کتب و نشریات

معرفی کتب مرجع فرش ایران قسمت چهارم(معرفی کتاب برگی از قالی خراسان)

حسین کمندلو عضو هیات علمی دانشگاه سمنان

در این حضور کوتاه یکی از کتاب های بسیار مهم در حوزۀ فرشبافی به اختصار معرفی می شود...لازم به ذکر است که کتاب هایی که توسط اینجانب معرفی می شوند تنها جنبۀ آشنایی دوستان با منابع ارزشمند  را دارد... و در آن  دیدگاه منتقدانه ای وجود ندارد... امیدوارم برای شما بزرگان مفید باشد.

در میان کتاب هایی که تورج ژوله تالیف نموده‌اند، برگی از قالی خراسان یکی از برترین هاست که تا اندازۀ بسیاری مهجور مانده است. شاید مهمترین علت آن  این بوده که توسط سازمانی دولتی (شرکت سهامی فرش ایران) چاپ و منتشر شده است.

در این کتاب جناب ژوله با حضور در مهمترین مناطق شهری استان خراسان و به صورت میدانی اطلاعات جامع و کاملی (با توجه به زمان چاپ کتاب) در مورد فرش خراسان گردآوری کرده اند. تصاویر فرش هایی که در متن کتاب و به صورت رنگی آمده است حاکی از تلاش و زحمت بسیار این محقق توانمند  برای ثبت گوشه ای از تاریخ فرش ایران است، و الحق در این زمینه بسیار موفق بوده اند و برخی از بخش های کتاب را به راحتی می توان در کلاس های درسی  توضیح داد.

تنها ضعف کتاب در صفحه آرایی  است که شاید به جناب ژوله مربوط نباشد...به طور مثال در انتهای کتاب پس از فهرست منابع و ماخذ، شاهد تصاویر تمام رنگی هستیم، که ای کاش این اتفاق نمی افتاد.

مقدمه کتاب توسط محمد رضا عابد، رئیس هیت مدیره و مدیر عامل شرکت سهامی فرش ایران نوشته شده است. در این بخش شیوۀ پژوهش، مشکلات و همچنین ویژگی های کتاب به اختصار بیان شده است و در انتها قول داده شده است، تحقیقات دیگری در مورد استان های کرمان، همدان، مرکزی، و چهارمحال بختیاری انجام شود، که متاسفانه هیچ وقت انجام نشد. و از قدیم گفته اند دوصد گفته را نیم کردار نیست....

مهمترین بخش های کتاب به اختصار عبارتند از:

1.گذری بر تاریخ فرش و فرشبافی در ایران با نگاهی بر سابقۀ آن در خراسان
در این بخش تورج ژوله با تکیه بر منابع ادبی، تاریخی و جغرافی نگاهی اجمالی به پیشینۀ فرشبافی در ایران 
داشته اند. و در انتها نیز با تکیه بر همین منابع، نظری کوتاه به تاریخ فرش در مشهد شده است.

2. خراسان، دیروز، امروز: در این بخش گذشتۀ تاریخی خراسان، حدود جغرافیایی آن در گذشته و حال مورد بررسی قرار گرفته است.

از تصاویر کتاب برگی از قالی خراسان

3.بررسی آماری قالی دستباف خراسان: در این بخش آمارهای موجود در سال 1355 آمده است که توزیع کارگاه های کوچک و بزرگ قالی بافی در کل کشور مشخص شده است و در این زمان استان خراسان در حدود 4/21درصد کارگاه های قالی بافی را به خود اختصاص و در صدر کشور جای داشته است. و پس از آن آذربایجان شرقی، مرکزی، اصفهان، کرمان و... قرار داشته اند.
آمارگیری دیگری در 1360 توسط جهاد سازندگی انجام می گیرد که تعداد دار قالی در مناطق روستایی را مورد بررسی قرار داده است. که به علل چندی مورد بررسی و اعتنا واقع نشد
در سال 1368 بخش مشارکت و ترویج عمومی وابسته به جهاد سازندگی استان خراسان به این آمار مراجعه نموده و با مقایسه مشخص شده است که تعداد دار قالی بافی در طی این 8 سال افزایش چشمگیری یافته است.

در انتهای این بخش علل ترک بافنگی فرش، علل و عواقب آن بر اساس آمار جهاد سازندگی مشخص شده است: که شامل نداشتن صرفه اقتصادی، نبود سرمایه کافی، کمبود مواد اولیه، گران بودن مواد اولیه، مضرات جسمی و روانی کار، سخت بودن کار بافت قالی، پیدا کردن منبع در آمد بهتر، نبود بازار فروش فرش.
در این بخش همچنین اندازه های رایج فرش در خراسان با حضور در فروشگاه های فرش استان معرفی شده است

3.بررسی مناطق قالی بافی خراسان، که شامل ده بخش نیشابور، کاشمر، تربت حیدریه و تربت جام، گناباد، فردوس، طبس، بیرجند، قوچان، شیروان، بجنورد، مشهد و سبزوار است.
در این بخش علاوه بر معرفی طرح های اصیل و سابقۀ قالی بافی، ویژگی های بافت همچون نوع گره، رجشمار به اختصار بیان شده است...عدم چیدمان درست این بخش در بررسی شهرها و مناطق یکی از ضعف های ساختاری این بخش است. (اگر نویسنده بر اساس حروف الفبا و یا سابقۀ و قدمت قالی بافی شهرها را معرفی میکردند نتایج بهتری در ذهن خواننده ایجاد می کردند)

1. نیشابور: در این بخش اطلاعات تاریخی و جغرافیایی مختصری در مورد نیشابور و فرشبافی آن آمده است و در ادامه نویسنده کتاب تاریخ معاصر قالی نیشابور را به دو دورۀ متمایز تقسیم کرده است. دوره اول از زمان شروع تا سال 1350 و دورۀ دوم از سال 1350به بعد که متناسب با نیاز بازار تغییراتی در طراحی  و بافت فرش این ناحیه ایجاد شد. در ادامه روستاها و مناطق فرشبافی نیشابور نامشان آمده است، انتهای این بخش علاوه بر معرفی استادان قالی در نیشابور همچون حسین گلابتونی، غلامرضا مزدورکار و حبیب الله فکور، اطلاعات آماری از قالی نیشابور آمده است.

2.کاشمر: در این بخش اطلاعات تاریخی و جغرافیایی مختصری در مورد کاشمر و فرشبافی آن آمده است. در ادامه تاریخ فرشبافی این شهر و اولین استادکار این شهر، به نام محمد کرمانی معرفی شده است. در انتهای این بخش استادان تولید و طراحان فرش کاشمر همچون عزیزالله خانی، حاج عباس گلستانی، علیپور، غلامحسین اسکندری ترقبانی، علی اکبر جعفری، جواد جوادی، همراه با اطلاعات آماری از فرشبافی در کاشمر آمده است.

3. در این بخش اطلاعات تاریخی و جغرافیایی مختصری در مورد تربت حیدریه و جام و فرشبافی آن آمده است. تورج ژوله در ادامه می‌نویسد که این دو مرکز سهم عمده ای در تولید قالچه های بلوچی دارند و ویژگی های بافت و عمده طرح هایی که در این مناطق بافته می شوند را به اختصار بیان می کند. در انتها نیز اطلاعات آماری از وضعیت قالی بافی در مناطق تربت حیدریه و تربت جام آمده است.

4.گناباد: در این بخش اطلاعات تاریخی و جغرافیایی مختصری در مورد گناباد آمده است. قسمت تاریخ فرشبافی آن به نسبت جامع و کامل است. ارتباط های کاری بین شرکت های آلمانی و انگلیسی در سال های قبل از 1317 ش. به اختصار بیان شده است. تورج ژوله سابقه قالی بافی در گناباد را به  دو دورۀ تا قبل از جنگ جهانی و پس از جنگ جهانی و تغییر سبک فرشبافی تقسیم می کند. در انتها نیز اطلاعات آماری از قالی بافی گناباد آمده و معرفی استاد عباس صدوقی، طراح فرش آمده است.

5. فردوس: در این بخش اطلاعات تاریخی و جغرافیایی مختصری در مورد فردوس و فرشبافی آن آمده است. در این قسمت طوایف عرب جنوب خراسان، که در نواحی فردوس و بیرجند زندگی می کنند به اختصار معرفی شده اند که شامل: عرب خزیمه، یا خزیمه علم، عرب های عربخانه بیرجند، عرب عامری می شوند. همچنین سایر عرب های خراسان از جمله عرب میش مست، سادات موسوی، سادات نوربخشی، عرب شیخ تیموری، عرب نقشبندی، عرب شیبانی ذکر نام شده است. در انتها اطلاعات آماری از قالی فردوس آمده است.

نکته جالب توجه در این بخش نام عرب خزیمه یا خزیمه علم است که یادآور یکی از پژوهشگران برتر در زمینۀ هنر فرش ایران سرکارخانم نازدیبا خزیمه علم (به احتمال دختر اسدالله علم) است. ایشان کتاب فرش های ترکمنی بوگولیوبف را ترجمه کرده اند و همچنین همکار احسان یارشاطر در دایره المعارف ایرانیکا بوده اند.

6. طبس: در این بخش اطلاعات تاریخی و جغرافیایی مختصری در مورد طبس و فرشبافی آن آمده است. در ادامه تورج ژوله شروع کار قالی بافی در این ناحیه را به سه دوره تقسیم کرده است و ویژگی های فنی بافت و نوع طرح را به اختصار بیان کرده است. در انتها معرفی طراحان (توکل فتحی و ...) و استادکاران تولید (محمد علی مقداری، عباس علی غلامی) و اطلاعات آماری آمده است.

7.بیرجند: در این بخش از کتاب به نسبت شش شهر قبلی اطلاعات جامعتری در مورد تاریخ و جغرافیای فرشبافی، شیوۀ تولید فرش، انواع طرح و استادان طراح و تولید کننده آمده است. در انتها نیز اطلاعات آماری از قالی بافی بیرجند آمده است. کسانی که می خواهند با اوج و عظمت قالی بافی در بیرجند آشنا شوند و بدانند که چه بلایی در دوران معاصر بر فرشبافی این منطقه آمده است، این بخش از کتاب را مطالعه نمایند.

تصویری از کتاب برگی از قالی خراسان

محمد صمیمی اول از بزرگان طراحی فرش بیرجندمرحوم ...تصویری از کتاب برگی از قالی خراسان

8. مشهد: در این بخش نیز همچون بخش قبلی بسیار جامع و کامل به سابقۀ فرشبافی در مشهد مقدس پرداخته شده است. استادان و بزرگانی همچون عمواغلی، حاج علی خامنه ای، مخمل باف و.. به اجمال و اختصار معرفی شده اند. ویژگی های قالی بافی در مشهد حال حاضر و معرفی استادان تولید کننده و بافنده را به اختصار و اجمال همراه با ذکر خاطرات همراه با شرکت فرش آستان قدس رضوی معرفی کرده است. در انتها نیز  آمار قالی بافی در مشهد آمده است.

استاد علی خان عمو اغلی- تصویری از تولیدات عبدالمحمد عمواغلی- تصویر از کتاب برگی از قالی خراسان

کارگاه آستان قدس رضوی- تصویر از کتاب برگی از قالی خراسان

9.قوچان، بجنورد، شیروان: در این بخش علاوه بر سلبقۀ تاریخی، اقوام کرد ساکن در این ناحیه به اختصار معرفی شده اند. در ادامه آمار قالیبافی در شهرستان بجنورد و قوچان آمده است.

10. سبزوار: در این بخش اطلاعات تاریخی و جغرافیایی مختصری در مورد سبزوار و فرشبافی آن آمده است. پس از معرفی ویژگی های طراحی و بافندگی استادان تولید کننده همچون رمضانعلی آفریده، محمد چشمی، فرج الله حافظیان به اختصار معرفی شده اند. در انتها نیز نگاهی بر آمار قالی بافی سبزوار شده است.

در انتها نیز منابع و ماخذ مورد استفاده آمده است.

در انتها لازم به ذکر است، کتاب یکی از بهترین منابعی است که توسط جناب ژوله و با همت و تلاش بسیار به نگارش در آمده است...امیدوارم جناب ژوله کتابی دیگر به همین صورت در مورد مناطق فرشبافی ایران تالیف کنند...

منبع : حسین کمندلو عضو هیات علمی دانشگاه سمنان