کتب و نشریات

معرفی کتب مرجع فرش ایران قسمت ششم(معرفی کتاب قالی ایران نوشته م.الف. به آذین)

حسین کمندلو عضو هیات علمی دانشگاه سمنان

یکی از کارهای لذت بخشی که در دوران تحصیل در تبریز و بعد از آن در تهران و مشهد انجام می‌دادم، حضور در جمعه بازارهای کتاب یا کتاب فروشی‌های قدیمی و خاک گرفته بود.

حدفاصل بین چهار راه شهناز تا سه‌راه طالقانی  و مقابل ارگ علی شاه تبریز، در ساعات عصر، دستفروشانی حضور داشتند که کتاب‌های قدیمی خود را با بهایی اندک و گاه گران (بستگی به نظر خریدار داشت) به فروش می‌رساندند....

در تهران نیز در کوچه پس کوچه‌های و بازارهای کوچک و بزرگ حوالی میدان انقلاب در حجره‌هایی کوچک یا کنار خیابان این افراد حضور داشته و دارند که کتاب های نفیس و بسیار خوبی در اختیار دارند...

در مشهد نیز بازارها و پاساژهای رو به فراموشی خیابان جنت و جمعه بازارهای حاشیۀ بلوار مدرس (دروازه طلایی یا به قول قدیمی‌ها چهار طبقه) محل حضور این افراد است، که در میان بساط و قفسه‌های خود گنجینه‌هایی ارزشمندی از آثار نویسندگان نامی و یا گمنام ایران و جهان را عرضه می‌کنند.

در میان انبوهی از کتاب‌های موجود در این مکان که شامل کتاب‌های ادبی، سیاسی، مذهبی، شعر و...می‌شود سهم اندکی اختصاص به هنر اسلامی، به خصوص هنر فرش دارد. با این‌حال جستجو و یافتن منبعی ارزشمند و قدیمی لذتی دو چندان برای من داشته و دارد. این جلسه اختصاص به معرفی یکی از همین کتاب‌ها دارد. کتابی گمنام، اما مفید برای دوستانی که تازه وارد این حرفه شده‌اند و به اطلاعاتی ساده، مختصر و راحت نیاز دارند.

این کتاب با نام قالی ایران- تالیف: م. الف. به‌آذین، در سال 1344 شمسی در تهران توسط انتشارات فرانکلین به چاپ رسیده است.

محمد علی اسلامی ندوشن (شاعر، منتقد، مترجم و پژوهشگر ایرانی ) در پیش‌گفتار کتاب هدف از انتشار این کتاب را آشنایی جوانان با ایران و فرهنگ غنی آن ذکر کرده است. و معتقد است که کتاب‌هایی با این موضوع در ایران بسیار نادر و کمیاب هستند، او در ادامه می نویسد:

در ایران، چنین کتاب‌هایی، خاصه برای آنکه نیازمندی جوانان را برآورد، و همسنگ با تمدن و فرهنگ پهناور کشور ما باشد، بسیار نادر بوده است. جوانان بی‌شک، عطشی برای شناختن گذشته و حال سرزمین خویش دارند ولی یافتن کتاب مناسب آسان نیست؛ از این رو در نزد اکثر آنان نوعی گسیختگی با فرهنگ و گذشتۀ ایران دیده می شود.

تورق کردن سطحی کتاب و دیدن تصاویر آن کتاب "سیری در هنر ایران" تالیف آرتر پوپ و کتاب "قالی ایران" تالیف سیسل ادواردز را به یاد می آورد. نویسنده در مقدمه کتاب نیز به آن اشاره کرده است. او فصل‌بندی کتاب خود را به پیروی از ادواردز انجام داده است، و در این بخش با اشاره به نقص‌های کتاب امیدوار است که این اولین کتاب در مورد فرش ایرانی بتواند مشوق دیگران در بررسی دقیق‌تر و جامع‌تر فرش ایران شود.

آرزویی  که چند دهه بعد توسط محققان نام آور و ارزشمند ایران همچون سیروس پرهام، علی حصوری، و...محقق گردید.

در این بخش نویسنده اشاره کرده است که علاوه بر منابع فوق از مقالات هادی اقدسیه در مجلۀ "نقش و نگار" استفاده کرده است و در انتها  از عباس قوامیان، رئیس سابق شعبۀ شرکت فرش در کاشان و کرمان که نقاش ارزنده‌ای در زمینۀ فرش بوده‌ و آشنایی کاملی نسبت به طرح‌ها داشته‌اند، تشکر شده است.

کتاب شامل شش فصل و بخش‌های متعددی است که عبارتند از:
 قالی ایران
در ابتدای این فصل نویسنده بیان می‌دارد که آن چه که با آن ایران و روح ایرانی را می‌توان شناخت سه چیز است: در شعر رباعی، در صنعت کاشی و قالی

نگاهی به تاریخ
در این فصل نویسنده ابتدای قالی‌بافی در ایران را در میان قبایل چادرنشین می‌داند، به‌تدریج این هنر وارد روستاها و شهرها شده و گسترش یافته است، در ادامه نویسنده به قالی پازیریک و ویژگی‌های فنی آن، قالی نوئین اولا، سخنان گزنفون، سالنامۀ چینی سویی، فرش بهارستان، تاریخ بیهقی و ... قالی‌بافی در دوران مغول، تیموری،  صفوی و قاجار به صورت مختصر پرداخته است.

یادگارهای عصر زرین
در این قسمت به قالی‌های نفیس دوران صفوی همچون قالی شکارگاه موزه پولدی- پتزولی، قالی شیخ صفی‌الدین اردبیلی، قالی ترنج و باغ موزۀ هنرهای تزیینی پاریس، قالی چند ترنجی موزۀ ویکتوریا و آلبرت لندن (قالی چلسی) و ...  اشاره کرده است. در ابتدای این فصل به شیوۀ تاریخ‌گذاری قالی‌های عتیق و کهنه پرداخته شده است که یکی مقایسه با قالی‌های تاریخ‌دار (همچون شیخ صفی و شکارگاه) است دیگری اشاره صریح به نوشته‌های تاریخی (قالی‌های لهستانی و شرح سفارش آن در برخی از منابع) است. روش سوم آمدن برخی از قالی‌ها در صورت اموال یا اسناد خاندانی است که اولین صاحبان آن بوده‌اند.

فن قالیبافی
(دستگاه قالی‌بافی، افزارهای قالی‌بافی، مصالح قالی‌بافی، شیوۀ بافتن، رنگرزی)
در این قسمت با اشاره به محل بافت فرش در مناطق روستایی، عشایری و شهری، دارهای افقی، عمودی، تبریزی و گردان، و در ادامه افزارهای قالی‌بافی همچون کارد، دفتین، مقراض و ...معرفی شده است. سپس مصالح و مواد اولیه همچون ابریشم، پنبه و پشم و مراکز عمدۀ آن به اختصار شرح داده شده است. در ادامه شیوۀ بافتن قالی (انواع گره ها)، رنگرزی ( انواع رنگدانه ها همچون اسپرک، نیل، پوست انار، قرمز دانه و ...) به اختصار توضیح داده شده است.

طرح و نقش قالی
در این قسمت شرح مختصری از سیر تحول طراحی از نقوش شکسته تا گردان آمده است. سپس برخی از طرح‌ها همچون نقش هراتی یا ماهی، بته، لچک و ترنج، شاه عباسی، جنگلی یا بید مجنون، جوشقانی و خرچنگی معرفی شده است

مناطق قالی‌بافی ایران
در ابتدای این بخش ابعاد و اندازه‌های رایج در فرش‌بافی آمده است. سپس مناطق مهم قالی‌بافی در ایران و تاریخ مختصری از فرش‌بافی در آن‌جا آمده است، که عبارتند از:
قالی‌های آذربایجان- تبریز و منطقۀ هریس، قالی‌های همدان و بخش های تابع آن، قالی‌های کردستان، قالی‌های منطقۀ اراک، قالی مشهد، قاین و کاشمر، قالیچه‌های ترکمن، قالیچه‌های بلوچ، قالی کرمان، قالیچه‌های ایلات افشار، قالی‌های یزد، قالیچه‌های ایلات و روستاهای فارس، قالی‌های اصفهان و بختیاری و جوشقان و نایین، قالی‌های کاشان، قم و تهران

چشم انداز صنعت قالی در ایران
در این قسمت نویسنده بیان می‌دارد که پس از صنعت نفت، تنها رشتۀ تولیدی کشور که بازار جهانی وسیعی دارد و سرمایۀ بزرگی را به جریان می‌اندازد صنعت فرش است.
متاسفانه از این دوران نیز آمار دقیقی در دست نیست... به‌طوریکه نویسنده با شک می‌نویسد که در سال 1340 در حدود 7300 تن انواع فرش دست‌باف به بهای اظهار شدۀ 2192 میلیون ریال از ایران صادر شده است. و این آمار غیر از رقم فروش داخلی فرش است.
در ادامه باز بر اساس حدس و گمان تعداد تولیدکنندگان فرش دست‌باف در ایران حدود 300 هزار نفر ذکر شده است که از تعداد کارگران صنعت نفت بسیار بیشتر است.

نویسنده پس از شرح چگونگی بافت و اشاره به بافندگان (که اغلب زن یا کودک هستند) سازماندهی کلی صنعت قالی‌بافی را شامل بنگاه‌های بزرگ، کارگاه های متوسط و مقاطعه کاران می‌داند. در این قسمت نویسنده به شیوه‌های استعماری تولید فرش پرداخته است که خواندن آن خالی از لطف نیست، به‌طور مثال او در توضیح بنگاه‌های بزرگ می‌نویسد:

کارگرانی که در استخدام این گروه کارفرمایان هستند یا استادکارند یا کارآموز خردسال...از تدابیری که برای پای‌بند ساختن کارگران قالی‌باف به کار برده می‌شود، یکی آنست که کارفرما به هر استادکار از هزار تا پنج هزار تومان و به سرپرست هر کودک از پانصد تا هزار تومان، در برابر سند ذمه وام می‌دهد که به‌تدریج از مزد آنان کسر گردد. نتیجه آن‌که، چون کارگران معمولاً از پرداخت وام خود عاجزند، ناچار سالیان دراز باید با شرایط دلخواه کارفرما نزد او کار کنند.

در انتهای کتاب آمار وزنی و قیمتی صادرات قالی بین سال‌های 1330 تا 1340 شمسی آورده شده است که نشان می‌دهد در این مدت صادرات فرش رشد صعودی داشته است. اما نویسنده گلایه کرده است که نباید زیاد خوشبین بود، چه افزایش رقم صادرات قالی متاسفانه با یکنواختی و تکرار و گاهی نیز خامی در نقش و بی مبالاتی در رنگرزی و بافت همراه بوده است. و از تهدید رقبای خارجی و فرش ماشینی یاد کرده است... و در انتها می‌نویسد:

گویی دیگر نقاشان و استادان قالی‌باف ما خسته شده‌اند و احساس بیهوده‌گی می‌کنند. یا شاید- و این احتمال به حقیقت نزدیک‌تر است- روح بازاری‌گری را بر عرصه هنر چیره می‌بینند و خواستاری برای آفریده‌های نبوغ خویش نمی‌یابند....

محمد علی اسلامی ندوشن- نویسندۀ پیشگفتار کتاب

م. الف به آذین. مولف کتاب قالی ایران

در انتها برای آشنایی با افرادی که در تهیه این کتاب نقش داشتند می توانید به این منابع مراجعه کنید
برای آشنایی با موسسۀ فرانکلین نک: 
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3%D9%87_%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%86
برای آشنایی بیشتر با محمد علی اسلامی ندوشن نک: 
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%B4%D9%86
برای آشنایی بیشتر با م. الف به آذین نک:
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87

منبع : حسین کمندلو عضو هیات علمی دانشگاه سمنان