کتب و نشریات

معرفی کتب مرجع فرش ایران قسمت پنجم(معرفی کتاب مبانی طراحی سنتی ایران )

حسین کمندلو طراح فرش و عضو هیات علمی دانشگاه سمنان

این هفته یکی دیگر از کتاب های خوبی که در زمینۀ فرش به چاپ رسیده  است معرفی می گردد.
نام کتاب: مبانی طراحی سنتی در ایران (دفتر نخست) نویسنده: علی حصوری. ناشر: چشمه
محل نشر: تهران. سال نشر: 1381

تصویر روی جلد کتاب مبانی طراحی سنتی در ایران

این کتاب بر خلاف سایر کتاب های جناب علی حصوری در قطعی کوچک و با کیفیتی پایین به چاپ رسیده است.

با اینحال کتاب حاوی نکات بسیار ارشمندی است که خواند و داشتن این کتاب را به دوستان و استادان بزرگوار توصیه می کنم.

کتاب حاصل پژوهش های میدانی و کتابخانه ای نویسنده است...علی حصوری در پیشگفتار با توجه به کوچکی حجم کتاب می‌نویسد که این پژوهش حاصل سال‌ها جستجو و تحقیق است و بخشی از کتاب حاصل مصاحبه با استاد میرزا رضا صانعی (1366- 1265) و پیرزنی نود ساله از روستای فین کاشان که واژه سامان‌بندی در فرش را می دانسته است و بخشی دیگر نیز پژوهش های فردی نویسنده در تاریخ هنر، مذهب و فرهنگ حاصل شده است.

علی حصوری جمله‌ای زیبا در این بخش از کتاب آورده است که شاید برای دوستا جالب توجه باشد و قدر کاری را که انجام می ‌هند بدانند و هر بلایی که می‌خواهند بر سر فرش ایران نیاورند که نمونه‌های آن را در چند روز اخیر در گروه دانش آموختگان شاهد بودم...

« طراحی نقشه (فرش)، مانند تالیف کتاب است، نه تنها کلیات بلکه تمام جزییات آن را باید شناخت و بر آن مسلط بود. چنین کاری در طراحی سنتی ایران وقتی ممکن خواهد شد که نه تنها مبانی طراحی نقشه‌ها، بلکه نحوۀ پیدایش و تحول نقش‌ها (موتیف‌ها) شناخته شود تا در ترکیب آنها واقعاً بدانیم چه چیزی را پهلوی چه چیز بگذاریم. تا وقتی که طرح‌های کاملاً سنتی، مثلاً در میان عشایر، رواج داشت، باکی در ایین مورد نبود، چرا که سنت، حافظ فرهنگ بود، اما امروز، که چه بسیار جوانان کم تجربه حتی به طراحی قالی عشایری یا کاشی، سینی، معرق و امثال آن می پردازند، نا به سامانی شگفت آوری بروز کرده است.»

پیش‌گفتار در سال 1378 نوشته شده و چهار سال بعد کتاب منتشر شده است. بخش های کتاب که برخی از آنها در حد یک صفحه می شوند عبارتند از:

مبانی طراحی سنتی- تعریف
سنت
مبناها (1. نقش های آیینی 2. نقش های جامعۀ مادر سالاری 3. دورۀ نوسنگی و فلز)
نقشه (طرح)های ایرانی
گلستان و نقشه های منشعب از آن
هراتی/ ماهی درهم
مُحَّرمات
نقشۀ محرابی
آسمان و نقشه های ایرانی
جنبه های جهانی نقشۀ ایرانی (طرح بی حاشیه، حاشیه های باریک، نقشۀ چهار گوش، طرح گرد)
ساخت سنتی اشیاء
مبانی ترکیب
حس نظم/ رابطه طرح و نقش
انواع نظم (1. نظم خطی/ توالی 2. نظم در سطح- تقارن، انواع تقارن)
سامانبندی
الف- کلیات (1. نسبت متن با حاشیه « مکتب خاور- مکتب باختر» 2. تعداد حاشیه ها)
ب- سامانه ها و زیبایی 
 نقشه های لچک- ترنج
آرایش و سامانبندی متن
افشان
نقشه های تکراری
ترنجدار
محرمات
حاشیه ها
نقش، آرایش، ساخت (1. نقش 2.نقش های تاریخی
2-1 نقش های جغرافیای (نقش و کالا، شکل و نقش)
گره چینی
ساخت

کتاب پر از جزییات ریز و درشت است و نویسنده برای نوشتن آنها زحمت بسیاری کشیده است...بطور مثال ایشان تصویر ساده و قابل فهمی از سنت ارائه می کند...«منظور از سنت هرگونه ره آآورد تاریخی و کهن است که دست به دست، سینه به سینه، در اندیشه، باورو عمل از پدران و مادران به فرزندان می رسد و فرزندان آنها را به نسل بعد منقل می کنند. این کار با اندکی دستکاری و گاه با محافظه کاری بسیار شدید در نسل ها تکرار شده و به امروزه رسیده است...»

قسمت توضیح طرح گلستان و نقشه های منشعب از آن نیز بسیار جالب توجه و دست اول هستند...و تا کنون از این زاویه کمتر به فرش توجه شده است...

با اینحال نمی توان از ضعف های کتاب چشم پوشی کرد...یکی از آنها عدم فصل بندی دقیق است...نویسنده تمام اطلاعاتی که در اختیار داشته سعی کرده در این کتاب جای دهد....و این تاحدی ذهن را پریشان می کند....اما دومین اشکال عدم استفاده از نقشه های فرش که بی شمار هستند و هر کدام از بخش های کتاب را می توانستند پوشش بدهد...حجم استفاده از طرح های طاهرزادۀ بهزاد در این کتاب کم نیستند...در صورتی که مشابه آنها با کیفیت بهتر را می توانستند با اندکی جستجو پیدا کنند.

اما این موارد چیزی از ارزش های کتاب کم نمی کند...وقتی بدانیم که این کتاب در زمانی تالیف شده است که محققین فرش بسیار کم بوده اند و این حجم از اطلاعات در دسترس نبوده است... مقایسه کار ایشان که جهادی علمی در زمان خود بوده است با امکانات امروزه که به راحتی سایت ها و کانال های مختلف علمی و پژوهشی، تصاویر و اطلاعات بی شماری را در اختیار شما قرار می دهند اندکی بی انصافی است...

علی حصوری نویسنده، ویراستار و پژوهشگر، متولد ۱۳۱۶ زنجان است. خانواده‌اش وقتی او سه ساله بود به تهران مهاجرت کردند. دو سال بعد پدر را از دست داد و تحت سرپرستی دائی‌اش استاد ابراهیم زرین‌قلم در تهران تحصیل کرد. ایشان لیسانس ادبیات را از دانشسرای عالی، فوق لیسانس زبان‌شناسی را از دانشگاه تهران، و دکترای زبان‌ها و فرهنگ ایرانی را نیز  از دانشگاه تهران اخذ می کنند. از ۱۳۶۵ به مدت ده سال در انتشارات فرهنگان مشغول به کار بوده و در دانشگاه‌های تهران، دانشکده‌ی هنرهای زیبا و علوم بزشکی به تدریس پرداخته است. علی حصوری در سال ۱۳۷۹ به سوئد مهاجرت کرد. حکاکی عقیق، خطاطی و کارهای هنری بر روی چوب از جمله سرگرمی‌های اوست.

کتاب‌های تألیف‌شدۀ  توسط دکتر علی حصوری عبارتند از:
گزارش گویش‌های لری- ۱۳۴۲
تصحیح نوروزنامه‌ی منسوب به خیام- ۱۳۴۳
آخرین شاه (درباره‌ی آخرین شاه ساسانی و ایران صده‌ی یکم)- ۱۳۷۱
نقش‌های قالی ترکمن و اقوام همسایه- ۱۳۷۱
قالی سیستان-۱۳۷۲
فرش بر مینیاتور-۱۳۷۶
سیاوشان- ۱۳۷۸
مجمع الاحکام شرف‌الدین مسعودی- ۱۳۷۹
ضحاک- ۱۳۷۹
مبانی طراحی سنتی در ایران- ۱۳۸۱
آئین شناخت- ۱۳۸۴
سرنوشت یک شمن- ۱۳۸۸
حافظ از نگاهی دیگر- ۱۳۸۹


دکتر علی حصوری

توضیح: زندگینامه دکتر حصوری از منبع زیر برداشت شده است
http://biography.powerset.ir/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C-(%D8%AD%D8%B5%D9%88%D8%B1%DB%8C

منبع : حسین کمندلو طراح فرش و عضو هیات علمی دانشگاه سمنان