روستای نیرده، اشترمله، سیادره، بیرپازول، شهرستانه، گل زرد، تخته گلی، تخته سفید، بابا كمال و یعقوب شاه می‌باشد.

رنگ ها وطرح‌ها در فرشهای تویسركان:
فرشهای‌روستایی دارای اشكال ساده و ابتدایی می‌باشند كه در آنها پرنده و حیوانان نیز دیده می‌شود. معروفترین نقشه‌های تویسركان كه همگی محلی هستند با نامهای آقا صادقی یا دارایی، مالیچه (اژدر) وزاغه می‌باشند. زمانی قالیچه‌های این شهر از پشم محلی و رنگ گیاهی بود ولی این سنت از بین رفته است.

ویژگی‌های بافت، دار و ابعاد در قالی‌های تویسركان:
گره فرش از نوع تركی و با دست زده می‌شود. فرشهای بافته شده دارای ابعاد مختلفی هستند اما اندازه‌ها ذرع ونیم و حداكثر 6متری متداول‌تر است.

 

 

کردستان

كردستان:
استان كردستان در غرب ايران قرارداد از شمال به آذربايجان‌غربي و قسمتي از زنجان و از جنوب به همدان و كرمانشاه و از غرب به كشور عراق محدود است. مركز استان كردستان شهر سنندج است و ديگر شهرهاي اين استان عبارتند از بيجار، قروه ، مريوان، سقزو بانه. به استناد تاريخي، كردها مردماني آريايي نژاد مي‌باشند كه در چند هزار سال قبل از ميلاد مسيح به سرزمينهايي كه در حال حاضر در آن سكونت دارند آمده‌اند.

سابقه قاليبافي در استان كردستان:
از قدمت قاليبافي در استان كردستان اطلاع دقيقي در دست نيست. اما به اعتبار قالي اصيل و عشايري آن مي‌توان قدمت فرشبافي كردستان را به سده‌هاي طولاني نسبت داد. قالي امروز كردستان بيشترين شهرت خود را مديون بافندگان شهرهاي بيجار و سنندج است. براساس مطالعات انجام شده مراكز شمالي استان كردستان داراي سوابق طولاني‌تري در قاليبافي هستند كه مضمون برخي از نقوش آنها، تاريخي بيش از هزار سال دارد. نقوش گلستان يا باغي از اين گونه نقوش‌اند. قاليچه‌هاي عشايري كردهاي كردستان نيز از ارزشهاي خاصي برخوردار هستند. اين قاليچه‌ها هم توسط كردهاي غرب ايران و هم كردهاي عراق و تركيه بافته شده‌اند.
مهمترين مراكز قاليبافي شهرهاي سنندج، بيجار، قروه و بانه مي‌باشند همچنين قاليچه‌هاي عشايري كردستان نيز كه هم اكنون توسط عشاير كوچ ‌نشين مناطق سقز، بانه، مريوان، ديوان دره و ادارامانات بافته مي‌‌شوند از مهمترين بافته‌هاي اصيل استاني كردستان به شمار مي‌روند.

سنندج:
اين شهر در فاصله 578 كيلومتري تهران قراردارند طبق اسناد تاريخي قلعه دژ ( نه دژ) در زمان شاه صفي ساخته شده است.
اين شهر از شمال به مياندوآب از مشرق به بيجار و قروه از جنوب به باختران و از مغرب به شهرستانهاي مريوان و سقز محدود است. آب و هواي آن معتدل و كوهستاني است و زمستانهاي بسيار سرد دارد.

قاليبافي در سنندج:
قاليهاي سنندج كه به سنه معروفند از نفيس ترين قاليچه‌هاي ايران به شمار مي‌رود جنس تاروپود قاليچه‌هاي سنه از نخ است كه به علت فشردگي بافت ناچاراً آن را نازك مي‌گيرند و براي جلوه دادن بيشتر طرح پشم اضافي قالي را كوتاهتر مي‌كنند. پشم ماده اصلي فرشهاي سنندج است و نخ پنبه بيشترين ماده بکار گرفته شده در فرش محسوب مي‌شود.
رنگها و طرحهاي قالي در سنندج:
طرح اصيل منطقه سنندج از قديم داراي ساختار متنوع و متحول در نگاره‌ها و فرم شناسي نبوده است. انواع طرحهاي ماهي درهم جقه چاركي، جقه هشت پر، جقه چهارپر، گل وكيلي، بيدمجنون، گل و بلبل، گل ميرزاعلي كه شباهت خاص به گل فرنگ دارد. نقش وكيلي و گل و بلبل و گل محمدي و گل ميرزاعلي از جمله طرحهايي بودند كه موجبات شهرت قالي نه را فراهم آوردند.
استفاده از رنگهاي لاكي سير، سرمه‌اي و آبي در رنگ‌آميزي فرشهاي قديمي سنندج رايج بود اما امروزه فرشهاي سنندج، علاوه بر رنگهاي مذكور با كاربرد نسبتاً ملايمتري مانند كرم، آبي روشن و لاكي روشن از تنوع بيشتري برخوردارند.

ويژگي دار، بافت و ابعاد در قاليهاي سنندج:
گره مورد استفاده ترکي و در برخي از مناطق بدون استفاده از قلاب است. اما گره قديم قاليهاي سنندج مرسوم به گره سنه شبيه گره فارسي است. رجشمار قديم فرش سنندج 15 و حداكثر 25 رج است. اما قالي امروز سنندج داراي رجشمار 25 و حداكثر 35 هستند. ابعاد فرشهاي سنندج از قديم تا امروز بسيار متنوع بوده و فرشها در ابعاد مختلفي مانند پشتي ، ذرع و نيم كناره، شش متري و حداكثر نه متري بافته مي‌شود ابعاد بزرگتر كمتر مورد توجه قرار مي گيرد.

بيجار:
شهرستان بيجار در 474 كيلومتري تهران قرار دارد. طبق نوشته‌هاي مورخان، بيجار مركز منطقه‌اي به نام گروس است كه از كردهاي چاردنشين بوده‌اند. بيجار از شمار و شمالشرقي و مشرق به استان زنجام ، از جنوب به شهرستانهاي قروه و همدان از مغرب به شهرستان سنندج محدود است . اين شهر به جهت ارتفاع زياد آن از سطح دريا پس از شهر كرد از مرتفع ترين شهرهاي ايران است.

سابقه قاليبافي در بيجار:
قاليهاي بيجار به واسطه نظارت نهادهاي مختلف از كيفيت بالايي در بافت و اصول بافندگي برخوردار بوده است. مهمترين مراكز قاليبافي در روستاهاي حومه‌ي بيجار شامل: چشمه و شيركش و همچنين خود بيجار است. بيجار از جمله كانونهاي سجاده‌بافي و رواسي هم به شمار مي‌آيد.

رنگها و طرحهاي بكار رفته در قاليهاي بيجار:
رنگهاي مورد استفاده در قالي بيجار عبارتند از: انواع رنگهاي لاكي، آبي ، نيلي، سبز و سرمه‌اي. در قالي امروز رنگهاي مورد استفاده اغلب بسيار شاد بوده و از تنوع زيادي برخودار مي‌باشد، طرح مورد استفاده شامل انواع نقوش ماهي در هم (هراتي)، لچك و ترنج زرد عباسي، انواع گل فرنگ مستوفي، گل وكيلي و گل سرخي است. همچنين انواع مختلف لچك و ترنجهاي هندسي حتي بصورت كف ساده در قاليهاي قديم بيجار بسيار ديده شده است. طرح زيباي سمن بر خانم و طرح زيبايي اسليمي دهان اژدر از طرحهاي معروف مورد استفاده قالي بيجار هستند.

ويژگي بافت، دار و ابعاد قاليهاي بيجار:
نوع گره مورد استفاده در قالي بيجار، تركي است. رجشمار اغلب قاليهاي بيجار بين 30 و حداكثر 35 رج است. در نمونه‌هاي قديمي از رجشمار 15 و20 و در اندك قاليچه‌هاي نفيس كه ابريشمي است رجشمار بيشتر از 40 نيز ديده مي‌شود. ابعاد فرش بيجار به ويژه در سالهاي اخير 6 و9 متر مربعي است ولي در گذشته و فرشهاي قديمي ابعاد كوچكتر ، پرده‌اي و قاليچه‌هاي دو ذرع هم ديده مي‌شود.

 

فارس

فارس:
فارس منطقه‌ای است در جنوب فلات ایران مركب از جلگه ها و دشتهای مرتفع و محصور در میان كوههای بلند از شرق به كرمان و از شمال به اصفهان و از غرب به خوزستان می‌رسد.
فارس یكی از قدیمی ترین تمدنهای ایرانی است. در كتیبه‌های هخامنشی به صورت پارسه و در یونانی پریس كه معرب آن فارسی است آمده است. پارسها مردمانی آریایی‌نژاد بودند مادها در حدود سال 700 هجری قمری رهسپار نواحی جنوبی ایران شدند و در فارس اقامت گزیدند. طبق نوشته‌های آشوریان مركز حكومت آنها پارسوماش نامیده شد و دست نشانده آشور بودند بس از تبعیت آشور خارج شده تابع مادیها شدند. طبق گفته هردوت پارسیها به نش طائفه‌ی شهرنشین و ده‌نشین و چهار طائفه‌ی چادرنشین تقسیم می‌شدند و خانواده‌ی هخامنشی از نجیب‌ترین طائفه پارسی یعنی طائفه‌ی پارسارگادیها بودند. در سال 17 هجری قمری مقارن با خلافت عمر خلیفه‌ی دوم علاء بن حضرمی حاكم بحرین از سرداران خود را مامور فتح فارس گردانید ولی از حاكم ایرانی فارس شكست خورد ولی بعدها به فارس لشكر كشیدند و بر آن استیلا یافتند. مركز استان فارس در حال حاضر شهر شیراز است. شیراز در زمان كریم خان زند پایتخت ایران بود. آرامگاه دو شاعر بزرگ ایران سعدی و حافظ در این شهر است. آثار و ابنیه مختلفی در اطراف شیراز وجود دارد عبارتند از تل باكون در نزدیكی تخت جمشید که به دوران قبل از تاریخ هخامنشی است. ویرانه‌های شهر استخر قدیم و همنین پاساردگاد شامل آثار دوران هخامنشی و خرابه‌های معروف تخت جمشید در 57 كیلومتری شیراز قرار دارد.

سابقه قالیبافی:
قدیمی‌ترین فرش باقی مانده از فارس بیش از سیصد سال قدمت ندارد. شواهد تاریخی از عمر چندین صد ساله‌این هنر در فارس خبر می‌دهد فرشبافی پس از اسلام در فارس آنچنان رواج و رونق داشته كه می توان تاریخی دیرین،برای آن متصور شد. براساس شواهدی كه موجود است می توان پیش از اسلام سه منطقه وسیع فرشبافی را در فارس استنباط نمود كه شامل: شهرهای بزرگ دارابگرد در داراب،بسا(فسا)و جهرم بوده است. ناحیه دوم كوه بیشابور كه تا كهكیلویه امتداد داشته و شاپور و كازرون و توج و شهر گمشده غندجاف جزو آن بوده‌اند. منطقه سوم بوانات و  قونقری كه دژخرمه حصار آن بوده است. قدیمی‌ترین نوشته‌ تاریخی كه بصورت صریح و دقیق از رونق كارگاههای فرشبافی فارس بیش از یك هزار سال پیش حكایت می‌كند، مالك و ممالك اصطخری است. از نیمه‌ نخست سده‌ چهارم هجری قمری هنر بافندگی فارس هنری عشایری، روستایی است كه وابستگی به ایلات و عشایری دارد، كه در یك منطقه وسیع پراكنده‌اند. سرزمینی كه از جنوب و شمال و مشرق و مغرب همچون چهار اقلیم و چهار فصل جداگانه آب و هوای متفاوت و متمایز دارد. نی‌ریز، دهستان بوامات و كردشول در منطقه خسمه،دهستانهای خنگشت و شهر میان و روستاهای بازیچه و حسن‌آباد سرحدات چهار ناحیه و شش ناحیه در منطقه‌ی قشقایی،لر و باصری،‌آباده و فراغه و هینه‌گان در جوار سرحد قشقایی، راشك در منطقه‌های لرهای ممسنی، دهستان حیات داود در نزدیكی بوشهر، دهكده‌ ابوالوردی در حومه‌ی شیراز از مناطق مهم بافندگی در فارس هستند.

عشایر فارس:
در فارس ساكنان كوچ رو و چادرنشین وجود داشته كه با گله و رمه و دامهای خود در هر سال از چراگاههای زمستانی ـ قشلاق و یا گرمسیر ـ در مناطق جنوبی فارس به چراگاههای تابستانی ییلاق یا سرحد ـ در مناطق شمالی و مرتفع‌تر فارس می‌روند و باز می‌گردند. ریشه دارترین عشایر فارس لرها هستند. زبانشان فارسی است و خویشاوندانی هم در لرستان ودر جمع بختیاریها دارند. در فارس به لرهای بویراحمدی و لرهای ممسنی تقسیم می‌شوند. قشقایی‌ها ترك زبان هستند و نزدیك به شش قرن است كه به فارس كوچ کرده‌اند. قشقایی‌ها نامشان را از قشقا گرفته‌اند، كه در تركی به معنی اسب پیشانی سفید است. آنها ازاجتماع شش ایل بزرگ پدید آمده‌اند كه عبارتند از: شش بلوكی، كشكولی بزرگ، كشكولی كوچك، دره شوی، عمله و فارسی هدان.
در میان عشایر، بافندگی كار زنان است. پشم مورد نیاز بافندگی از گوسفندان ایل چیده و به دست زنان ایل ریسیده می‌شود و با رنگهای گیاهی سنتی موجود در محل رنگرزی و سپس تبدیل به قالیچه ، گبه، گلیم یا جاجیم یا جل اسب و یا دستبافهای دیگری از این قبیل می‌گردد. البته امروزه به شكل روز افزونی از پشمهای صنعتی و رنگ شده با موادشیمیایی استفاده می‌شود. در میان دستبافهای عشایری قالی، مهم‌ترین  جایگاه را دارد.

رنگها و طرحهای بكار رفته در فرشهای عشایر:
در یك طبقه‌بندی كلی این طرحها به دو گروه تقسیم می‌شوند: گروه اول، طرحها و نقش و نگاره‌های سنتی و عشایری است كه كمتر دستخوش تغییرات زمان قرار گرفته است. این طرحها و نقوش هندسی وذهنی باف هستند. پیروی نكردن از یك الگوی معین و نداشتن نظم خاص و اجتناب از قرینه سازی جز در طراحی ترنج‌ها و حاشیه‌هااین شیوه‌ی نقش پردازی را، سبك اشكالی یا نقوش اشكالی نیز می‌نامند.
گرروه دوم،طرح‌ها و نقشهای منظم و پیوسته و منسجم و متقارن است كه بیشتر آنها منشاء عشایری و روستایی ندارد و طراحی آنها عمدتاً از فرشهای شهری باف و سایر هنرهای تمدن شهرنشینی مانند: پارچه و ترمه و… الهام گرفته است منتهی به سبك و شیوه‌‌ی خاص بافندگان عشایری، ساده شده و شیوه گرفته است. در این شیوه بجای نگاره‌های لوزی و چهارگوش و شش گوش و هشت گوش و خطهای راست و شكسته بیشتر از گل و گیاه و شاخ و برگ و خطوط گردان استفاده می‌شود و امكان ذهنی باف بسیار كم است. رایجترین و معروفترین نقوش این گروه عبارتند از: نقش محرمات ماهی درهم، بته‌ای. گیاهی و افشان.
از دو گروه نقشهای گفته شده كه بگذریم، نقش قالیهای دیگری هم است كه كاربرد آنها محدود به یك تیره‌ معین یا یك گروه بافنده در یك دوره خاص نیست و شاید هم بیش از این بافته نشده است. این دسته را نقشهای خاص می‌نامند كه معروفترین آنها عبارتند از: طرح وزیر مخصوص قالیهای عكسی و تخت جمشیدی. رنگهای  بكار رفته عبارتند از:انواع لاكی و صورتی و سرخابی و ارغوانی، دوغی و طلایی، آبی، سرمه‌ای و انواع سبز و زرد و قهوه‌ای و سفید.


یژگیهای بافت، دار و ابعاد در قالیهای فارس:
نوع گره هم فارسی و هم تركی است. كه شیوه نخست بیشتر در ایل قشقایی و ایل باصری و روستاهای خنگشت و نی‌ریز مرسوم است و شیوه دوم میان ایلات عرب و بخارلو و روستاهای بوانات و بلوردی. نوع دارها همگی "افقی در زمینی" بوده و در حال حاصر محدود دارهای عمودی نیز رواج یافته است. رجشمار قالیهای فارس متفاوت و از 15 تا 20 در قالیها نوع گبه و 40 تا 50 در قالیهای نفیس متغیر می‌باشد.
ابعاد قالی فارس اغلب كوچك و از خورجین و چنته و فرشهای كوچكتر از ذرع و نیم است و در موارد نادر شش و هشت متر مربعی بیشتر است. بافت قالیهای بزرگتر از هشت متر مربعی منحصر است به روستاهای بوانات و سروستان بخصوص شورجه و مهارلو كه در موارد استثنایی قالیهای بیست و سی متری هم به طور سفارشی بافته می‌شود.
(خمسه فارس-لچک وترنج) ، (طرح ناظم- قشقايی- فارس) ، (طرح محرمات-قشقايی-فارس) ، (فارس – دره شوری)، (فارس-محرمات)

 

نایین

مقدمه
نائين در حاشيه جنوب كوير مركز و در 145 كيلومتري شرق اصفهان قرار گرفته و منطقه‌اي كويري است ولي به علت وجود كوهستاني نسبتاً مرتفع در جنوب غربي آن آن و هوايي معتدل دارد.
نائين در قرون وسطي جزو ايالت فارسي محسوب مي‌شد.
حمدالله مستوفي و خواند مير، آن را از توابع يزد شمرده‌اند اما در زمان ناصر الدين شاه اين شهر جزو توابع اصفهان قرار گرفت.
تاريخ دقيق ايجاد شهر روشن نيست اما حضور بنايي به نام تاريخ قلعه (نارين قلعه) كه مربوط به دوران ساسانيان است و گويش مردمان شهر كه متاثر  از حضور زرتشتيان در زمانهاي پيشين در اين شهر است به قدمت شهر گواهي مي‌دهد. مسجد جامع نائين كه متعلق به قرن چهارم هجري مي‌باشد و از بناهاي مشهور تاريخي است گواه ديگري بر اين ادعاست.
توليد سفال و سراميك در نائين قدمت ديرينه دارد و توليدات مراكز سفالگري و چيني سازي در قرن هفدهم و هجدهم صادر مي‌شده است و نمونه‌هايي از آنها در موزه ويكتوريا و آلبرت بريتانيا موجود مي‌باشد.
 توليد پارچه‌هاي پنبه‌اي نظير كرباس و متقال زيلوبافي، گليم بافي، نمد مالي و برگ بافي از مشاغل ديگري است كهد نائين رايج بوده است اما معروفترين كالاي توليدي نائين در گذشته عبا بوده كه در تمام كشورهاي اسلامي مشهور است. قاليبافي در نائين بدنبال كسادي بازار عبا بافي در اين منطقه كه حرفه‌ي اصلي مردم بود پيش از جنگ دوم جهاني رواج يافت با ورود پارچه‌هاي خارجي و تغيير لباس مردم عبا بافي كه براي سالها حرفه‌اي سنتي مردم نائين به شمار مي‌رفت رونق خود را از دست داد و تبحر در ريسيدن كلافهاي ظريف براي تهيه پارچه‌هاي نازك اين بار در بافت قاليچه‌هاي ريز بافت به كار گرفته شده و سبب شد تا اين توليدات بابرخورداري از پشمي ظريف و نرمتر از ساير نقاط، عليرغم مقدار اندك توليد به سرعت بازارهاي داخل و خارج از ايران را از آن خود كند.
امروزه در طبقه‌بندي فرشهاي ايران قالي نائين به دليل ظرافت و رنگ‌آميزي خاص آن جزء نفيس‌ترين قالي‌هاي ايراني محسوب مي‌شود.

 
مواد اوليه، رنگرزي و بافت
مواد اوليه در بافت قالي و قاليچه‌هاي معمولي نائين عباتند از خامه بسيار ظريف و ابريشم، كه از ابريشم براي دور گل و برگها استفاده مي‌كنند و در اصطلاح به آنها گرده ابريشم مي‌گويند اسليمي‌ها و لچك‌ها و شاخ و برگها با يك رديف ابريشم سفيد مشخص مي‌شود و اين كار از تداخل رنگها در هم جلوگيري مي‌كند و جذابيت طرحها بيشتر مي‌گردد.
چله‌كشي از نوع مشهور به فارسي است و همچنين شيرازه بافي آنها حين بافت انجام مي‌شود.
معيار خريد و فروش و ارزش فرشهاي نائين را عموماً از تعداد لاي نخ چله آن مشخص مي‌نمايند.
قالي‌هاي نائين همگي يا از نوع 4 لا يا 6 لا و يا 9 لا هستند.
ابعاد قالي نائين متنوع است و اندازه‌هاي 6 و 9 متري متداول‌تر است.
شيوه‌هاي رنگرزي سنتي و رنگزاها عموماً طبيعي هستند.
آنها براي بدست آوردن رنگ از پوست انار، پوست گردو، روناس، اسپرك، برگ مو و قرمز دانه استفاده مي‌كنند و براي بدست آوردن آبي و لاجوردي از نيل استفاده مي‌شود.
رجشمار اغلب فرشهاي نائين بين 50 تا 70 گره در هر 5/6 سانتيمتر مي‌باشد.


طرح و نقش و رنگ
اصلي‌ترين طرحهاي مورد استفاده در فرش نائين انواع لچك و ترنج با استفاده از تركيبات اسليمي و ختايي و طرحهاي افشان است و از طرحهاي سنتي ديگر كه مي‌توان در فرش نائين ديد مي‌توان به گلداني، درختي، محرابي و محرمات اشاره كرد.
رنگهاي كرم، سرمه‌اي و سبز، زمينه اغلب قالي‌هاي نائين را تشكيل مي‌دهد كه به همراه رنگهاي عنابي،قهوه‌اي روشن، زرشكي، نخودي، آبي، سفيد وقرمز، مورد استفاده قرار مي‌گيرند.
استاد فتح الله حبيبيان نائيني، برادران مفيدي، حاجي رضا قنبري و جلال بنده علي، از مهمترين توليد كنندگان معاصر نائيني مي‌باشند.
از طراحان قديم و جديد قالي نائين مي‌توان شيخ حسن متولي، اخوان مفيدي، جهان مفيدي، رضا يوسف پور، محمد علي رهنيان محمدي، حسن طحافي و جهانگير طلايي را نام برد.

 

 

 

کاشان

مقدمه
شهر كاشان در فاصله 258 كيلومتري تهران مي‌باشد. كاشان در منابع اسلامي قاشان يا قاسان ناميده شده است. كاشان از شهرهاي بسيار قديمي و به استناد تحقيقات باستاشناسي در تپه‌هاي سيلك واقع در 4 كيلومتري غرب كاشان، اين ناحيه يكي از نخستين مراكز تمدن و محل سكونت بشر ما قبل تاريخ شناخته شده است. كاشان در زمان ساسانيان نيز وجود داشته و در دوره‌ اسلامي يكي از شهرهاي معروف عراق عجم بوده است كه استناد تاريخ جهانگشاي جويني، قوم مغول در سال 621 هجري قمري اهالي كاشان در قتل عام كردند كاشان هميشه از مراكز مهم پيرامون مذهب تشيع بوده است.
به همين جهت در دروه صفويه‌ به علت علاق‌مندي آنان نسبت به اين مذهب شهر پيشرفت زيادي كرد.
بافندگان كاشان را مي‌بايد وارث بافندگان پارچه‌ها و منسوجات كلابتون و انواع مخمل و اطلس و زري و تافته‌هايي دانست كه سالها با نام پارچه‌هاي هرمزي نام ايران را بر سر زبانها نجاري ساختند. شاردن سياح فرانسوي نيز در سفرنامه خود مي‌نويسد:
در هيچ نقطه‌اي از ايران بيش از اين شهر و اطراف آن اطلس و حرير و زري ساده و مخمل موج‌د ار و گلدار و يا ابريشم مخلوط به زر و سيم بافته نمي‌شود.
كاشان با بافت قاليهايي كه امروزه مايه افتخار موزه‌هاست نقش زيادي در تجديد حيات حيات هنر قاليبافي ايرلان داشته است. خشكسالي‌هاي مكرر زمين و كاهش كشاورزي به قاليبافي كاشان وسعت بخشيده است.
قاليبافي در كاشان به طور كلي شامل شهر كاشان و حومه آن، نطنز و جوشقان مي‌باشد. شهر كاشان به عنوان محور اصلي نقش بسيار مهمي را در ارتباط با ديگر نقاط به عهده‌دارد.
سوابق تاريخي فرشبافي كاشان به زمانهاي دور برمي‌گردد. قاليهاي اواخر قرن سيزدهم هجري شمسي در كاشان بواسطه بافت بسيار ظريف و پشم لطيف آن بسيارمشهور و قابل تشخيص است. اين لطافت مرهون پشم مرينوسي است كه بوسيله صاحبان كارگاهها براي بافت سفارشات مخصوص وارد مي‌شده است.

مواد اوليه، رنگرزي و بافت
نوع گره فرشهاسي كاشان و روستاهاي حومه آن متقارن و سبك چله كشي آنها از نوع مشهور به فارسي است.
دارهاي آنها عمودي ثابت و عموماً از جنس چوب مي‌باشد. رجشمارفرش‌هاي آنها از 35 تا 60 و حتي از 70 گره در 5/6 سانتيمتر در نمونه‌هاي نفيس ديده مي‌شود.
البته در اين زمان رجشمار 30 الي 40 عمده‌ترين رجشمار قاليهاي كاشان است.
شيرازه بافي فرشها نيز حين بافت انجام مي‌شود مواد مورد استفاده براي پرزفرش علاوه برپشم، در قاليهاي ظريف ابريشم نيز مي‌باشد.
براي تار و پود، از نخ پنبه، و  ابريشم در فرشهاي ريز بافت استفاده مي‌شود.
ابعاد قالي كاشان از پشتي و ذرع و نيم تا 4×3 و 3×4 و موارد نادر تا 15 متر مربع و بزرگتر نيز مشاهده مي‌شود. بيدگل، آران، قمصر و گلستانه از مهمترين مراكز قاليبافي كاشان مي‌باشند.


طرح و نقش و رنگ
 از نظر نقش و طرح مي‌توان گفت انواع لچك و ترنج‌هاي شاه‌عباسي و گل و بوتهء‌هاي زيبا در زمينه‌لاكي براي مدتها طرح اصلي قاليهاي قديمي كاشان بوده است.
انواع طرحهاي افشان شاه‌عباسي گلداني، لچك و ترنج اسليمي، شكارگاهي، شيخ‌ صفي و گل فرنگ امروزه بخش مهمي از نقوش فرشهاي كاشان بوده و انواع گلهاي شاه‌عباسي در سبكهاي گوناگون زينت بخش فرشهاي منطقه‌ كاشان مي‌باشند.
رنگهاي لاكي سير و روشن، آبي، سبز، زرد، مشكي، كرم، صورتي، نيلي، سرمه‌اي و از عمده‌ترين رنگهاي مورد استفاده در قاليهاي كاشان هستند. مي‌توان گفت رنگ كرم و لاكي بويژه كرم، زمينه اغلب قاليهاي جديد كاشان را تشكيل مي‌دهد.
حاج ملامحسن محتشم، سيد محمد ميرعلوي و محمد علي فرشچي برادران عطايي، محمد دبير الصنايع، ملامحمودف محمد توكلي، حاج حسن فرشجي، حاج محمد جعفر اصفهانيانف استاد حسين كاشي، حسين اطمينان و رضا صدقياني از توليدكنندگان مشهور قالي‌هاي كاشان هستند.

کرمان

كرمان:
كرمان از شهرهای قدیمی و تاریخی ایران است. كرمان در دوره‌های قبل از اسلام بونیا و كارامانیا بوده و در قدیم گوایشر و بروشرمی خواندند. مركز آن در دوره‌ ساسانیان، سیرجان بوده است.
استان كرمان از شمال به خراسان،از شرق به بلوچستان،از مغرب به یزد و فارس واز جنوب به استان هرمزگان محدود می‌شود. دیگر شهرستانهای این استان عبارت است: جیرفت، رفسنجان، بم، سیرجان، مشیز، بافت، زرند، راورو رفسنجان از جمله جزو مناطق شهری بافت به شمار می‌آید و سیرجان، بافت و شهربابك جزو مناطق روستایی‌باف محسوب می‌شوند. آثار تاریخی شهر كرمان عبارتنداز: گنبد جبلیه كه بنای آن را به دوران سلجوقیان نسبت می‌دهند. مسجد جامع یا مظفری كه از بناهای تاریخی قرن هشتم هجری می‌باشد. همچنین مزار مشتاق علی‌شاه و حمام و بازار ابراهیم‌خان (ظهیرالدوله) كه متعلق به دوره قاجاریه می‌باشد.

سابقه قالیبافی در كرمان:
كرمان جزو نفیسترین و معروفترین قالیبافی در جهان است و این شهرت بیشتر برای تركیب زیبای طرح و رنگ در فرش است . برای قدمت قالیبافی تا قبل از 9هـ دلیلی محكمی در دست نیست. ماركوپولو كه در قرن سیزدهم میلادی از این شهر بازدید كرده سخن از قالیبافی این منطقه نگفته است ولی در تاریخ عالم آرای عباسی كه بوسیله منشی شاه عباس نوشته شده است،به قالی کرمان اشاره شداست. در زمان اكبرشاه، پادشاه هندوستان معاصر شاه عباس،قالیهایی از كرمان به هندوستان صادر می شده است و این نشان می دهد كه قالیبافی در كرمان در زمان صفویه رواج فراوان داشته است.از مراكز مهم شهری باف قالی كرمان، راور است. روستاهای فیض آباد طراز از مهمترین روستاهای حومه راور می باشد و به همراه روستاهای اسماعیل آباد، یوسف‌آباد، جلال‌آباد و تقی‌آباد و همچنین روستاهای ریجان تاشك، بقیجان، خورند در جنوب از مهمترین مراكز قالیبافی حوزه راور می‌باشند. ناحیه گلباف با روستاهای فندقا و تیركان از مراكز قالیبافی می باشند بخش ماهان به همراه روستاهای محی‌آباد، غنات غستان، كند، جوپار، دستجرد از دیگر مناطق قالیبافی حوزه شهرستان كرمان بشمار میروند. شهررفسنجان نیز از مراكز خوشنام فرشبافی شهری استان كرمان است كه از دیرباز شركتهای خارجی نیز فعالیتهای فرشبافی را در آن گسترش داده بودند. فرش امروز رفسنجان،از نظر طرح و رنگ تفاوت چندانی با سایر مراكز شهری باف استان ندارد. اما  رواج طرحهای سبك نایین خاصه در شمال و شمال شرقی آن در روستاهایی نظیر داوران، دره در، دره تاج و… قابل ذكر است كه تا این لحظه ادامه دارد. قالیهای شهر برد سیر خاصه منطقه مشهور قریه‌العرب ،از مشهورترین قالیهای قدیم شهری باف این استان بوده است.

رنگها و طرحها در قالیهای كرمان:
مهمترین طرحهای مورد استفاده در قالیهای كرمان از گذشته تا به امروز عبارتند از:
1ـ طرح سبزی كار
2ـ طرحهای تصویر كه اغلب بهترین آنها در حوزه قالیبافی راور بافته شده و میشوند.مهمترین آنها عبارتند از:طرح حافظ، لیلی و مجنون ، خیام ، منظره‌و بطور كلی مضامین عارفانه و عاشقانه كه عمدتاً در تركیب با طرح زیبای بری‌كا می‌باشند.
3ـ طرحهای افشان به ویژه افشان شاه عباسی كه شاید بدترین آنها در دوره‌ی معاصر  حاصل دست قلم توانای طراحان خاندان شاهرخی بوده باشد.
از دیگر طرحهای معروف كرمان نقوش قاب قرآنی ، انواع درختی و گلدانی تلفیقی و همچنین انواع گل فرنگ می‌باشد، طرحهای گوبلنی در اوایل سده سیزده هجری شمسی بخش مهمی از طرحهای منطقه كرمان را به خود اختصاص داد كه بر گرفته از هنرهای تزیینی غیر ایرانی بود. طرحهای شكارگاه، بازوبندی، خشتی، لوزی خاتم از دیگر طرحهای این منطقه هستند. لاكی سیر و روشن، بژ، عنابی، مسی، آبی سیر و روشن، سرمه‌ای، صورتی و سبز سیروروشن از مهمترین رنگهای مورد استفاده در قالی كرمان می‌باشند.
(گلدانی بافت - کرمان) ، (راور کرمان) ، (راور کرمان2) ، (کرمان – درختی)، (کرمان – درختی سبزیکار)

ویژگی بافت، دار و ابعاد در قالیهای كرمان:
ابعاد فرش كرمان چندان متنوع نیست وگرایش به بافت فرشهای كوچك مانند ذرع و نیم و دو ذرع کمتراست.اما ابعاد 3×2 و 5/3×5/2 و 4×3 مترمربعی و بزرگتر در میان قالیهای قدیم و جدید كرمان بسیار زیاد است. در سالهای اخیر ابعادی همچون خرك(60×120) و همچنین پشتی و روكش صندلی و مبل نیز رواج زیادی یافته است. رجشمار فرشهای كرمان متغیر و از 35 تا 80 رج می‌باشد. نوع گره مورد فارسی است. نوع دار قالی بصورت عمودی و از نوع متحرك و چرخان میباشد.

طراحان و تولیدكنندگان قالی در كرمان:
خاندان شاهرخی از پیشكسوتان طراحی فرش در كرمان هستند.كاظم راد، شكراله پاك‌گوهر، رضاخان زند، محمود ارجمند، محمد سام، حسن رسولی، میرزا علیرضا مایل و… از دیگر طراحان مشهورومعاصركرمان بودهاند.ازمیان تولیدكنندگان فرش كرمان احمدیزدان‌پناه ( دیلمقانی) محمدارجمند كرمانی (ملقب به سلطان قالی كرمان) برادران رشید فرخی، برادران اژدری وژان تیمویاناكی از بزرگترین تولیدكنندگان فرشهای قدیم كرمان بوده‌اند. ابوالهادی، فتحی نصیری و وزیری از مهمترین تولیدكنندگان فعلی فرش شهری باف استان كرمان می‌باشند.

بافته‌های عشایری استان كرمان:
در كرمان ایلات مهمی وجود دارد كه شهرت قالیچه‌های آنان از شهرت زیادی در داخل و خارج از كشور برخوردار است. این ایلات عبارتنداز: 1ـ ایل افشار 2ـ ایلات پیچا قچی
3ـ ایل جبال بارزی 4ـ ایل منهی 5ـ لرها 6ـ اعراب  ایل افشار طایفه‌هایی از ایل ترك زبان هستند كه در بیشتر خاك ایران از محله در آذربایجان و كرمان پراكنده‌اند افشاریهای كرمان از طایفه‌ افشاریهای آذربایجان هستند كه در زمان شاه طهماسب صفوی به عنوان مجازات به نواحی كرمان كوچ داده شدند. مهمترین مراكز بافت قالیچه‌های افشار عبارتند از: شهربابك، سیرجان، بافت، رابر نواحی غرب جیرفت، بیلوردی، اسعدی، بیلری، كوتلو، سرآباد، دشتاب، پاریزی، ده‌شتران، دحلج.

رنگها و طرحهای بكار رفته در قالیهای افشار:
طرح قالیچه افشار بطور كلی شكسته است.زیباترین نگاره‌ای كه بكار می‌برند نقش مرغ است كه به آن نقشه مرغی نیز می‌گویند و یا نقش ترنج بر متن ساده و درختانی كه گاه از گلدان سربرآورده‌اند و پرندگانی كه برروی این درختان نشسته‌اند. بافندگان تیره‌های لك و عمو ساربانی نقشه‌هایی به نام نقشه لك یا لكی و یا نقشه عمو ساربانی دارند.در تیره شولی‌ها از طایفه‌ بوچاقچی نقشه  شولی سه كله بافته می‌شود، بطور كلی طرحهای افشار عبارتند از:انواع ترنجی نظیر سه كله، چهاركله، پنج گل، گلدانی و موسی‌خانی، گل سماور، كتری و مكه‌ای، گل حشمتی و بابابگی، درختی و صورتی، طرح ابری، منبری.
كاربرد رنگهای لاكی، قهو‌ه‌ای، كرم، مشكی، سرمه‌‌ای در انواع مختلف، ویژگیهای خاص این گروه از فرشهای استان است.
(افشار- سيرجان)،(خورجين افشار سيرجان)

ویژگی بافت،دار و ابعاد در قالیچه‌های اصیل افشار:
رجشمار اغلب قالیچه‌های اصیل افشار بین 15 تا 25 رج متغیر است. نوع گره مورد استفاده تركی می‌باشد، بر خلاف عشایر،بافندگان دیگری از طوایف غیر افشار هستند كه در قالیچه‌های خود از گره فارسی استفاده می‌كنند. در حال حاضر برخی از قالیچه‌هایی كه با نام افشار در روستاهای حومه سیرجان بافته می‌شوند دارای گره‌ی فارسی هستند. نوع دار قالی، زمینی است كه یكی از مهمترین ویژگیهای فرشهای عشایری استان كرمان می‌باشد. ابعاد فرشهای عشایری استان عموماً در 3 اندازه پشتی،ذرع ونیم و حداكثر دو ذرع میباشد. در سالهای اخیر ابعاد بزرگتر مثل 3*2 توسط برخی از بافندگان سیرجان وراج یافته است

 

 

 

 

چهار محال و بختیاری

چهارمحال وبختياری:
چهارمحال وبختیاری ناحیه‌ای است كوهستانی، زردكوه محل سكونت ایل بختیاری است، این استان در جنوب غربی ایران واقع شده است از شمال و شرق به اصفهان از جنوب به كهگیلویه و از شمال غربی به ایذه محدود است.بختیاری‌ها شاخه‌ای از ایل الوار هستند كه در تاریخ ایران به لر بزرگ مشهورند. استان شامل شهرهای شهركرد، بروجن، فارسان و لردگان است. ایل بختیاری به دو دسته بزرگ هفت ‌لنگ و چهارلنگ تقسیم می‌شوند.

سابقه قالیبافی در چهارمحال و بختیاری :
در حال حاضر كلیه فرش‌های استان چهارمحال وبختیاری مطابق بافت و به ویژه بافندگان آنها می‌توان به دو گروه عمده تقسیم كرد:
1ـ قالی بختیاری : به دست عشایر بختیاری بافته می‌شود.
2ـ قالی قشقایی : ماحصل دست عشایر ترك قالیباف می‌باشد كه گروه مهاجرین ترك قشقایی هستند كه از ایل قشقایی انشعاب شده و به صورت مهاجر به ایل بختیاری آمده اند و در محدوده‌ بروجن و چند روستای آن ساكن شدند و در حال حاضراین فرشها توسط این گروه بافته می‌شود.
مهمترین مراكز قالیبافی در استان چهارمحال وبختیاری عبارتند از: چالشتر، سامان، اشکفنگ، پیربلوط ارجنگ، وردنجان، فرخ شهر، بروجن، بلداچی، فرادنبه، هیرگان، باباحیدر، اردل، شلمزار.

رنگ‌ها و طرح‌های قالی چهارمحال وبختیاری:
كلیه طرح‌های رایج و مرسوم در این استان را می‌توان به ترتیب ذیل طبقه بندی كرد:
الف ـ قالیهای قشقایی (یلمه):
 1ـ ترنجی (یا یك حوض)
2ـ شكرلو ( یا دو حوض)
3ـ بندی الوان
ب ـ قالیهای بختیاری:
1ـ خشتی شامل: خشتی جانواری و گل و گیاه
2ـ ترنجی (كچك و ترنج)
3ـ سرو و كاج
4ـ قالی سماوری (جقه‌ای)
5ـ گل مینا (گل اشرافی)
6ـ گلدانی (گل پتو ـ گلدانی خمره‌ای)
8ـ گلدانی درختی
نقش بیشتر قالی‌های بختیاری نگاره‌های لوزی و مربع است كه صورت شكسته و در رنگ‌های گوناگون تكرارمی‌شود كه به آن نقشه بختیاری یا خشتی بختیاری می‌گویند. در چهار محال و بختیاری همچون كانونهای بافندگی قشقایی رنگ مورد نظر زرد است.
در بسیاری از روستاها همچون چالشتر بافندگان سعی می‌كنند تا رنگهای مورد نیاز خود را با استفاده از مواد اولیه گیاهی تهیه ‌كنند. شادابی و زنده بودن از ویژگیهای طرحها و علی‌الخصوص رنگهای بكاررفته در این استان می‌باشد.
طرح حوض و طوطی از جمله نقشه هایی است كه سابقاً در روستاهای فرادبنه‌ و بروجن تولید می‌شد ولی در حال حاضر اهمیت خود را از دست داده است.
(چهار محال) ، (قالی چهار محال) ، (چهار محال- بی بی باف) ، (چهار محال – خشتی)، (چهار محال- لچک وترنج) ، (چهار محال –گل پتويی)

چالشتر:
چالشتر در 8 کیلومتری شمال شرقی شهركرد یكی از قدیمی ترین و فعالترین مناطق قالیبافی در استان چهارمحال و بختیاری است. مهمترین ویژگی قالی چالشتر استفاده از مواد اولیه مرغوب و رنگرزی مناسب به همراه بافت ممتاز و منحصر به فرد می‌باشد شادابی و زنده بودن رنگ‌های به كار رفته باعث بوجود آوردن یكی از زیباترین قالی‌های این استان شده است.

رنگ و طرح‌های بكاررفته در قالیهای چالشتر:
طرحهای گلدانی، گل مینا، سرو و كاج و قابی سماوری از دیگر طرحهای رایج و شاخص این روستا می‌باشد طرح گل مینا به واسطه رنگ سبز سیری كه در متن خود به همراه دارد یكی از زیباترین طرحهای اصیل چهارمحال و بختیاری می‌باشد.
رنگهای بكاررفته در بافته‌های این روستا عبارتند از:
1ـ آبی سیر و روشن 2ـ لاكی سیرو روشن3ـ كرم 4ـ سفید 5ـ قهوه‌ای 6ـ سبز سیر و روشن 7ـ چهره‌ای 8ـ نارنجی

ویژگیهای بافت دار و ابعاد در فرشهای چالشتر:
گره مورد استفاده در این روستا از نوع تركی بدون استفاده از قلاب می‌باشد. نوع دار قالی مورد استفاده به جز موارد انگشت شمار اغلب به صورت ایستاده و عمودی است. رجشمارها قالی‌ها بین 25 الی 30 رج و گاه تا رجشمار 40 رج می‌باشد. ابعاد متداول عمومماً دوذرع و 6 و 9 و 12 مترمربع می باشند و در موارد معدودی ابعاد بزرگتر نیز دیده می‌شود.

سامان:
درشمال شهر كرد در فاصله 21 كیلومتری آن قرار دارد. در زبان فارسی به معنی سر حد است.چرا كه این شهر مرز شمالی بین استان‌های چهارمحال و بختیاری و اصفهان است. قالی امروز سامان، به لحاظ رنگ و طرح با تولیدات چالشتر قابل مقایسه می‌باشد. طرحهای بكاررفته: خشتی، ترنجی، سرو كاج و... می‌باشد. نوع گره مورد استفاده در بافت قالیهای سامان تركی است و گره فارسی به صورت محدود به كار می‌رود. رجشمار اغلب بافته‌ها بین 25 و حداكثر 35 رج می‌باشد. نوع دار قالی مورد استفاده به هر دو صورت زمینی و عمودی می‌باشد. ابعاد قالی‌های به كار رفته بیشتر 6 و 9 متر مربعی می‌باشد.

بروجن:
دومین شهر استان از نظر وسعت و جمعیت است كه از سال 1280 پذیرای عشایر ترك قشقایی ‌شد. قالی‌های این عشایراز نوع مشهور یلمه است. فرشهای یلمه بروجن دارای طرحهای ترنجی یا یك حوض، طرح شكرلو یادوحوض و طرح بندی الوان می‌باشد.
از نظر ظاهری كلیه طرحهای ترنجی دارای یك ردیف ترنج لوزی در متن فرش است كه در مركز فرش و در امتداد طولی آن قرار گرفته‌اند. طرحهای نوع دوم یا شکرلو دارای همان ویژگی می‌باشند ولی در متن كلیه فرش‌هاحداقل دوردیف ترنجهای لوزی شكل موازی به چشم می‌خورد. ترنج ها به شكل لوزی است و بر روی لبه‌آنها نقوش كنگره‌ای شكل به چشم می‌خورد.
مهاجرین قشقایی پس از رسیدن به سرزمین بختیاری،طرح‌های متعلق به خود ( ترنجی و شكرلو) را با طرح‌های اصیل بخیتاری به ویژه خشتی ادغام نمودند و با قرار دادن ترنجهای لوزی در درون قابهای فرشهای خشتی طرح جدیدی ارائه نمودند كه بندی الوان نام گرفت.رجشمار قالی‌های یلمه 25 تا 35 می‌باشد، نوع دار مورد استفاده زمینی است. ابعاد تولیدی در حال حاضر ذرع و نیم و دو ذرع و 6 و 9 و 12 متری و همچنین كناره می‌باشد.
رنگهای بكاررفته عبارتند از: لاكی سیروروشن، سرمه‌ای سیر و روشن، آبی، زرد، كرم، سفید و سیاه.

شهربن:
بن در فاصله 31 كیلومتری شهر كرد قرار دارد و از نواحی كشاورزی و دامپروری استان محسوب می‌شود. مردم این شهر به زبان تركی تكلم می‌كنند. قالی‌های این شهر به صورت ذهنی باف است و با استفاده از گره تركی بافته می‌شود. رجشمارهای آنها اغلب پائین و بین 15 تا 20 می‌باشد. طرح خشتی از طرحهای رایج در این شهر می‌باشد كه به صورت ذهنی و با رجشمارهای پایین بافته می‌شود. نوع دار قالی مورد استفاده به صورت زمینی و عمودی می‌باشد.

وردنجان، پیربلوط، ارجنگ:
این روستاها در فاصله چالشتر و بن قرار گرفته است. روستای وردنجان به سبب فاصله كمتر با بن از جهت طرح و رنگ،تا حدودی سبك بافتشان متأثر از آنجا می‌باشد. لیكن روستاهای پیربلوط و ارجنگ از هر حیث دارای بافته‌های نسبتاً زیبا و مشابه به قالی‌های چالشتر می‌باشند. رجشمارهای قالی در ارجنگ بین 25 الی 35 رج می‌باشد كه از نظر رنگ و طرح سخت تأثیر چالشتر می‌باشد ابعاد تولیدی نیز عموماً به صورت 6 و 9و 12 متر مربع می‌باشد. نوع گره مورد استفاده تركی و رجشماربافته‌های روستایی پیربلوط بین 25 الی 35 رج است.

بلداچی:
این شهر در 35 كیلومتری جنوب غربی بروجن قرار دارد. ذهنی بافی و استفاده از رجشمار پائین (25 الی 30) از مشخصات بارز تولیدات بومی و اصیل این روستا است. طرحهای لچك و ترنج و خشتی سهم عمده‌ای را در قالی امروز بلداچی به خود اختصاص می‌دهد. نوع گره مورد استفاده تركی و دارهای قالی بیشتر از نوع زمینی است.
فرادبنه در بخش مركزی بروجن قرار دارد و به واسطه نوع طرح منحصر به فرد قالی‌های آن معروف است. طرح معروف شرابه در انواع گل پتویی، گلدانی و... طرح ویژه قالیهای این روستا است. رجشمارهای فرشها بین 25 الی 30 و حتی 35 رج می‌باشد. اغلب دارها به صورت زمینی و نوع گره تركی می‌باشد. رنگهای اصلی به كار برده شده فرادبنه عموماً شاد و عبارتند از:آبی، لاكی روشن، سبز سیر و روشن، صورتی، مسی، كرم، زرد و به ویژه رنگ سرخ در نمونه‌های قدیمی.

اردل:
اردل در 96 كیلومتری جنوب شهر كرد قرار دارد.طرحهای مورد استفاده در این ناحیه شامل طرحهای خشتی و لچك و ترنج و همچنین طرحهای هندسی دیگر می‌باشد.فرشهای اولاد(اولاد حاج علی) از طوایف ایل دنیا رانی كه در مناطق جنوب استان ساكن هستند. ساده ترین ودر عین حال پایین ترین نوع كیفیت قالیهای این استان را تشكیل می‌دهند طرح آن هندسی و در متن دارای یك یا چند ردیف ترنج‌های لوزی شكل می‌باشد. نوع گره مورد استفاده آنها تركی و رجشمار این گروه از فرشها بین 15 تا 20 رج است. و تنوع زیادی در طرح و رنگ آنها دیده می‌شود.
قالی بی‌بی باف در میان فرشهای بختیاری از اهمیت زیادی برخوردارند.در گذشته به زنان و دختران خوانین‌ بی‌بی گفته می‌شد آنان قالیبافان ماهررادركارگاههای قالی‌بافی خود بكار وا می‌داشتند.

منبع : وبلاگ سالار