کتب و نشریات

معرفی کتب مرجع فرش ایران جلسه دوم (معرفی کتاب فرشهای عشایری و روستایی فارس)

حسین کمند لو عضو هیات علمی دانشگاه سمنان

در این جلسه به معرفی جلد اول کتاب دستبافت های عشایری و روستایی فارس تالیف سیروس پرهام خواهم پرداخت این کتاب با همکاری سیاوش آزادی تالیف شده است

چاپ اول کتاب متعلق به سال 1364 چاپ دوم که بنده با استناد به آن کتاب را معرفی می کنم نیز در سال 1370 توسط انتشارات امیرکبیر انجام شده است
 نویسنده کتاب توانسته است منطقه ای بزرگ با دستبافته های متنوع (قالی، گلیم، جاجیم و..) را به خوبی معرفی نماید.

در یادداشت ناشر آمده است که این کتاب از یک دورۀ سه جلدی است که محصول 14 سال تتبع و تحقیق مستمر نویسنده است و اولین ثمرۀ آن کتاب «قالی بولوردی» در سال 1352 منتشر شده است.

سیروس پرهام با کوشش بسیار نزدیک به 500 نمونه (دست اول) از فرش های طوایف و ایلات استان فارس عکس‌برداری، شناسایی و تجزیه و تحلیل کرده است.

همچنین پژوهشی بسیار دقیق و موشکافانه در سیر تحول و تطور نقش های قالی از دوران کهن تا عصر حاضر و ریشه یابی آنها تا زمان های باستانی کرده اند که می تواند محرک و مشوق تحقیق و جستجو باشد.

کتاب شامل بخش های متعددی است که هرکدام دارای اهمیت بسیاری هستند:

مدخل و طرح کتاب:
سیروس پرهام در این قسمت نگاهی اجمالی به گذشتۀ فرش ایران داشته اند، کمبود موارد مستند از دوران گذشته را بزرگترین ضعف این صنعت عنوان کرده اند، مشکلاتی که پژوهشگر برای جستجو و پژوهش با آن مواجه شده است، نثر زیبای سیروس پرهام در همین قسمت خودنمایی می کند و راه را به ما نشان می دهد:

چه کسی را جرات آن است- و یا حتی تصور این جرات- که مدعی یقین و اثبات بی چون و چرا گردد، ولو آنکه تمامی عمر خود را با تمامی توان خود در این لجۀ بیکران دست و پا زده باشد؟! اینجا قلمرو تردید است، و شک را شان و مرتبتی است که یقین را نیست. اینجا شک فضیلت است و بسا که موهبتی باشد نه همان پذیرفتنی که خواستنی! همین است که موارد شک در این کتاب بسیار است و بمراتب بیشتر از موارد یقین و عبارت «ممکن است»، «شاید» «احتمال دارد»، «تقریبا محقق است»، «گمان می رود» و مانند آن فراوان است.

در ادامه سیروس پرهام مطالعه و بررسی فرش های ایلیلاتی را بسیار سخت تر از فرش های شهری می داند زیرا جامعه شناسان، مورخان و جغرافی نویسان و جهانگردان به حوزه های تمدن شبانی و ده نشینی کمتر توجه داشته اند... و یا اینکه اکثر روستاها و طایفه هایی به فرشبافی اصیل می پرداختند امروزه اثری از بافته ها و اطلاعاتشان در دسترس نیست

او در ادامه می نویسد برای ارائه بهتر آثار از هیچ کوشش و هزینه ای برای عکسبرداری رنگی فرو گذار نشده و همۀ موزه ها و تقریباً همل مجموعه های خصوصی ایران و چندین مجموعۀ معتبر عمومی و خصوصی در کشورهای اروپایی، آمریکا، مصر، ترکیه، سوریه و لبنان را بررسی کرده است.

با توجه به اینکه اکثر کتاب های موجود در زمینۀ فرش ایران را مطالعه یا تورق کرده ام می توانم بگوییم شیوۀ تاریخ گذاری برای فرش های موجود در این کتاب منحصر به فرد است... سیروس پرهام در این مورد اینگونه توضیح می دهد:

ازآنجا که تاریخ هیچ دستبافت را نمی توان معین کرد مگر آنکه تاریخ بر آن بافت شده باشد و اصالت آن هم احراز گردد، عمر تخمینی دستبافت هایی که کتیبه نداشته بتقریب در فواصل زمانی پنجساله تا پنجاه ساله نهاده شده است.دستبافته های پنجاه سال اخیر در دوره های پنج ساله و آنچه به تخمین بیشتر بوده در دورۀ زمانی مفروض طولانی تر شده است. به این ترتیب قالیچه ای که گمان می رود در نیمۀ سدۀ سیزدهم هجری بافته شده باشد با عبارت « دهۀ پنجم- هفتم قرن سیزدهم ه. ق» مشخص گردیده و فرشی که محتمل است از نیمۀ دوم سدۀ دوازدهم باشد با عبارت » دهۀ ششم- دهم قرن دوازدهم ه. ق»

سیروس پرهام برای رسیدن به این شیوه از تاریخ گذاری وقت بسیاری را صرف کرده است، مقایسۀ اجزاء هر فرش، رنگ بندی، شیوۀ بافت، کیفیت تار و پود، سبک شیرازه بافی و مهمتر از همه آگاهی نسبی از تاریخچۀ بافندگی طایفه و یا تیره یا روستایی که فرش مورد بررسی در آن بافته شده است...

سیروس پرهام در انتهای این بخش از همکار خود سیاوش آزادی به نیکی یاد می کند و می نویسد:
بخشی از کتاب مرهون زحمات و پایمردی و بردباری سیاوش آزادی است. همۀ تجزیه و تحلیل های فنی اسلوب بافت نمونه های اصلی (که از تشریح کیفیت «تار» آغاز می شود و با بر شمردن «رنگ ها» پایان می گیرد) از اوست....توفیق پایدار یارش باد که در حفظ میراث قالی ایرانی از صرف عمر و مال مضایقه نکرده است.

پیشگفتار کتاب نیز پر نکات ظریف و زیبا در مورد دوران فرشبافی ایران است، پیش از دوران صفویان فرش های روستایی و عشایری، دوران صفویان تبدیل فرش های عشایری و روستایی به فرش های شهری، دوران بعد از روزگار صفویان و آغاز تدریجی سست شدن پایه های استوار تمدن و فرهنگ ایران زمین در برابر استعمار غربی.

در این قسمت سیروس پرهام نگاهی دقیق به تحولات ایران در دوران قاجار دارند و حضور شرکت های خارجی (همچون زیگلر، برادران کاستلی، شرکت تجارت قالی مشرق زمین، شرکت شرق و..) را ذکر می کند، سیروس پرهام ستمی که تجار بر کودکان و زنان ایرانی روا می دارند را بدین صورت بیان می کند:

ضرورت به تصریح نیست که سرمایۀ اولیه همۀ این شرکت ها ناچیز بود و دارایی عمدۀ آنها نیروی کار ارزان قالیافان ایرانی بود که تا حد توحش استعمار می شدند. بسیاری از بافندگان، بیش از همه جا در کرمان، خردسالان بودند که انگشتان ظریفشان گرۀ قالی را سریعتر می بافت و دستمزدشان چیزی جز یک وعده غذای روزانه نبود، آنهم در حد قوت لایموت و «بخور نمیر». در میان کارگران کارگاه ها و کارخانه هی مختلف، قالیبافان کمترین دستمزد را می گرفتند: « روزی نیم قران وو یک استکان چای» و بافندگان زن و کودک از آنهم کمتر: « زنان روزی هفت شاهی و نیم و کودکان روزی پنج شاهی»....

تمامی اطلاعاتی که سیروس پرهام در این قسمت ارائه می دهند مستند و البته اغلب دردناک هستند...درد به معنای واقعی کلمه...که دوستان را دعوت می کنم باصبر و حوصله آن را مطالعه کنند

در بخش اول از کتاب سیروس پرهام بافندگی و بافندگان خطۀ فارس را معرفی میکند که شامل موارد زیر می شود:
1.  مقدمۀ تاریخی: بر اساس مستنداتی که توسط مورخین و جغرافی دانان مسلمان در قرون اولیه به تحریر در آورده اند  جغرافی تاریخی فرشبافی در فارس را معرفی می کند...و به تدریج به قرون های بعدی با توجه به اسناد نوشتاری وارد می شوند.
2.   حوزه های بافندگی و نظام تولید 
3.  شناسایی دستبافت های فارس
4.   ویژگی های بافندگی
5.  ویژگی های رنگرزی و رنگ آمیزی
6.  ویژگی های نقش پردازی
7.  اسلوب فنی قالی بافی فارس

در بخش دوم به ایل قشقایی، ویژگی های فرهنگی و اجتماعی و تاریخی پرداخته شده است که شامل موارد زیر است:
1.  مقدمه
2.  تاریخچۀ ایل قشقایی
3.  نظام اجتماعی و اقتصادی
4.  طایفه های و تیره های بافنده (کشکولی، شش بلوکی، عمله، صفی خانی، رحیم لو، ایگدر، چگنی، دره شوری)
5.  نقش پردازی
6.  رنگ آمیزی

در بخش سوم قالی های قشقایی معرفی می شود: گروه نخست: نقش های اشکال 1. ویژگی های نقش اشکالی)- پیوند با نقشمایه های باستانی- نگاره های فناناپذیر- «خورشید آریایی» و « گردونۀ خورشی»- نشان ساسانی- مرغ و درخت- گل هشت پر- نیلوفر آبی یا نخل بادبزنی- گل شطرنجی- رشته های پیوند 2. نونه های نقش اشکالی

گروه دوم: نقش های منظم و پیوسته: 1. نقش های منظم 2. نقش ناظم 3. (منشاء نقش ناظم، قانون طراحی ناظم، حلقۀ مفقودۀ ناظم، تطور عناصر ناظم، ثبات حاشیۀ ناظم) 3. نمونه های نقش ناظم 4. نقش محرمات 5. نمونه های نقش محرمات 6. نقش ماهی درهم 7. نمونه های نقش ماهی درهم 8. نقش بته ای 9. نمون های نقش بته ای 10. نقش گیاهی 11. نمونه های نقش گیاهی 12. نقش افشان 13. نمونه های نقش افشان

گروه سوم : نقش های خاص : 1 ویژگی های نقش های خاص 2. نمونه های نقش های خاص 3. قالی عکسی 4. گبه و قالی - گبه

تمامی بخش های ذکر شده در بالا شامل پی نوشت های بسیار دقیق همراه با عکس های جذاب و زیباست که خواننده را در تاریخ و جغرافیای ایران بزرگ حرکت می دهد... نمونه های شاخص، معماری ، فلز کاری، سفال و کاشی را گواه می گیرد تا فرش قشقایی را بهتر درک کنید...

در قسمت آخر ایشان کاری بسیار بزرگ انجام می دهند...نمایه ای بسیار غنی از نام کسان (اشخاص)، ایل ها و طوایف، فهرست نام جای ها، فهرست نقش ها و نقشمایه ها، فهرست رنگمایه، فهرست عکس های رنگی، فهرست عکس ها و طرح های قلمی و فهرست ماخذ

این قسمت برای دانشجویان بسیار مفید است....ه

در انتها به دوستان عزیز پیشنهاد می دهم حتماً یکبار این کتاب را  مطالعه نمایند...

منبع : حسین کمند لو عضو هیات علمی دانشگاه سمنان