نقوش و طرح های فرش

طبقه بندی طرحها و نقوش فرش ایران از نگاهی دیگر

حسین کمند لو

این شیوه متفاوت با تقسیم بندی فرش است که نمونۀ آن در سایت مرکز ملی فرش آمده است. در سایت مرکز ملی فرش ایران انواع فرش های ایرانی به صورت زیر طبقه بندی شده است: 

1-  طرح شاه عباسي 
2-  طرح اسليمي  
3-  طرح گلداني
4-  طرح بته:
5-  طرح ماهي درهم (هراتي) 
6-  طرح درختي 
7-  طرح‌بندي:
8-  طرح محرابي
9-  طرح محرمات.
10-  طرح افشان 
11-  طرح شخصيتها و آثار تاريخي 
12-  طرح گلفرنگ
13-  طرح اقتباسی
14-  طرح تلفيقي

البته موارد فوق الذکر را کوتاه شده است. در سایت مرکز ملی فرش ایران توضیحات بیشتری در مقابل هر کدام از عنوان ها آمده است. که دوستان با مراجعه به آن یا کتاب پژوهشی در فرش ایران می توانند مطالعه جامعه تری داشته باشند. 

اما به نظر من  یک طراح فرش طبقه بندی طرح ها را به صورت بسیار ساده تری انجام می دهد که عبارتند از

الف- سرتاسری ب - یک دوم ج- یک چهارم د- واگیره ای   و- تلفیقی

در ادامه هر کدام از آنها را توضیح خواهم داد... و دوستان در انتها هر نقدی یا ایرادی که داشتند حتما بیان نمایند...

الف- فرش های سرتاسری: در این نوع از فرش ها طراح فرش، کل متن فرش را طراحی و رنگ بندی می کند. این طرح ها شامل فرش های تصویری، شکارگاهی، تابو خط، تابو فرش تصویری، درختی، زیرخاکی (به خصوص کاشمر) و... می شود

قالی تصویری- بافت مشهد- نقشه سراسری

فرش مشاهیر- بافت ناحیه کرمان- نقشه سراسری

قالی درخت طوبی- بافت کرمان- نقشه سراسری

قالی سبزی کار- بافت کرمان- نقشه سراسری

قالی تصویری- بافت تبریز- نقشه سراسری

ب- طرح 2/1 (یک دوم): در این نوع از فرش ها طراح تنها یک دوم متن فرش را طراحی می کند و نیم دیگر توسط بافنده بافته می گردد. این فرش ها شامل انواع طرح های محرابی، درختی و سجاده ای و ...می شود.

قالی افشان شاه عباسی- بافت مشهد (صابر)- نقشه 1/2

قالی ناظم کشکولی- نقشه 1/2

قالی شبه ناظم- نقشه تلفیقی 1/2 با سرتاسری

سجاده بلوچی- طرح 1/2

نکته: لازم به ذکر است که بیشتر فرش های یک دوم به صورت طولی بافته می شوند، اما می توان نمونه هایی را مشاهده کرد که به صورت عرضی طراحی و سپس بافته شده است.

قالی باغی- دوران صفوی شمال غرب ایران (احتمالا تبریز) نقشه 1/2 استنکته: لازم به ذکر است که بیشتر فرش های یک دوم به صورت طولی بافته می شوند، اما می توان نمونه هایی را مشاهده کرد که به صورت عرضی طراحی و سپس بافته شده است.

ج- طرح یک چهارم: در این گونه از فرش ها طراح یک چهارم فرش را طراحی می کند و سه چهارم باقی مانده توسط بافنده بافته می گردد...این گونه از فرش ها انواع لچک و ترنج، افشان شاه عباسی  را شامل می شود

نقشه لچک و ترنج- مشهد 1/4

نقشه لچک و ترنج- نایین- 1/4 (بافت حبیبیان)

لچک و ترنج کف ساده (کرمان) نقشه 1/4

لچک و ترنج تبریز (طرح بنام)- نقشه 1/4

د-  طرح واگیره ای: در این گونه از فرش ها طراح با توجه به ابعاد فرش یک واگیره در ابعاد کوچک طراحی کرده و بافنده آن را در زمینۀ فرش تکرار می کند.

نقشه محرمات- بافت بیرجند

قالی پازیریک- عصر هخامنشی

قالی ترکمن- نقشه واگیره

قالی دایره ای بافت نایین- نقشه واگیره

و- طرح های تلفیقی: در این نوع از طرح ها طراحان با توجه به نیاز و سلیقۀ بازار چهار طرح اصلی را دو به دو یا به تنهایی با یکدیگر تلفیق می کنند

قالی تصویری شاهنامه -تلفیق طرح واگیره با سرتاسری- بافت تبریز

قالی محرابی ترنجی- تلفیق طرح 1/2 با 1/4

قالی منطق البروج- تلفیق نقش 1/4 با سرتاسری

نکته: حاشیۀ فرش ها با توجه به سلیقۀ طراح و نوع سفارش متغییر است، گاه سرتاسری، گاه یک چهارم، یا یک دوم و در بیشتر مواقع به صورت واگیره ای است

منبع : حسین کمند لو