کتب و نشریات

معرفی کتب مرجع فرش ایران جلسه سوم (کتاب دستبافته های عشایری و روستایی فارس جلد دوم)

حسین کمندلو عضو هیات علمی دانشگاه سمنان

در این جلسه جلد دوم کتاب دستبافته های عشایری و روستایی فارس به علاقمندان معرفی میگردد

کتاب در سال 1371 توسط انتشارات امیر کبیر با کیفیت خوب به چاپ رسیده است.

این کتاب همچون جلد اول مطالب بسیار مفید و مستندی را در اختیار خوانندگان و علاقه‌مندان به فرش قرار می‌دهد

سیروس پرهام در پیشگفتار کتاب، با توجه به تسلط بر منابع لاتین، بر ارزش و اعتبار هنر فرش بر سایر هنرهای صناعی مهر تایید می‌زند، او گفتۀ سر ماکس مالووان را به صورت هوشمندانه انتخاب کرده و بعد آن را رد می‌کند و بدین طریق بر اصالت نقش‌های فرش ایرانی گواهی می‌دهد

سر ماکس مالووان می گوید: ساکنین کوهستان‌های ایران داری دست‌های هنرمندانه‌ای بوده‌اند به خاطر علاقۀ باستانیشان به طرح‌های رنگین و تزیینات ابتدایی بی‌رقیب مانده‌اند [در مقایسه با سفالگران بین النهرین]. و بطوری که در همه جا از سفال‌های رنگین آنان بر می‌آید این طرح‌ها انعکاسی از پارچه بافی و قالی بافی آنان است.

سیروس پرهام در ادامه از مشکلات چاپ کتاب (از جمله کمبود و گرانی کاغذ) می‌گوید و این امر را فرصت مغتنمی می‌داند تا به بهترین شکل ممکن بخش‌های کتاب را تکمیل کند .او در این مورد می‌نویسد:
کمیابی کاغذ از سال 1363 روزافزون بود و از عواملی که چاپ نخستین کتاب را به مدت دراز بر عهدۀ تعویق افکند. زمانی که مجلد حاضر آماده می‌شد کار کاغذ از کمیابی گذشت و به قحط انجامید. در زمان دراز حروفچینی و لیتوگرافی (از نیمۀ سال 1366 تا پایان سال 1368) قحط کاغذ همچنان باقی بود. ناگزیر برای آنکه از هر ورق کاغذ براستی گرانبها- و به مرارت به دست آمده- بیشترین بهره وری فراهم شود، لازم آمد که صفحه‌آرایی به صرفه جویی و امساک هرچه تمامتر صورت پذیرد....بر این قرار، هر مطلبی که الزاماً و بطور جدایی ناپذیر جزو متن ملحوظ نیست و بیشتر جنبۀ یادداشت و توضیح و ارجاع داشته و از مقولۀ مطالب الحاقی و مکمل باشد، در حاشیه آمده است.

لازم به ذکر است که حواشی کتاب دستبافت‌های عشایری و روستایی فارس (ج 1 و 2) از غنی‌ترین و زیباترین بخش‌های کتاب است...باید گفت حاشیه‌نویسی از سنت‌های قدیمی نوشتاری مسلمانان بوده است، و به معنی نوشتن نکاتی است(توسط صاحب اثر یا فرد غیر) در کناره‌های یک متن برای توضیح، نقد یا تصحیح کتاب و بدین طریق آثاری مستقل با همین هدف تالیف می‌شدند. و نکتۀ جذابتر این است که این حواشی با علم به دانسته‌ها، یافته ها و شنیده‌ها به قلم توانای سیروس پرهام به نگارش در آمده و ارزش آنها کمتر از متن نیست.

در انتهای پیشگفتار سیروس پرهام با فروتنی از بزرگانی همچون پرویز تناولی و محمد بهمن بیگی یاد می‌کند که در تهیۀ کتاب او را کمک کرده‌اند.

در مورد محمد بهمن‌بیگی (1298- 1389ش.) می‌توان گفتآ ایشان نویسنده و از بنیان گذار آموزش و پروش عشایری در ایران بود. وی در ایل قشقایی در منطقه‌ای بین شهرک‌های خنج و فیروزآباد در استان فارس به دنیا آمد. پس از پایان دورهٔ کارشناسی حقوق در دانشگاه تهران، در راستای سیاست‌های دولتِ وقت، در زمینه برپایی مدرسه‌های سیّار برای بچه‌های ایل شروع به فعالیت کرد. او توانست دختران عشایری را نیز به مدرسه‌های سیّار جلب کند و نخستین مرکز تربیت معلم عشایری را بنیان نهد. او تجربه‌های آموزشیِ خود را در چند کتاب در قالب داستان نوشته‌است.کتاب هایی که از ایشان به یادگار مانده است عبارتند از: عرف عادت در عشایر فارس، بخارای من ایل من، اگر قره قاچ نبود، به اجاقت قشم، طلای شهامت

محمد بهمن بیگی

پرویز تناولی نیز متولد 1316 ش. مجسمه‌ساز، نقاش، پژوهش‌گر و مجموعه‌دار ایرانی است. از وی به عنوان یکی از پیش‌گامان مکتب سقاخانه یاد می‌شود. وی از شناخته‌شده‌ترین هنرمندان ایرانی است. مجموعه مجسمه‌های «هیچ»، «دست‌ها» و «قفل و قفس» در زمره معروف‌ترین آثار پرویز تناولی قرار دارند. او کتاب های متعددی در زمینۀ فرش دارد که مهمترین آنها قالیچه های تصویری ایران، قالی های شیری، دستبافت های عشایری و روستایی ورامین و...است

پرویز تناولی

سیروس پرهام در ادامه کتاب به معرفی قالی های قشقایی می پردازد، هر کدام از این فصل‌ها   انبوهی از مطالب و تصاویر  زیبا و مستندی دارند که باعث شده کتاب شاهکاری در زمینۀ هنر فرشبافی ایران شود
در فصل چهارم: قالی- خورجین
1. مقدمه
2. ویژگی های طراحی و بافندگی ( طلسم باران، پرستشگاه باستانی، حاشیه پرداز، شاخص ها و ویژگی های دیگر
3.نمونه قالی- خورجین قشقایی
4. نمونه های قالی- خورجینک و انواع دیگر (ماه شوش)

در فصل پنجم گلیم‌های قشقایی را معرفی کرده است
1.مقدمۀ تاریخی (گلیمبافی فارس)
2. اسلوب بافت و چگونگی کاربرد گلیم (جاجیم و ششه درمه)، الزامات مصرف
3. طراحی و نقشپردازی (نقشمایه‌های گلیمی، گروه 1 نقشمایه هندسی، گروه 2 نقشمایه‌های دوگانه، گروه 3 نقشمایه‌های تلفیقی، گروه 4 نقشمایه‌های حاشیه‌ای
نقش‌های گلیم قشقایی (نقش اشکالی، کف ساده، محرمات، خشتی، قابی، شطرنجی
4. رنگ آمیزی
5. نمونه‌های گلیم قشقایی

در فصل ششم سوزنی‌های قشقایی معرفی شده است
1.مقدمۀ تاریخی
2. اسلوب بافت و چگونگی کاربرد
3.نقشپردازی و رنگ آمیزی
4. نمونه‌های سوزنی قشقایی (جوال، خورجین و چنته، مفرش، ننو، قلیان‌دان و نمکدان، جل اسب، نمونه‌های جل سوزنی خالص، نمونه‌های جل قالی‌بُری)

بخش دوم کتاب اختصاص به ایلات خمسه دارد
در فصل هفت کتاب ایلات بهارلو و اینالو معرفی شده‌اند 
1.مقدمۀ تاریخی (مهاجرت به فارس)
2.سرگذشت ایلی و موقع اجتماعی و اقتصادی
3.تیره های بافنده و ویژگی‌های بافندگی (نقشپردازی و رنگ آمیزی، گلیم و سوزنی)
4.نمونه‌های قالی بهارلو (خورجین و مفرش بهارلو/ اینالو)
5.نمونه‌های قالی اینالو

در فصل هشتم کتاب به ایلات عرب پرداخته شده است
1.مقدمه تاریخی 
2.سرگذشت ایلی و موقع اجتماعی و اقتصادی
3.طایفه‌های بافنده و ویژگی‌های بافندگی (رنگ آمیزی)
4.نمونه‌های دستبافتهای ایلات عرب (حاشیۀ پله‌ای، قالی- خورجین بافی ایلات عرب و نمونه‌های آن، سوزنی بافی ایلات عرب و نمونه‌های آن)

در فصل نهم ایل باصری معرفی شده است
1.مقدمۀ تاریخی و اجتماعی
2.ویژگی‌های بافندگی
3.نمونه‌های دستبافت‌های باصری (قالی- خورجین باصری، گلیم باصری)

در فصل دهم ایل نفر معرفی شده است
مقدمۀ تاریخی و اجتماعی
ویژگی‌های بافندگی
3.نمونه‌های دستبافت‌های نفر (قالی- خورجین و گلیم نفر)

در ادامه سیروس پرهام قسمت‌هایی به کتاب افزوده است که علاوه بر جذابیت بر غنای متن نیز افزوده است، این قسمت‌ها شامل موارد زیر هستند
تجزیه و تحلیل اسلوب فنی دستبافت‌ها
پیوست و تعلیقات(درست‌نامۀ جلد اول، پیوست‌ها و تعلیقات جلد اول، پیوست‌ها و تعلیقات جلد دوم، استدراک‌ها و تکمیلۀ پیوست‌ها)
فهرست اعلام و ماخذ (فهرست کسان، فهرست ملیت‌ها و مردمان و اقوام و ایل‌ها و طایفه‌ها، فهرست نام جای‌ها، فهرست طرح‌ها و نقشمایه‌ها و نگاره‌ها، فهرست انواع دستبافته‌ها، فهرست ماخذ)

سیروس پرهام- محقق و پژوهشگر بزرگ ایران

اما نکته ‌ای در پایان: جناب استاد احراری لطف می‌کنند و صحبت‌ها و نوشته‌های اینجانب را در سایت قالیکده قرار می‌دهند... هفته پیش تصویری از جناب سیروس پرهام در بستر بیماری ضمیمه شده بود که باعث آزردگی شد و از جناب احراری درخواست کردم این تصویر حذف شود و ایشان نیز لطف کردند و تصویر جلد کتاب را  پیوست کردند... این هفته برای جلد دوم بدنبال تصویر مناسب بودم... متاسفانه تصویری با کیفیت خوب پیدا نشد... مارا چه می شود ... همایش‌های که متولیان و بزرگان فرش ایران در ستایش استاد برگذار کرده‌اند فاقد یک تصویر با کیفیت حداقلی است... قدردان باشیم... قدردان فردی که بهترین تصاویر و اسلایدها را با زحمت فراوان جمع آوری کرده و در اختیار ما قرار داده است... قدردان باشیم.... قدردان کسی که در کمبودهای هنگامۀ جنگ تحمیلی و پس از آن همچون یک سرباز، از هویت فکری و فرهنگی ما دفاع کرده است... قدردان باشیم.... قدردان کسی که برای معرفی فرش ایرانی کم نگذاشته است... آن هم در زمانی که دانش فرش اینچنین گسترده نبوده است...

نقش درخت سرو- اثر استاد عیسی بهادری- بیمارستان عیسی بن مریم اصفهان

اما سیروس پرهام برای من یادآور درخت سرو  در هنر و ادبیات ایرانی است....شعری از حضرت سعدی تقدیم استاد بزرگ  و گرانقدر: درخت غنچه برآورد و بلبلان مستند
جهان جوان شد و یاران به عیش بنشستند
حریف مجلس ما خود همیشه دل می‌برد
علی الخصوص که پیرایه‌ای بر او بستند
کسان که در رمضان چنگ می‌شکستندی
نسیم گل بشنیدند و توبه بشکستند
بساط سبزه لگدکوب شد به پای نشاط
ز بس که عارف و عامی به رقص برجستند
دو دوست قدر شناسند عهد صحبت را
که مدتی ببریدند و بازپیوستند
به در نمی‌رود از خانگه یکی هشیار
که پیش شحنه بگوید که صوفیان مستند
یکی درخت گل اندر فضای خلوت ماست
که سروهای چمن پیش قامتش پستند
اگر جهان همه دشمن شود به دولت دوست
خبر ندارم از ایشان که در جهان هستند
مثال راکب دریاست حال کشته عشق
به ترک بار بگفتند و خویشتن رستند
به سرو گفت کسی میوه‌ای نمی‌آری
جواب داد که آزادگان تهی دستند
به راه عقل برفتند سعدیا بسیار
که ره به عالم دیوانگان ندانستند

منبع : حسین کمندلو عضو هیات علمی دانشگاه سمنان