دستگاه ، ابزار و نحوه قالی بافی

آموزش بافت گلیم

از کهن ترین گلیم هایی که در کاوش های باستان شناسی به دست آمده گلیم پاره ای است با قدمت 2000 سال که به اشکانیان منتسب می باشد؛ همچنین گلیم پاره ای در سرزمین مصر کشف شده که با توجه به قدمت قریب به 1500 ساله ی آن به عصر ساسانیان منتسب گردیده است. در نوشته ها و اسناد معتبر تاریخی اشاراتی به فتح دژخُرمه (در فارس) توسط سپاهیان یعقوب لیث صفاری به سال 261 هجری گردیده و این که خزانه ی دژخرمه مملو از اشیای گران بهایی چون مسکوکات زر و سیم، فرش های ابریشم، دیبا، بافته های پشمینه و ... بوده است که سپاهیان، از بابت کثرت بافته های پشمینه (گلیم) اعتنایی به آن ها ننموده اند.

در کتاب حدود العالم من المشرق الی المغرب که نویسنده ی آن ناشناس است و به سال 372 هجری قمری نوشته شده، صراحتاً به زیلوها و گلیم های بافت سرزمین پارس اشاره گردیده است. ابن حوقل جغرافی دان عرب نیز در سال 367 هجری قمری سجاده ها و زیلوها و گلیمهای بافته شده در ایران را مورد ستایش قرار داده است.
فقط از دوران صفوی که از شکوفاترین مقاطع هنری ایران شمرده می شود چندین قطعه گلیم با ویژگی های منحصر به فرد بر جای مانده است. این گلیم ها با استفاده از ابریشم در تار و پود آن ها بافته شده اند. گاه نیز از نخ گلابتون در بافت گلیم استفاده شده است.
منبع : کتاب های استاد سیروس پرهام
از اونجایی که کلا در تاریخ در مورد گلیم کمتر بحث شده و شاید کمتر کتابی را ببینید که کامل در مورد گلیم ، تاریخچه و فن شناسی بحث شده باشه به همین مقدار بسنده میکنم و بیشتر به فن گلیم می پردازم.

گلیم چیست؟تفاوت آن با فرش و انواع آن

واژه ی گلیم فارسی است و به استناد تاریخ بلعمی و سایر کتابهای تاریخی از حدود قرن چهارم هجری در زبان فارسی به کار رفته است. در گذشته به جامه های پشمی نیز لفظ گلیم اطلاق می گردید.
تعریف : بافته ای است بدون پرز که با نخ (پشمی، پنبه و ...) بر روی دستگاه دار با درگیری تار و پود در یکدیگر تولید می گردد. 
مناطق عشایری عموماً تار و پود از جنس پشم و در مناطق روستائی تار،پنبه و پود، پشم استفاده می گردد.

خیلی از مردم عامه این سوال براشون پیش میاد که فرق فرش با گلیم چیست تفاوت این دو در پرز داشتن فرش و بدون پرز بودن گلیم هست.

انواع گلیم از نظر تکنیک بافت:
1-تاررو 2- پود رو 3- اریب باف

انواع بافته های تاررو: 
جاجیم ، کارت بافی ، شیشه درمه ، ایی بافی و ...
انواع بافته های پود رو:
1- ساده : چاکدار _ تار مشترک _ پود مشترک _ پود اضافی
2-پود پیچ : سوماک _ ورنی _ شیرکی پیچ _ وارونه پیچ و...
3- پود آویز :پلاس ترکمن _ سفره کردی 
4- برجسته : گچمه
انواع بافته های اریب باف :
چرخ بافی _ موج بافی
گلیم پود رو ساده چاکدار
پود رو به چه معناست؟
گلیمی که نقش آن به وسیله پشم های رنگی که به عنوان پود از لا به لای تارها میگذرد ایجاد می شود و عامل اصلی ایجاد نقش می باشد و چله یا همان تار را می پوشاند پود رو میگویند.
گلیم چاکدار یکی از انواع گلیم های پود رو می باشد.
گلیم های چاکدار را تقریبا در همه جای ایران میتوان مشاهده کرد که گلیم های قشقایی چاکدار بسیار معروف می باشند با رنگبندی خاص خود.
برای شناختن این نوع گلیم نیاز به شناخت فن بافت و نحوه طراحی آن آگاه بود.
بافت گلیم چاکدار :
مواد اولیه :
تار: نخ چله پشم یا پنبه 
پود : پشم های رنگی ( در شهرها معمولا مرینوس ) البته در حال حاضر متاسفانه از کاموا استفاده میشه که به دلیل احیا و ترویج سنتهای غنیمون شما عزیزان حتما از پشم استفاده کنید و کاموا رو عنوان کردم که اگر در بازار دیدید تعجب نکنید.
دار : عمودی ، افقی
چله کشی : ترکی همراه با کوجی ، تخت 

 


چله کشی تخت به معنای این است که بین چله ها باید یک تار فاصله باشد برای محاسبه اندازه چله کشی و تعداد تارها به روش زیر عمل می کنیم:
نخی را که برای تارها انتخاب کرده ایم را به دور ماژیک چوب خودکار یا امثال اینها میپیچیم کاملا به هم چسبیده حدود 1 سانتیمتر آنگاه تعداد آن را میشماریم این تعداد برای چله کشی لول مناسب است برای چله کشی تعداد را بر 2 تقسم کرده در میابیم در یک سانتیتر چه تعداد تار لازم است سپس مثلا حساب می کنیم برای 1 متر گلیم چه تعداد تار با این نخ میتوان در نظر گرفت و هنگام چله کشی دقیقا در هر سانت همین تعداد را جای میدهیم.
بعد از انجام چله کشی کوجی میبندیم که هنگام بافت راحت تر باشیم.
کرباس را میزنیم آنگاه زمینه آماده بافت است برای بافت چاکدار نیازی به پود اضافه نیست و تنها با همین پودهای رنگی این بافت به وجود می آید طبق نقشه مثلا 3 خانه کوچک نقشه آبی است نخ آبی را از پشت و روی تک تک چله ها عبور داده تا 6 تار یا همان 3 خانه کوچک انجام شود برای کامل شدن این 3 خانه همین یک رج کافی نیست باید ببینید نسبت به ضخامت نخ در عرض کار 2 تار چند میلیمتر را از آن خود کرده در طول کار هم همین اتفاق میفتد به این معنا که اگر روی نقشه 1 خانه کوچک نیم سانت در چله کشی برای کامل شدن این خانه باید نیم سانت بافت شود ( در ردیف رفت و برگشت باید ضرب جابه جا شود تا چله مشخص نشود)
در بافت فرش هر رج باید جداگانه بافت شود اما در گلیم چاکدار شما میتوانید اول مثلا مثلث کنار را کاملا بافت کنید و بعد سراغ نقشکناری آن بروید و همچنین می توانید رج به رج بافت را انجام دهید .
همانطور که در تصویر میبینید گلیم چاکدار دارای پله هایی است در میان همین پله ها رنگ ها عوض شده است و هرجا که رنگ عوض شود یک چاک به وجود می آید به همین علت به این نوع گلیم چاکدار می گویند.لازم به ذکر است گلیم چاکدار دو رو می باشد.
نکات بافت گلیم چاکدار:
1- چله کشی تخت
2- بستن کوجی
3-کامل شدن مربع بافت
4- دو رو بودن این نوع گلیم
طراحی نقشه این نوع گلیم اصول و قواعد خاص خود را دارد که در قسمت بعد در این باره صحبت خواهیم کرد.

نویسنده :مرضیه صحت

منبع :