اخبار فرش

نوروز در بین عشایر خراسان شمالی

عشایر در ایران هنوز نام آشنا یند. گرچه زمان ، سرعت وتحرک باعث تغییرمی شود وفرایند زمان برخی سنت ها در جهان را از گردونه هستی ساقط اما این نقطه از جهان یعنی خراسان شمالی کوچ و کوچ نشینی مانا ست .

عشایر زندگی را با گل ها وگون ها وشقایق ها تقسیم نموده اند و پای بر جای پای نیاکان نهاده اند ودور از غبار زمان ، از ییلاق تا قشلاق فراز ونشیب کوه ها ودرهها تا پهن دشت مزارع را پیمود ه اند . کوچ برای آنها بهترین تفریح و بهار شادترین ایام . نام بسیاری از کوه های خراسان برگرفته از آنهاست و دشت ها با سیاه چادرهای آنان سپید بخت می شوند .کوچ حدیث همیشه زندگی آنهاست . از قوچان تا مراوه تپه هر سال به عشق پاسداشت چراغ پر فروغ اجاق خانواده با پای پیاده می پیمایند و می کوشند تا همیشه ایام پیروز برجای بمانند .امسال به بهانه عید باستانی نوروز سری به میان عشایر خراسان شمالی بخصوص عشایر خراسان شمالی در مراوه تپه می زنیم تا نگویند نشریات محلی استانمان کم معرفت اند !گرچه واقا در نزدشان شرمنده ایم اما باز هم به رسم ادب و ابراز علاقه به همشهریان کوچ نشینم بر خود لازم دانستم حداقل برای تبریک پیشاپیش عید نوروز خدمتشان برسیم این مقاله را با عنوان نوروز در بین عشایر استان خراسان شمالی ازمیان عشایر تقدیم حضورشان دارم :عشایرخراسان شمالی که بیشتراز ایلات کرمانج زعفرانلو توپکانلو باچوانلو روتکانلو و...هستند به لهجه کردی سخن می گویند .آنها در گویش محلی خود که نوعی لهجه و گویش از زبان کردی است به روز اول فروردین نَوروزمی گویند. اجرای جشن ملی و باستانی نوروز اهمیت بسیاری برایشان دارد. عشایر با اطلاع از فرا رسیدن عید نوروز در کنار سفره رنگین عید جمع می شوند و منتظر لحظه آغاز سال نو می مانند. با اعلام و آغاز سال نو اعضاء خانواده با یکدیگر روبوسی می کنند و پدر و مادر خانواده ضمن شکرگذاری به درگاه خداوند به تلاوت قرآن مجید می پردازند و آنگاه دعا و استغفار می کنند و از خداوند می خواهند گناهانشان بخشیده شود و در سال نو آنها را از رحمت و حمایت خود محروم نکند. سپس شیرینی خوری و سمنو خوران آغاز می شود و یکی از پسر ان طایفه به بیرون از خانه رفته و به عنوان اولین کسی است که در سال نو وارد بر محیط خانواده می شود او در حالی که بره سفید یا قرمز رنگی در بغل دارد وارد حریم اوبه می شود بنا بر باور عشایر این امر جایگاه می دارد چرا که قدم فرد را سبک دانسته و معتقدند که امور به خیر و خوشی خواهد گذشت.
چون پسر وارد می شود، سلام می کند و با صلوات بره را در کنار سفره و سبزی می نشاند وجمع خانواده به دهان بره قند و سبزی می گذارند. و به خود پسر که اولین سفیر یا میهمان بهاری است عیدی ویژه ای می دهند. آنگاه کودکان و نوجوانان در حالیکه بهترین لباس های خود را از قبل آماده کرده اند برتن نموده و شایان ذکر است دختران نیز لباس های رنگارنگی را که معمولا در اعیاد بیشتر رنگهای قرمز و زرد پوشیده وبا زیورآلات به سوی دوستان خود و یا سراغ فامیل می روند. پس از آنکه دیدار ها تازه شد وهمه اولاد تیره ملاقات شدند همگی به دیدن بزرگ ایل می روند ومعتقدند به به زیارت اجاق ریش سفید می رویم و این انر موجب تداوم روشنی قدرت و قد است و ارائه زندگی درسایه بزرگترها می دانند . پس از منزل بزرگ ایل کلیه زنان و مردان روستا به اتفاق همان ایل به دیدار تک تک نفرات مقیم ایل رفته و معمولا هیچ تشریفاتی وجود ندارد. با اتمام روز اول که ویژه دید و بازدید و تبریک و مبارک باد سال نو بود در روزهای بعدی پایان روز چهاردهم فروردین آداب و رسوم خاصی وجود داشت که بسیار زیبا و شگرف و به یاد ماندنی است که اشاره می شود.
از روز دوم تا روز پنجم فروردین میر نوروزی مردان آغاز می شد. که با آن «نوروزخان» می گویند از آیین های بسیار کهن و زیبای عشایر و دیگر روستائیان شمال خراسان است که در روستاها پررنگ تر اجرا می شد. 
نوروز خان که در واقع خانی ساختگی و موقت است باید دارای صفاتی چون درست کرداری شوخ طبعی و صداقت در عمل باشد . او در حالی که سوار به اسب تزئین شده ای است و لباس های مخصوص پوشیده . چند نفر به عنوان وزیر ، غلام و نوکر پشت سر او پیاده درحال حرکت هستند و شروع به حکمرانی و حکم فرمائی می کند. نوروزخان با صدور جمع آوری پول و هدایا و مالیات تحت عنوان، «نوروز خانی» نوکران خود را به سراغ دیگران فرستاده تا مالیات وصول کنند. چنانچه کسی از دستورات «میر» امتناع ورزید، محاکمه و تنبیه می شود، که البته این محاکمه با درنظر گرفتن موقعیت اجتماعی فرد صورت می گرفت. عاشق ها و نوزانده ها هم با دهل و سرنا نوازی معرکه نوروزخان معرکه را گرم می کردند و همراه نوروزخان در کوچه و پس کوچه ها در حرکت بودند.
میر نوروزی ضمن گرفتن هدایا موجب شادی مردم وآماده برگزاری نمایش «توره» و نقد مضحکانه ای هم می شد. با نزدیک شدن آخرین ساعات حکومت میر نوروز مردم و تماشاگرا او را به نزدیک رودخانه یا استخری برده و به آب می انداختند تا پلیدی های فاش شده وی محو شود و او را در آب تطهیر می دادند و با پاک شدن میر نوروز نمایش و حکومت پنج روزه اش به اتمام می رسید و میر نوروزی زنان آغاز می شد: 
میر نوروزی زنان به «نوروز بیگی» ملقب بود و اقتدارش از نوروز خان کمتر بود و تفاوت هایی هم داشت چراکه نوروز خان بر عموم مردم حکومت می کرد، اما نوروز بیگی فقط بر مردان مسافر راه های ارتباطی روستاها.
آئین مربوط به میر نوروزی زنان با شکوه فراوانی توسط دختران و زنان عشایر نواحی شمال خراسان به خوبی اجرا می شد که نشانگر نقش زن در جامعه عشایری ایران باستان
است . ایام حکومت نوروز بیگی هم پنج روز و شخص «نوروز بیگ » معمولاً از میان زنان شجاع، قوی، جسور و سخن دان انتخاب میشد پس از انتخاب نوروز بیگ وی گروه خود را از دو دسته از دختران و زنان انتخاب می کرد گروه اول که زنان قوی، تنومند و خشن بودند در گارد رزمی او قرار می گرفتند و گروه دوم دختران ایل بودند که هنوز تجربه چندانی در زندگی نداشتند ضمنا یک دسته از نوازنده های محلی هم در اختیار آنها قرار می گرفت و آهنگ های محلی و مرسوم را می نواخت. با شروع حکومت نوروز بیگی تمامی راه ها در اختیار آنها و نوروز بیگی قرار می گرفت و حاکم جاده های منطقه بودند و چنانچه رهگذری عبور می کرد و قصد عبور داشت «نوروز بیگی » راه را بر او می بست و شروع به محاکمه رهگذر می نمود و از او در خصوص چگونگی رفتارمرد مسافر با خانواده اش جویا می شد. نوروز بیگی کاری به مقصد رهگذر ندارد و غریب و آشنا هم در این رسم کهن یکسان اصولاً قانون همه «نوروز بیگی ها»در سراسر شمال خراسان مشخص بود مسافر جهت
ادامه راه و آزادی خود و رهائی از گروه نوروز بیگی می بایست به دونکته پایبند باشد:1- آواز بداند 2- آیین های رزمی وبزمی بداند در غیر این صورت جریمه نقدی باید بپردازد چنانکه مسافر یکی از هنر های رقص یا آواز را داشت که فورا اجرا می نموند وآزاد می شد و اگر نه هم جریمه مالی و نقدی می داد و رها می شد چنانچه اگر فاقد هنرو پول می شد. بدلیل اینکه در جامعه نتوانسته است گرایش به هنر پیداکند بعضا جهت هشدار و تادیب مورد تنبیه زنان دختران قرار می گرفت. توجه به هنر – رفتارهای فرد و اجتماع – شجاعت و تقویت روحیه زنان در عشایر از بهترین نکات این نمایش کهن می باشند.اقای دکتر برومند در کتاب مرز پر گهر نوشته اند :این نمایش زیبا در ایران باستان به «جشن مرد گیران» معروف بوده « این جشن ویژه زنان بوده و این جشن که بخاطر آنها بر پا می شده است آزادی هایی داشتند و بر مردان افتراح می کردند بنیاد این جشن ها به زمان جمشید و فریدون بازگشت می کند»این آئین کهن ایران تنها به وسیله عشایر کرمانج شیروان به بهترین شکل اجرا می شد. و اینک فقط در میان عشایرکوچ روی سرحدی اجرا می شود.
در ادامه جشن میر نوروزی زنان آنها در عیدگاه جمع می شدند و عاشق ها (نوازنده ها) قوشمه و انواع سازهای کردی می نواختند و گروه هنری نوروز بیگی به رقص می پرداختند و به بازی های دسته جمعی سرگرم می شدند و خوردن شیرنی و سبزی های نو بهاری همانند اسپنگ کرنگ و... می خوردند و ایام نوروز را با خوشی می گذرانیدند.علاوه بر عشایر. روستای مفرنقاه قوچان، خرسکانلو و حصار پهلوانلو در شیروان روستای چهار برج دربجنورد از جمله روستاهای که در شمال خراسان آئین میر نوروزی زنان بسیار زیبا و دیدنی اجر می شده است .البته این رسم گویا با اندکی تفاوت در برخی از نقاط دیگرخراسان هم اجرا می شده از جمله بنا به نوشتار استاد بزرگوار پاریزی در کتاب خاتون هفت قلعه در قریه بیمرغ گناباد و جنگل تربت هم این نمایش آیینی به زیبائی اجرا می شود اما در حال حاضر متاسفانه این رسوم تقریبا نابود شده و تنها برخی طوایف کوچرووعشایر که شما آنها هم اندک است در دیگر نقاط به فراموشی سپرده شده است.با خاتمه یافتن ایام میر نوروز مردان و زنان، نوجوانان و جوانان ایل به مسابقه اسب سواری، تیراندازی و زورآزمایی می پرداختند که چند روز به طول می انجامید. پایا نبخش ایام نوروز مسابقه انتخاب پهلوان سال و اجرای مسابقه کشتی کردی بود که بسیارمورد توجه جوانان و حتی بزرگان منطقه بود.
معمولا کشتی ها روز سیزدهم و چهاردهم نوروز برگذار می شد که در آن دو روز کشتی گیران و پهلوانان به رقابت بر می خواستند و با مشخص شدن نفرات برتر جایزه ویژه هم که معمولا قند، اسب، گاو، گوسفند بود اعطا می شد.
با مشخص شدن پهلوان سال و اجرای آئین های نوروزی و هنر نمایی جوانان ایام نوروز به پایان می رسید و بازهم کوچ و زندگی ادامه می یافت.
 

منبع : کانی