کلکسیون فرش

​معرفی ضريح پوش - شیروانی پوش

عذرایوسفی

مقدمه

هنر درياي بيكران آرزوها، سرچشمه جوشان خلاقيت و قله رفيع اعتقادات و باورهاي انسان در اعصار و قرون است. همسويي ذوق و انديشه همراه با حركت دست هنرمند عالي ترين و پرشكوه ترين دستاوردهاي هنري – صنعتي را به ارمغان مي آورد. با اين توصيف اشياء موجود در گنجينه هاي آستان قدس رضوي بر گرفته از اعتقادات و باورهاي ديني و فرهنگي و معنوي مردم است لذا امروزه موزه ها فقط جايي براي نگهداري اشياء عتيقه و كهن نيست بلكه دانشگاهي مصور با انواع وسايل پژوهشي است، موزه ها نبايد تنها نمايشگاه اشياء باشند بلكه بايد از حالت ايستايي به پويايي گرايش يابد و آموزشگاهي علمي و عملي و سمعي وبصري براي تمام مقاطع سني و تحصيلي باشد تا در سايه آن هميشه در جهت ارتقاء سطح علمي و فرهنگي گام برداشته شود و هنر و فرهنگ غني اين سرزمين به طور شايسته معرفي گردد كه  سخن حكيمانه مقام معظم رهبري مؤيد اين مطلب است كه هيچ تفكري تا زماني كه به هنر آميخته نشود، در تاريخ ماندگار نمي شود.

توصيفي از ضريح پوش قلاب دوزي شده:

روپوش ضريح يا آن جامه ايي كه بر فوق ضريح مطهر مي درخشد تركيبي است از چندين هنر درهم آميخته شده كه كدام قصه ايي دارد وغصه اي. اين پوشش جدايي از ديگر منسوجات است چرا بافنده پارچه ونقش دوز آن مي داند كه اين جسم دست پرورده او بر چه گوهر مباركي مي نشيند .

لذا هنرمند آن از حال وهواي مادي خارج مي گردد ودر دنيايي ديگر نقش میزند و مي دوزد او با تمامي نخهاي الوان حرف مي زند هر تار و پودي را كه مي بافد و سوزني كه همراه با نخ الوان در پارچه فرو مي برد ،آمال و آرزوهايش را در درون آن جاي ميدهد.در خلق اين آثار انگشتانش درد كشيده نشده اند، چشم هايش خسته نشده اند تا در.كنار.پارچه است غم وغصه ندارد. زيرا مي داند كه حاصل تلاشش هر روز به عطر گلاب آغشته مي گردد و نظاره گرش  افرادي مي گردند كه دست تمنا به سوي خالق نموده اند و واسطه خواهشهايشان والا مقامي است با نام آقا علي بن موسي الرضا عليه السلام.

 سوزن دوزي هنري است غير قابل وصف چرا كه عشق هنرمند، شوقش ، انگيزه اش، تبحرش ، صبرش در كلام  وكتابت نمي گنجد. هنري كه آراسته مي نمايد سطوح پارچه ها را تا خود نمايي كنند نخهاي الوان آنگاه كه رقص كنان دلنواز چشم من وتو بيننده گردند تا كه آرام شويم در دنياي ماشيني پرهيجان .

سوزندوزي هنردوختن و ساختن است كار چشم است و زخم هر سوزن هنرمند كه بر سطح پارچه زده مي شود. سويي از چشمان رمق بريده اش را گرفته است هنرمند آنچه را كه در فكر خلاقش داشته عرضه نموده است.نقشه كار او در ذهنش بارها وبارها تكرار شده است او ذره ذره پارچه اش را مي شناسد هر سانت پارچه اش در فكر او مثالي متري مي درخشد . هنرمند جسمي را جاودان مي نمايد كه اگر هنرش نبود مردم زمانه كوچكترين اهميتي به آن نمي دادند او حاصل ماندگاري پارچه را با از دست دادن جسم خود فراهم نموده است.

چه شب ها كه تا صبح وصبح ها را كه تا شب، درد دل خويش را با جسم بي جان سوزن ، نگين ،سرمه ،مليله ،مرواريد ،نخ هاي الوان ابريشمي و....در هم آميخته است و بر جسم بي جان پارچه نقش بديع و ماندگار باقي گذاشته است

سوزن دوزي نمونه اي عيني ازهنرصبر وشكيبايي است  كه تنها بامدد سرپنجه هاي توانا و فكرخلاق هنرمندان بر عرصه يك پارچه جاودان مي گردد و آنچه از اين رهگذر بر جاي مي ماندتنها حاصل ذوق ، سليقه ، ابتكار و استعداد قابل تحسين هنرمندان اين وادي است

معرفي نمونه ي عيني از صبر و شكيبايي :

نام اثر: ضريح پوش

قدمت : دوره قاجار 1333 هجري قمري

طرح و نقش : بازوبندي

جنس پارچه: ماهوت

تكنيك رودوزي : قلابدوزي

جنس نخ بكاررفته : ابريشم

هنرمند نقش دوز: شيخ علي گلدوز رشتي

اهداكننده : حاجي امين ديوان لاهيجاني

محل دوخت : رشت

ابعاد : 456*329 سانتي متر

دوره پوش آن شامل كتيبه هاي ازآيات قرآن و احاديث با ابعاد 70*1450 سانتي متر مي باشد.

اين ضريح پوش نفيس كه با نهايت دقت وظرافت  بر روي پارچه ماهوت با طرح بندي كه گلي زيبارا در برگرفته با قلابدوزي وحاشيه آن با گلها و برگهاي ختايي نقش شده است

 

1- قسمتي ازطرح ونقش حاشيه ضريح پوش    

 

2- قسمتي ازطرح ونقش متن ضريح پوش

 

اين ضريح پوش داراي پنج برش جدا ازهم مي باشد. چهاربرش آن دربالاي ضريح مطهر قرارمي گيرد وبوسيله بندكهاي به هم وصل مي شود  ، كه شامل دو شكل ذوزنقه كه در قسمت چپ و راست شيرواني بالاي ضريح و دو مثلثي در قسمت بالا و پائين ضريح مطهر قرار مي گيرد.

يك قسمت مستطيلي كه دور تا دور آن (دوره پوش) قرارمي گيرد مي باشد. 

دوره پوش آن داراي چند رديف مي باشد كه حاشيه بزرگ آن داراي گلها و برگ هاي زيباي ختايي كه به صورت گلهاي پنج پر و هشت پر و گلهاي پروانه اي و گل هاي لوتوس به صورت زيبايي مزين كننده اين دوره پوش مي باشدواين دوره پوش كه به عرض 70 و طول 1450 سانتي متر است. شامل 12 كتيبه مستطيلي شكل كه داراي احاديث و سوره هاي فاتحه ، قدر، كافرون ، اخلاص ، فلق و ناس و بين اين كتيبه ها به وسيله نوارهاي زنجيره وار از هم متمايز شده است.

 

كتيبه اول حديثي از حضرت رسول اكرم صلي لله و عليه و اله نوشته شده است

كتيبه دوم ترجمه اين حديث مي باشد .

كتيبه سوم حديثي از حضرت اميرالمومنين عليه السلام است

كتيبه چهارم ترجمه فارسي است

كتيبه پنجم حديثي از حضرت رضاعليه السلام

كتيبه ششم ترجمه حديث

كتيبه هفتم سوره حمد

كتيبه هشتم سوره قدر كه در انتهاي آن تاريخ اثر نوشته شده است سنه 1333

كتيبه نهم سوره كافرون

كتيبه دهم سوره اخلاص كه در انتهاي آن با نخ سفيد رنگ نوشته شده تقديمي فقير حاجي امين ديوان لاهيجاني عمل شيخ علي گلدوز رشتي

كتيبه يازدهم سوره ناس

كتيبه دوازدهم سوره فلق نوشته شده است .

در بالاي اين كتيبه هاآيه الكرسي دور تا دور آن نوشته شده است

ضريح :خانه چوبين و مشبك يا از جنس مس و نقره و جز آن كه بر سر قبر امامي يا امام زاده اي سازند.1373 دهخدا صفحه 13377  

ماهوت : يك نوع پارچه پشمينه كلفت پرزدار نفيس .قسمتي پارچه پرزدار ضخيم كه از آن لباس و پرده و غيره دوزند . 1373 دهخدا صفحه 17697

رشتي دوزي- قلاب دوزي:

يكي از رودوزيهاي سنتي ايران رشتي دوزي يا قلاب دوزي نام دارد. رشتي دوزي يكي از دوختهاي زيباي ايراني است كه به وسيله قلاب روي پارچه ماهوت با نخ هاي ابريشمي الوان نقوش زيبا را مي دوزند .و يكي از قديمي ترين انواع رودوزيهاي ايراني كه سابقه ي قدمت آن به سالهاي 550تا330 پيش ازميلادمي رسد قلابدوزي است بعضي از اين پارچه هاي باقي مانده زينت بخش موزه ها گرديده است در موزه آرميتاژ لنينگراد يك قطعه پارچه قلابدوزي كه ازدوره ساسانيان مي باشد موجوداست و در دوره صفويه ،افشاريه ، زنديه وقاجاريه اين هنربه منتها درجه شكوفايي خود رسيد و هنرمندان اين رشته به خلق آثارمتعددي از خود پرداختند كه هر كدام چشم بيننده را به حيرت و تحسين وا مي دارد .كه طي آن زمينه پارچه بوسيله نخ هاي الوان ابريشمي به گونه ايي بسيار زيبا تزيين مي شود.

پارچه هاي مورد نياز در قلابدوزي ماهوت مرغوب به رنگهاي تيره مانند مشكي ، آبي سير ، زرشكي ، قرمز ، قهوه اي و نخ ابريشم تابيده در رنگهاي متنوع مي باشد. در هر قطعه قلابدوزي شده وحدت و هماهنگي ميان نقوش ، رنگبندي ، جنس پارچه ، مرغوبيت نخ ابريشم و ثبات رنگ آن و تكنيك دوخت سبب زيبايي كارمي شود .

قلابدوزي به سه دسته تقسيم مي شود :

قلابدوزي ساده ،بر جسته و معرق كه نوع معرق آن زيباتر و پر كارتر از بقيه بوده و هنرمند قطعات ماهوت رنگي را بر زمينه كار نشانده و به كمك قلاب دور آن را به پارچه اصلي قلاب دوزي و متصل مي نمايند. و انواع دوخت هاي كه در قلابدوزي مورد استفاده است .زنجيره دوزي ساده ، زنجيره جادويي ، زنجيره دوزي بابست ، زنجيره ضخيم ، زنجيره رومي ، زنجيره دوبل.

زيباترين آثار قلابدوزي مربوط به استان مازندران وگيلان مي باشد . رشتي دوزي در استان گيلان جايگاه ويژه اي داشته و سبب شهرتي كه اين دوخت در رشت داشته رشتي دوزي نيز ناميده شده است.

 

WWW.SOOZANDOOZI.IR

WWW.AFTAB.IR

دائره المعارف هنرهاي صنايع دستي وحرف مربوط به آن

ناشر: انتشارات سيماي دانش

تاليف: سيدابوالقاسم سيد صدرصفحه 163

منبع : عذرایوسفی