رنگ و رنگرزی

توصیف رنگزاهای طبیعی از زبان استاد سید عباس سجادی (قسمت دوم)

به نظرم رسید کسی کتاب فکاهیات نصرالدین را جلد زرکوب نمیگیرد و رنگرزی طبیعی برای فرش ایرانی هم محملی شایسته میخواهد تا فرش و رنگ را همراهی کند در گذر زمان

این محمل نخی است تافته از جنس پشم یا ابریشم

برای رنگرزی طبیعی که نمودار رنگرزی در زمان و دما وگاهی شرایط قلیایی طولانی است ما مجبور به تهیه خامه ای قدرتمند هستیم

میگویند جنگ اول به از صلح آخر است. از اول باید گفته شود که خط قرمز فرش استفاده از پشم دباغی است. استفاده از این پشم عمر مفید فرش را تا حدود هشتاد درصد کاهش میدهد و حتی جاروب برقی میتواند گره و پرز را از فرش جدا کند.

استفاده دباغان از آهک و نمک بر روی پشمی که روی گوسفند کشته شده است جانی برای این پشم جا نگذاشته و استفاده این نوع پشم در قالی را بهتر است به قول شاعر تمثل کنم: خانه از پای بست ویران است خواجه دربند نقش ایوان است. ساختمان فرشتان را روی این پایه استوار نکنید

بسته به عمق و نوع رنگرزی در هر رجشماری اولویت ما ظرافت و قدرت خمش بالای الیاف پشم است و طول الیاف. این باعث میشود وقتی قالی پرداخت شد راه رفتن و جاروب زدن و شستشو کردن حتی بر خلاف خواب پرز قالی, از استحکام ان نکاهد

الیاف دارای خمش بیشتر دارای فلس بیشتر در مقطع واحد هستند

و فلس بیشتر , رنگ پذیری بهتری را خواهد داشت

رنگرزی چه طبیعی و چه با پایه شیمیایی را با شستشوی اصولی آغاز میکنیم. مطمئنا ضرورت شستن کالا قبل رنگرزی بر هیچ کس پوشیده نیست

پشم و ابریشم هردو دارای اضافاتی هستند که مانع جذب بهینه رنگزایند و این مانع باید برداشته شود

پشم خام گاهی حاوی بیش از 60 تا هفتاد درصدی واکس و چربی و فضولات دامی و خاک و خاشاک است

رنگرزی را بصورت پشم رنگ توصیه نمیکنم مگر در نسخه هایی چون قالی های بسیار بزرگ دلایلم این است

در رنگرزی به صورت پشم رنگ ضایعات حد اکثری خواهد بود چون درصد اتلاف انرژی در سه حالت آن و شکستن الیاف رنگ شده در دستگاه ولف بسیار زیاد خواهد بود

در این روش چند درصد از پشم رنگ شده به صورت زیر دستگاهی در دستگاه ریسندگی از مدار خارج شده و این در حالی است که همراه ان مقدار زیادی رنگزا و برق و آب و زمان به هدر میرود

بسته به نوع قالی تولید شده از لحاظ نرمی و زبری زیردست و ضخامت نخ, ما تاب را انتخاب میکنیم اما یادمان باشد که تاب زیر و تاب رو در نخ هر چند لا که باشند خیلی در کیفیت مهم هستند

در رنگرزی نخ های دولا موازی حتما مینیم فشار بر سطح را وارد کنید نوعا دولا موازی در کرمان و خراسان کاربرد دارند جایی که تراکم بالاتر از سی رج است اما نمای قالی باید شبیه فرش بالاتر از چهل رج باشد

نخ های دولا موازی تاب رو را ندارند به همین علت سریع نمدی شده و استقامت کششی خود را از دست خواهند داد

نکته مهم دیگر در رنگرزی طبیعی, داشتن صبر و حوصله است. اساتید میگفتند قالی را پدر تولید میکند پسر میفروشد (با احترام به جماعت بانوان گروه) پس رنگرز طبیعی باید شکیبا باشد

برای شستن الیاف قبل از رنگرزی ما به آب نرم نیاز داریم که مختصرا میگویم سختی آن باید زیر 50 باشد تا صابون در آب عمل کند

دما و زمان شستشو نیز بسیار مهمند دمای بیش از 55 در پشم در ph بالای 9 و طی چهل دقیقه اگر شستن با دستگاه فولارد باشد پشم را زرد و نمدی میکند

شستن کلاف ها در قدیم بسیار سخت و وقت گیر بود

آهک زنده را میشکفتند و آنرا چند بار رسوب گیری میکردند

بعد از تشخیص اینکه آهک مناسب است کلاف ها را در محلول آب اهک انهم به مدت تا سه روز میخواباندند و هر روز کلاف ها زیر و زبر میشد تا روز سوم که در مصب چشمه کلاف ها را با ابزاری به نام( کتک ) میکوبیدند تا جرم گیری شود و....

امروزه صابون های مول بداد ما رسیده اند معمولا تا سه در صد کالا در L:R 1/30خامه را میشوییم و آبکشی با آب ملایم و ولرم کار را به سرانجام میرساند

منبع : سید عباس سجادی