کتب و نشریات

منابع پژوهشی فرش ایران قسمت سوم

حسین کمند لو عضو هیات علمی دانشکده هنر دانشگاه سمنان

در ادامۀ معرفی منابع مورد نیاز برای پژوهش در زمینۀ تاریخ فرش دستباف در قرون اولیه اسلامی چند موردی باقی مانده است که به اختصار بیان می گردد..

از دیگر منابع مکتوب و دارای اعتبار، کتاب هایی هستند که به دست مورخان و تاریخ نگاران مسلمان نوشته شده اند

نویسندگان این آثار در ذکر وقایع هر سال، اشاراتی بسیار ظریف به فرش های ایرانی داشته اند که یا به عنوان خراج و یا غنیمت جنگی بدست آمده اند.

برخی از مهمترین آنها از قرون اولیه اسلامی تا دوران قاجار  به نگارش در آمده اند و  اغلب نیز روایتگر تاریخ پر آشوب سرزمین ایران و دربار شاهان هستند و د ر آنها اشاراتی هرچند کوتاه به فرش ایرانی شده است...این کتاب ها عبارتند از:

تاریخ طبری (محمد بن جریر طبری۳۱۰- ۲۲۴ ق/922- 839 م.) ، تاریخ بیهقی(ابوالفضل بیهقی469-381 ق/ 1077- 1002 م.)، زبده التواریخ (حافظ اَبرو در گذشته به سال ۸۳۳ ق/ 1430 م.) ،  تاریخ عالم آرای عباسی (اسکندر بیگ ترکمان منشی۱۰۴۳ -968 ق/ 1634- 1561 م.)، مطلع الشمس (محمد حسن خان صنیع الدوله 1313ق/ 1295 م.)...

بطور مثال در کتاب تاریخ طبری شرحی جذاب از فرش بهار خسرو (بهارستان، یا بهارکسری) آمده است...و اتفاقات جالبی که بعدها برای این فرش روی داده است...

در تاریخ طبری آمده است: یک قالی بسیار عالی کار ایران موسوم به بهار خسرو در قصر تیسفون که در نوشته‌جات پارسی بنام طاق کسری موسوم است موجود بوده است که طول آن 45 قدم وعرض آن 90قدم بوده است...

کاخ تیسفون- محل قرار گیری فرش بهار خسرو

از دیگر منابع مطالعاتی برای شناخت فرش در این دوران می توان به دیوانهای شاعران فارسی زبان اشاره کرد.....

این آثار کمک شایانی به تحقیق در مورد تاریخ فرش ایران می کنند، ادیبان، شعرا و صاحب منصبان ایرانی در برخی از ابیات عباراتی مانند فرش، قالی، پلاس، بوریا، گلیم و... را به کار برده اند، که بر تنوع انواع زیراندازها در این دوران گواهی می دهد

گاه برخی از سخنوران و بزرگان چگونگی پیدایش فرش بر طبق اساطیر ایرانی را از صافی ذهن گذرانده و به بهترین نحو بیان می کنند..

بطور مثال حکیم طوس در قسمت های آغازین شاهنامه با بهره گیری از اساطیر و افسانه های ایرانی، آغاز فرشبافی را به زمان طهمورث منسوب می کند و نحوۀ بافت و مواد مصرفی را چنین می سرایید:

پسر بد مراو را یکی هوشمند
گرانمایه طهمورث دیوبند
بیامد به تخت پدر بر نشست
به شاهی کمر برمیان بر ببست
همه موبدان را ز لشکر بخواند
به خوبی چه مایه سخنها براند
چنین گفت کامروز تخت و کلاه
مرا زیبد این تاج و گنج و سپاه
جهان از بدیها بشویم به رای
پس آنگه کنم درگهی گرد پای
ز هر جای کوته کنم دست دیو
که من بود خواهم جهان را خدیو
هر آن چیز کاندر جهان سودمند
کنم آشکارا گشایم ز بند
پس از پشت میش و بره پشم و موی
برید و به رشتن نهادند روی
به کوشش ازو کرد پوشش به رای
به گستردنی بد هم او رهنمای........

سومین منبعی که با مطالعۀ آن می توان اطلاعاتی در مورد فرش های ایرانی پیدا کنیم نقاشی ها، نگاره ها و عکسهای باقی مانده از دوران گذشته است

نگاره های ایرانی و عکس های که توسط اشخاص فرنگی و یا ایرانی از اواسط دوران قاجار به یادگار مانده یکی دیگر از منابع مهم برای شناسایی تاریخ فرش ایران است.

محمد رضا حافظ نیا در کتاب مقدمه ای بر روش تحقیق در علوم انسانی، در ذیل منابع تصویری می نویسد «... در گذشته این منابع محدود بود و غالباً از حدود تابلوهای نقاشی خارج نمی شد، ولی امروزه این منابع بسیار غنی و وسیع است و در آینه نیز گسترش بیشتری خواهد یافت. این منابع عبارتند از: تابلوهای نقاشی، عکس ها، انواع فیلم از جمله فیلم های مستند، نقشه ها، کروکی ها، نمودارها، تابلوهای مینیاتور، طرح ها، عکس های هوایی، تصاویر ماهواره ای، تصاویر رایانه ای و دیجیتال و مانند آن.»

همچون دیگر منابع این آثار (نگارگری یا تصویر)در ابتدا  مورد توجه محققین غربی قرار گرفت، آنها با استناد به این نگاره ها علاوه بر پر کردن قسمت هایی از تاریخ نامعلوم فرش ایران (به ویژه در دوران ایلخان و تیموریان) طراحی فرش ایران را نیز طبقه بندی نمودند.

بتدریج نویسندگان ایرانی با مطالعۀ تطبیقی برخی از نگاره ها سیر تحول طراحی فرش ایرانی را با توجه به مکاتب مختلفی همچون تبریز اول، هرات، تبریز دوم، اصفهان و... مشخص کردند.

اولین کسی که مقالاتی در این مورد به نگارش در آورد، آمی بریگز/Amy Briggs  بود. او فرضیاتی درباره طرح و رنگ فرشهای ایرانی بر مبنای مقایسه آنها با نگاره های قرن 9 ق/ 15 م. را مطرح نمود.

این فرضیه ها با توجه به اشکالاتی که داشت، مورد توجه کارشناسان فرش قرار گرفت. بریگز در اولین مقاله خود به فرشهای هندسی و در مقاله دوم خود به فرشهای با طرح اسلیمی (گردان) همراه با نقش گل و بته پرداخت.

به احتمال ایدۀ او بعدها در ایران باعث چاپ کتاب فرش بر مینیاتور توسط علی حصوری گردید.

لازم به ذکر است برخی محققین غربی به بررسی آثار نقاشان اروپایی پرداختند و توانستند نقشمایه هایی از فرشهای آناتولی در قرون 14، 15 و 16 میلادی را در آثار نقاشان این دوران ردیابی کنند، در حال حاضر برخی از طرحهای بکار رفته در فرشهای عثمانی با نام نقاشان اروپایی شناخته می شود.

قالی بافت ناحیۀ اوشاک با طرح هولباین

نقاشی از هانس هولباین...با طرح قالی مورد اشاره همراه با حاشیۀ کوفی

با مطالعۀ برخی از کتاب هایی که در مورد نگارگری ایرانی به چاپ رسیده است، می توان تصاویر متنوعی از فرش های ایرانی را مشاهده نمود که توسط بهترین نگارگران مکاتب مختلف هنری ترسیم شده اند،

بر تخت نشستن جمشید ...از شاهنامۀ طهماسبی

بفر کئی نرم کرد آهنا / چو خود و زره کرد و چون جوشنا
بدین اندرون سال پنجاه رنج / ببرد و از این ساز بنهاد گنج
زکتان، ابریشم وموی قز/  قصب کرد پر مایه دیبا و خز
چو شد بافته، شستن و دوختن / گرفتند از او یکسر آموختن ....(شاهنامۀ فردوسی)

برخی از کتاب های و منابعی ی که می توانند در این زمینه مورد استفاده قرار گیرند عبارتند از:

سير و صور نقاشي ايران(آرتور اپهام پوپ)، معراج نامه(ماري رزسگاي)، باغهاي خيال، هفت قرن مينياتور ايران  (آن ماري كوركيان و ژان سيكر)، هنر دربارهای ایران (ابوالعلاء سود اور)، نگاهي به نگارگري در ايران( بازل گري)، نقاشی ایران از دیرباز تا امروز (رویین پاکباز)، شاهکارهای نگار گری ایران (عبدالمجید حسینی راد و دیگران)  و ....

با گذر زمان، بتدریج تجهیزات و و سایل غربی از جمله دوربین عکاسی وارد ایران گردید. دوربین عکاسی یکی از مهمترین مظاهر تمدن غرب مورد توجه شاهان قاجار به ویژه ناصرالدین شاه نیز قرار گرفت.

در مجموعۀ کاخ گلستان عکسهای بسیاری از شاهان ایران، حاکمان محلی و رجال دولتی  موجود است که در آنها می توان فرشهایی را مشاهده نمود که به عنوان زیرانداز و یا تزیین پس زمینه به دیوارها آویزان شده است، این تصاویر می توانند گویای سلیقۀ مردم ایران در طراحی و بافت فرش در این دوران باشند.

 

منبع : حسین کمند لو عضو هیات علمی دانشکده هنر دانشگاه سمنان