کتب و نشریات

منابع پژوهشی فرش ایران قسمت دوم

حسین کمند لو عضو هیات علمی گروه فرش دانشگاه سمنان

هفته گذشته در  زمینه منابع مورد نیاز برای پژوهش در زمینۀ تاریخ فرش ایران تا اندازه ای صحبت شد. چند نکته ای در این زمینه مغفول مانده بود که در ادامه به آن اشاره می شود:

پس از پیروزی انقلاب اسلامی برخی از محققین فرش ایرانی همچون سیروس پرهام و علی حصوری کتاب و مقاله های بسیار خوبی در زمینۀ فرش های شهری و روستایی تالیف کرده اند که پس از گذشت بیست سال از چاپ هنوز دارای ارزش و اعتبار هستند. با مطالعه این کتاب ها به خصوص کتاب دستبافته های عشایری و روستایی فارس (ج 1 و 2) می توان عمق مطالعه و دانش جناب پرهام را درک نمود. دومین منبعی که پژوهشگران فرش می توانند با استناد بر آنها برخی از نقاط خالی تاریخ فرشبافی ایران را پرنمایند نوشته های سفرنامه نویسان و تاریخ نگاران است. با ورود اسلام به ایران تعداد زیادی از جغرافی دانان عرب با توجه به آیات قرآنی ( آیۀ 44 سورۀ فاطر، آیۀ 46 سورۀ حج، آیۀ 137 سورۀ آل عمران، آیۀ 69 سورۀ نحل، آیۀ 20 سورۀ عنکبوت. که در آنها اشاره به سفر، مشاهدۀ احوال مردم، تفکر و اندیشه نمودن، معجزات آفرینش و ... شده است) و نیاز دربار  عباسی به  سرزمین پهناور  ایران سفر کرده و مشاهدات خود  از ایران  را برای خلفای عرب به تحریر در آوردند. از قرون اولیه اسلامی  سند  کمی از  فرش به یادگار مانده است اما با مطالعۀ آثار مکتوب می توان ردی از سابقه فرشبافی در نواحی مختلف ایران بزرگ پیدا نمود. 

در تایید این گفته می توان به نوشتۀ محمد رضاحافظ نیا در کتاب مقدمه ای بر روش تحقیق در علوم انسانی (1379) استناد نمود :....مدارکی هستند که به صورت کتبی نوشته شده اند و در رابطۀ مستقیم با پدیده و واقعۀ مورد مطالعه قرار دارند، مانند: کتاب ها، اجازه نامه ها، فرمان ها، بیوگرافیها... سفرنامه ها... که عمدتاً خود فرد یا ناظر یا کاتب حاضر آنها را به رشتۀ تحریر در آورده است و بطور کلی از اعتبار بالایی برخوردارند...

در این میان کتاب هایی که سفرنامه نویسان، تاریخ نگاران و گاه شاعران فارسی زبان در قرنهای مختلف به نگارش در آورده اند، از جمله منابع بسیار مهم و قابل استناد برای نوشتن تاریخ فرش ایران هستند. شماری از سفرنامه نویسان و جغرافی دانان مسلمان در قرون اولیه اسلامی به ایران سفر کردند، آنها در کتابهایشان اشاره به محصولات و دستبافتهایی می کنند که در شهر های مختلف ایران تولید و یا به فروش می رسیده است. 

این کتابها منبع بسیار مفیدی برای کارشناسان و محققین تاریخ فرش ایران است، تا با آن سابقه فرشبافی در یک مکان را ردیابی کنند، برخی از این سفرنامه ها عبارتند از:

حدود العالم من المشرق الی المغرب(نویسنده نامعلوم)، صوره الارض(تالیف ابن حوقل)، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم(ابوعبدا... محمد بن احمد مقدسی)، معجم البلدان(یاقوت حموی)، تقویم البلدان(ابوالفداء)، نزهه القلوب(حمدا... مستوفی قزوینی)، ظرایف و طرایف یا مضاف و منصوب های شهرهای اسلامی و پیرامون (محمد آبادی باویل) و....

با گذشت زمان به تدریج افرادی از کشورهای اروپایی به ایران سفر می کنند، که مقاصد تجاری، مذهبی و یا استعماری داشتند، برخی از آنها گزارشات بسیار خوب و دقیقی در مورد محصولات تولیدی و یا سیاستهای شاهان ایران در مورد فرش بافی را در کتابهای خود به ثبت رسانده اند، از مهمترین اشخاصی که در دوران تیموری و صفوی به ایران سفر کرده و مطالبی را در مورد فرشهای ایران نوشته اند می توان به روی کلاویخو، شاردن، تاورنیه،كروزينسكي و.... اشاره نمود.

روی گونزالس کلاویخو نویسنده و جهانگرد اسپانیایی، فرستاده مخصوص هانری سوم پادشاه اسپانیا به نزد امیر تیمور گورکانی بود او شرح مسافرت خویش را در سفرنامه‌ای نگاشته است.

تصویر کلاویخو

ژان شاردن1092-1053 ق/  1713- 1643 م. جواهرفروش و سیاح فرانسوی، کتاب ۱۰ جلدی سفرهای سِر ژان شاردن به عنوان یکی از بهترینِ کارهای پژوهشگران غربی دربارهٔ ایران و شرق نزدیک برشمرده می‌شود.

زان شاردن

ژان باتیست تاورنیه ۱۰۱۴-۱۱۰۰ق/ ۱۶۰۵- ۱۶۸۹ م. جهانگرد و بازرگان معروف فرانسوی است که در عصر صفوی بارها به ایران و مشرق زمین سفر کرد. سفرنامهٔ او در شرح وقایع دورهٔ صفویه و وقایع دربار صفوی دارای اهمیت بسیار است

تاورنیه

تادئوس كروزينسكي كشيش يسوعي كه از 1142 تا 1116 ق/ 1729-1704 م. در ايران مي زيسته است. در عصر قاجار سفرنامه نویسی توسط افراد غربی به بالا ترین حد خود رسیده بود، نکته مثبت در این سفرنامه ها اشاره دقیقتر به چگونگی تولید و عرضۀ فرش های ایرانی در بازار های داخلی و خارجی بوده است. یکی از علت های مستند نگاری دقیق افراد صاحب منصب خارجی به خاطر برپایی نمایشگاه های از فرش ایرانی در دوران سلطنت ناصرالدين شاه قاجار (1896-1848 م/ 1313-1264 ق.) بود. اولين نمايشگاه فرشهاي شرقی در لندن (1267ق/ 1851م.) و دومین نیز در شهر وین (1290 ق/ 1872م.) برگزار شده بود. این دو نمایشگاه باعث شناساندن قالي ايران به اروپائيان و گسترش بازرگاني و كاربرد عمومي آن در ميان مردم مغرب زمين شده بود. به همین خاطر در اکثر  سفرنامه هایی که توسط افراد خارجی تالیف شده بود می توان اشاراتی به کارگاه های بافندگی و شیوۀ تولید فرش در ایران را مشاهده نمود، تعدادی از این سفرنامه ها عبارتند از:

‌سفرنامه ژنرال سرپرسي سايكس(سرپرسي سايكس)[15] ايران و ايرانيان عصر ناصرالدين شاه(س.ج. و بنجامين)[16] ، ايران امروز(ايران و بين النهرين)(اوژن اوبن)[17] ، ايران و مسئله ايران(لرد كرزن)[18] ، سفرنامه از خراسان تا بختياري(هانري رنه دالماني)[19] ، بيست سال در ايران(جان ويشارد)[20] ، سفرنامه يوشيدا ماساهارو (يوشيدا ماساهارو)[21] ، سفرنامه پولاك(ياكوب ادوارد پولاك) [22] ، شرح سفری به ایالت خراسان(سی.ام. مک گرگور) و .....

سایکس در سال ۱۸۹4 م/ 1311 ق. به ایران آمد و کنسولگری انگلیس در کرمان را به‌راه انداخت. در سال ۱۸۹۸ م/1315 ق کنسولگری سیستان را بنا نهاد. بین سالهای ۱۹۰۵ تا ۱۹۱۳م/ 1323 تا 1331 ق. سرکنسولگر انگلیس در خراسان بود.

سِر پِرسی سایکس در کنار عبدالحسین میرزا فرمانفرما

ساموئل گرین بنجامین نخستين سفير ايالات متحده آمريكا در ايران كه در سالهای 83-1882م/ 1300-1299 ق. در ايران بوده است.

بنجامین- اولین سفیر آمریکا در ایران

لرد جورج ناتانیل کرزن سیاستمدار انگلیسی، که در عصر قاجار به ایران سفر کرد و مطالبی در مورد ایران به شکل مقاله به رشته تحریر در آورد و در روزنامه تایمز لندن به چاپ رساند. همین مقاله¬ها، استخوان‌بندی کتاب «ایران و قضیه ایران» را تشکیل داد.

لرد کرزن

کرزن اشارات دقیقی به فرش بافی در مشهد دارد. با اینحال سفرنامۀ هانری رنه دالمانی از بهترین منابع برای فرش های دورۀ قاجار است. او از مجموعه داران فرانسوی بود که در  این دوران به ایران سفر می کند، در کتاب او شرح دقیقی از فرشهای ایرانی، بازار های فرش و افرادی که در زمینه های مختلف آثار هنری را به فروش می رسانند آمده است. پولاک به دعوت امیر کبیر برای تدریس در دارالفنون همراه با شش استاد اتریشی در سال 1267 ق/ 1851 م. به ایران آمد. او با تالیف اولین کتاب پزشکی مدرن نقش مهمی در پزشکی نوین ایران داشت.

یاکوب ادوارد پولاک

با مطالعه این منابع می توانید با گوشه ای از تاریخ فرش ایران از قرون اولیه اسلامی تا دوران قاجار آشنا شوید....

منبع : حسین کمند لو عضو هیات علمی گروه فرش دانشگاه سمنان