نقوش و طرح های فرش

تقسیم بندی نقوش دستبافت ها

در تقسیم بندی طرح های دستبافت ها دسته بندی های مختلفی وجود دارد تا بتوان طرح های مختلف مورد استفاده در این حوزه را در قالب های مختلف دسته بندی کرد.این تقسیم بندی ها میتوانند در قالب ساختاری،محتوایی و یا فرمی مورد بحث قرار بگیرند.

نقوش دستبافت ها معمولا در دو حالت قابل تقسیم بندی هستند:

  • نقوشی که قبل از بافت فاقد طراحی اولیه و پیاده سازی بوده و معمولا بر اساس الهام از طبیعت  و باورها مستقیما توسط بافنده بر روی دستبافت نقش میشود.
  • نقوشی که قبل از بافت طراحی و پیاده سازی شده و بافنده بر اساس طرح از قبل تعیین شده نسبت به بافت اقدام می کند.

یکی از تقسیم بندی های رایج و متداول در این زمینه که ارتباط مستقیمی با تقسیم بندی فوق دارد،دسته بندی بر اساس شکل ظاهری نوع خطوط بکار رفته در نقوش میباشد.

موضوع طراحی نقوش ،در همه دستبافته ها صدق نمیکند،آنچنانکه بسیاری از نقوش بکاررفته در دستبافت ها فاقد طرح اولیه ترسیم شده بر کاغذ،پارچه،... بوده و بافنده بر اساس درک و برداشت آزاد از طبیعت و یا باورها و تحولات محیطی و اجتماعی آن را مستقیما بر روی دستبافته نقش میزند.این نقوش اکثرا با خطوط شکسته و زوایا و گوشه های تیز بوجود می آیند.این موضوع عینا در سایر صنایع و هنر ها مانند سفال،... قابل مشاهده میباشد.

طرح با نقوش خطوط شکسته

نقوشی که بصورت خطوط منحنی در دستبافته ها دیده میشود غالبا قبل از بافت توسط طراح ،ترسیم  و پیاده سازی شده و بر اساس نوع طراحی و یا مهارت بافنده  و قابلیت های تکنیکی بر روی دستبافت نقش میشود.هرمقدار دقت طراحی،نوع کاغذ طراحی،ترسیم دقیق تر و تقسیم بندی شده تر با مهارت بافنده و تکنیک بافت با همدیگر عجین باشند،این خطوط منحنی تر و فرم ها گردان تر خواهد بود.

طرح با نقوش خطوط منحنی (گردان)

 

تا آنجاییکه به نظر میرسد چیزی بنام طراحی نقوش شکسته در طراحی دستبافت ها بخصوص فرش وجود نداشته و همه طرح های طراحی شده و بعضا حفظ شده نقوش توسط بافنده با خطوط شکسته معمولا  با الهام یا تقلید از همان نقوشی است از ذهن و سینه بافنده اولیه تراوش شده است.البته بین این دو نوع خطوط نقوش،نقوش با خطوط نیمه منحنی یا نیمه شکسته  وجود دارد که این نقوش معمولا دارای طراحی اولیه معمولا گردان بوده اند که نوع طراحی و عدم تطابق مهارت بافنده با طرح و یا موارد تکنیکی بافت باعث بوجود آمدن این نوع از خطوط در نقوش میباشد.

 

دستمال نقشه(اورنک) برای فرش هریس

 

فرش هریس بافته شده با طرح

 

اورنک هریس

 

اما اصطلاحی که به نظر می رسد به غلط وارد قاموش نقوش دست بافت های ایلیاتی  و روستایی شده که اکثر نقوش آن را خطوط شکسته تشکیل میدهند،نقوش هندسی هستند.ذاتا نقوش هندسی شامل موتیف ها یا طرح هایی هستند که با استفاده از ساده ترین ابزارهای مهندسی مانند خط کش و پرگار قابلیت ترسیم داشته  ومعمولا میبایستی قبل از بافت این نقوش طراحی شوند.این نقوش در ساختار های کلی طرح و یا نقوش جزیی در دستبافت ها و به خصوص فرش استفاده شده اند.از لحاظ تقسیم بندی نمی توان نقوش هندسی را در کنار دسته نوع خطوط قرارداد چون ذاتا از هر دو نوع خط شکسته و منحنی در آن استفاده شده  و هم معمولا این نوع نقوش با توجه به دقت ریاضی آن میبایستی قبل از بافت ترسیم گردند.

 

دستبافت با نقش هندسی

ترسیم نقوش هندسی

طرح گنبد با ساختار هندسی

منبع : محمدرضا نصیری