دستگاه ، ابزار و نحوه قالی بافی

آموزش بافت قالی ( بخش اول)

فرش دستباف بعنوان مهمترین و فراگیر ترین صنایع دستی علاوه بر ابعاد اقتصادی آن مظهری از هنر ملی و میراث فرهنگی كشور بشمار می رود و حفظ و حراست از آن یك وظیفه ملی برای تمامی بخشهای فرهنگی و اقتصادی كشور است.

 

پیوند بین آثار تاریخی و طرحها نقشه های فرش دستباف اصیل ایرانی نمایانگر ابعاد فرهنگی این هنر و صنعت بیان كننده نوآوری ، خلاقیت و اوج شكوفایی هنر روستائیان است كه در كنار كار كشاروزی و دامداری با كمترین امكانات طی قرنها به آفرینش جلوه های شگفت انگیز می پرداختند .

تاریخ

هیچ كس نمینواند بگوید كه اولین فرش كجا و كی بافته شده است ولی ظاهرا عشایر اسیای میانه اولین كسانی بوده اند كه فرش را بافتند چون آنها لوازم مربوطه یعنی پشم و انگیزه مورد نیاز برای فرش بافی را بیشتر داشته اند.

اولین كفپوش مورد استفاده ممكن است پوست بوده باشد كه از سرما ، رطوبت و نم   جلوگیری میكند زیرا عشایر زمستان ها را در مناطق بسیار سرد سپری می كنند.  احتمالا پوست آهو خود علیرغم كوچكی اش الگویی برای فرش های شرقی بوده است.از آنجا كه مواد اولیه فرش از بین رفتنی است عمر مشخصی برای هر فرش وجود ندارد. ولی در كتب  هنری دیده میشود كه ثابت مینماید فرش در همان اوایل تمدن انسانها وجود داشته است.اولین گروه بزرگ پارچه های پرزدار از زمین های مدفون مصر بدست آمده كه این پارچه های پرزدار را عمدتا برای رو تختی تزیین و اینگونه موارد استفاده میشد تا گرما پار چه های پرز دار گاه ابریشمی و گاه پشمی است و بطور مشخص از فرش دستباف جدا میباشد.

  در موزه های مهم جهان نمونه هایی از پارچه های قدیمی مصری و یا قبایل قبطی یافت می شود كه تاریخ آنها را به قرون پنجم تا دهم قبل از میلاد مسیح تخمین میزنند.با اینكه كشورهای قدیمی زیادی به بافتن پارچه های ظریف و خوب و ابریشمی معروف می باشند ولی دقیقا معلوم نیست كه آنها چطور بافته و یا دقیقا این پارچه ها چه طرحی داشته اند.

کشف در خور توجه چند سال پیش سبب شد  بارقه ای بر فرش های بافته شده اولیه افكنده شود.در كندوكاو های دره التائی در جنوب سیبری در سال 1947 توسط آقای پروفسور رودنكو باستانشناس روسی فرش نسبتا سالمی پیدا شد كه متعلق به یكی از سرداران یا شاهزادگان التائی بود كه در قرن پنجم از میلاد مسیح می زیسته است.این فرش از پشم بوده كه ماده ای از بین رفتنی است ولی ویژگی های آن محل باعث حفظ این فرش شده است به نظر میرسد دزدان نبش قبر كرده و و اشیای قیمتی آنرا ربوده اند ولی به فرش و برخی از اشیای دیگر درون گور علاقه ای نشان نداده اند.بعد ها آب از طریق راه باریكه ای كه بر اثر نبش قبر درست شده بود راه پیدا كرده و طبعا یخ زده است و دقیقا همین اتفاق باعث شده است كه ما فرشی یخ زده را مالك شویم كه تمام گلها و نقش های آن به زیبایی اولیه اش باقی مانده است.

 شكل شماره ی 2

نقش مایه دوره ی آشوری(قرن پنجم ق م)

شكل شماره 3    

جزییات فرش

این فرش معروف با قالی التائی یا قالی پازیریك در ابعاد 210*183 سانتی متر بوده و در موزه آرمیتاژ لنینگراد نگهداری میشود.طرحش مركزیت هندسی داردكه با مربع های كوچكی پر شده و دارای چند حاشیه اصلی است كه یكی از حواشی نقش آهو داشته و در مهمترین حاشیه ی آن جنگجویان سوار بر اسب دیده می شود.این فرش نموداری روشن از قدرت استعداد و سلیقه ی بافنده ها ی بیش از 2500 سال پیش می باشد.

      فرش دستباف خیلی دیر به اروپا رسید و تا قرن شانزدهم و هفدهم میلادی كف اتاق ها از یك نوع جاجیم فرش می شد كه هم برای گرما و هم برای تزیین مورد استفاده قرار می گرفت.پتو های پشمی با منجق تزیین می شد و اگر درآمد بیشتری داشتند پوست گوسفند را با منجق تزیین می كردند.

اولین گروهی كه اقدام به واردات فرش كردند ایتالیایی ها بودند كه با تركیه داد و ستد داشتند.چنین فرش هایی بسیار نفیس و گران بود.در اواسط قرن چهاردهم نیكولوس دی بناكوسی تصویر دختری باكره را روی فرش به عنوان تزیین با تعدادی از حیوانات انداخت .

طرح این فرش كه در گالری ملی لندن است خیلی شبیه به فرش اواسط قرن پانزدهم میلادی است كه در استكهلم می باشد.در اواخر قرون چهاردهم و پانزدهم میلادی انواع فرش های تركی و احتمالا قفقازی به اروپا وارد شد كه تصویر اینگونه فرش ها را میتوان در آثار تعداد زیادی از نقاشان اروپایی دید.

مجموعه این فرش ها روی پله هایی پهن شده اند كه به تخت سلتطنتی ای منتهی میشود كه دختر باكره ای روی آن نشسته(ممكن است منظور از باكره حضرت مریم باشد)و چون پشت تخت شاهی از منجق های خیلی گران آن زمان تزیین شده  به نظر می رسد كه ارزش فرش هم گران بوده است.فرش هایی با نقوش عامی برای تزیین از دیوار و پنجره آویز می گردید، كه اغلب به عنوان تصاویر ظاهر می شد.

عكس های روی فرش بدین صورت است كه  فاعل عكس سر پا ایستاده و یك دستش روی میز است كه آن میز با فرشی زیبا پوشانده شده است.این جریان تا قرن هجدهم ادامه داشته و ظاهرا یك نوع استفاده معمول و جالب در آن روزگار بوده است.تجار ایتالیایی با اروپای شمالی داد و ستد می كردند و به آنها ابریشم های مرغوب و ظریف می فروختند البته فرش هم معامله میكردند.در نقاشی های اولیه فلمیش با دقت خاصی این نقوش نقاشی گردیده اندفلمینگ تعدادی از آنها را به نقاشی های خود اضافه كرد.هنری هشتم  وكاردینال وسلی جزو اولین كسانی بودند كه در انگلستان تعداد زیادی فرش از ونیز خریداری كرده بودند. این فرش ها در تصاویر هنری هشتم و اطرافیانش چند مرتبه دیده شده است.در آثار نقاشی هولباین تعداد زیادی از نقوش فرش های تركیه دیده میشود.ایران یكی از فرش ها را می بافت.در دوران حكومت صفویه نقاشی، سفال، پارچه، قالیبافی به اوج خود رسید.تمامی هنر های ایران در این دوره در زیبایی و طرح وشكل و ظرافت بسیار شبیه به هم هستند.تمام این زیباییها در فرش های قرون شانزدهم و هفدهم میلادی ایرانی دیده می شود كه در حال حاضر در موزه های مختلف اروپا آمریكا نگهداری می گردد.(فرش های مشهور دوره ی صفوی)

یكی از فرش های معروف دوره ی صفوی فرش اردبیل است كه برای مسجد اردبیل بافته شده و گفته میشود كه عالی ترین نمونه ی فرش ایران است این فرش در سال 946 هجری قمری بافته شده ابعاد ان534 *1153سانتی متر و دارای سی و سه میلیون گره (رجشمار 48)و فعلا در موزه ویكتوریا و آلبرت لندن نگهداری می شود.رنگ غالب آن آبی و دارای ترنج زیبایی در وسط می باشد كه این ترنج به وسیله شانزده شمسه احاطه شده است.در گوشه میانكار فرش چهار لچك قرار گرفته است كه فرم لچك یك چهارم لچك ترنج میانی است.در میانكار فرش  نوشته ای به شرح زیر مشاهده می گردد.

لنگه ی دیگر فرش اردبیل كه قبلا در موزه ی ویكتوریا و آلبرت نگهداری می گردید كه اكنون در موزه هنر های ملی لس آنجلس آمریكا نگهداری می شود.البته این فرش سالم نمی باشد زیرا بخش هایی از آن برای تعمیر لنگه ی دیگر آن در لندن مورد استفاده قرار گرفته است.(اواخر قرن نوزدهم)

در موزه های هنرهای اتریش در وین فرش شكارگاهی با پرزهای ابریشمی در ابعادآن 310*693سانتی متر مربوط به دوره ی صفویه نگهداری میگردد كه گفته می شود این فرش از طرف پتر كبیر به امپراطور لیوپولد اول در وین هدیه شده است.

یكی دیگر از فرش های معروف دوره ی صفویه فرش معروف به فرش تاجگذاری است كه در كپنهاگ در قصر روزنبرگ نگهداری میگردد.این فرش را یك كمپانی جهانی به همسر فردریك سوم در سال 1666 میلادی هدیه نمود.فرش بافت آن با  ابریشم و زمینه ی آن با نخ های طلایی است.این فرش در تاجگذاری فردریك چهارم در سال1699 و همچنین تاجگذاری های شاهان بعدی مود استفاده قرار گرفت.گروهی از فرش های دوره ی صفوی به فرش های لهستانی مشهورند و این در حالی است كه این فرش ها هیچ وابستگی به لهستان ندارد.گویند كه فرش های ایرانی برای مشتریان لهستانی در كاشان بافته میشد بدین صورت كه در سال 1601 میلادی یكی از پادشاهان لهستان به نام سیگیموند سوم فردی آمریكایی را به كاشان فرستاد تا آن تاجر بر روند تولید آن فرش ها نظارت داشته باشد.تعدادی از اینگونه فرش ها در خانواده های اشرافی لهستان مورد استفاده قرار گرفت و به لحاظ وجود چنین فرش های گرانبهایی اینگونه قالی ها به فرش لهستانی معروف شده اند.

    بهر حال بیشتر فرش هایی كه به خانه های اشراف لهستان راه می یافت هدایایی از طرف شاهان ایرانی بوده است و سرانجام در اواخر همین قرن گذشته بود كه به خاطر نمایشگاه 1873 میلادی در ونیز با عنوان ارتباطات با شرق بود كه این فرش ها و قالی های شرقی ارزش والایی پیدا كردند.این اتفاق باعث شده افراد بیشتری به فرش های شرقی علاقه مند گردند.فرش های زیادی به طرق مختلف در جاهای مختلف دنیا بافته میشود ولی هیچ یك از آنها جای فرش دستباف را نخواهد گرفت

قالیبافی علاوه بر اینكه مكمل فعالیتهای بخش كشاورزی و دامداری است افتخار آنرا دارد كه 5/7 % از اشتغال كشور ، حدودا 3/1 از بازار جهانی فر ش ، 20 تا 45 % از سهم صادرات كالاهای غیر نفتی و سهم یك درصدی از در آمد ناخالص ملی را داشته باشد .

از نگاهی دیگر مواد اولیه مورد مصرف قالیبافی از محصولات كشاورزی و دامداری است بطوریكه 99 % ابریشم طبیعی تولیدی كشور و بالغ بر 90% پشم گوسفندان تولیدی كشور و حدود 15 % از پنبه تولیدی در صنعت فرش دستباف و یافته های دستی و سنتی مورداستفاده قرار می گیرد. ضمن آنكه از رنگدانه های گیاهی كه عمدتا از ضایعات محصولات كشاورزی بوده و مصرف دیگری بغیر از رنگرزی پشم قالی ندارد استفاده می شود .

پیش از 70 % شاغلین بخش فرش از شاغلین بخش كشاورزی هستند كه اوقات و فصول بیكاری و صرفا بمنظور جبران كمبوددرامدهای خانوار به تولید فرش می پردازد

استان خراسان رضوی بلحاظ تنوع طرح و نقشه ، ابعاد واندازه ، كمیت و كیفیت تولیدات وبالاخره صنایع جانبی فرش كلكسیونی از فرش كشور محسوب می گردد . دراین استان از انواع دستگاههای قالیبافی ، ابزار آلات بافت استفاده می شود . از فنون مختلف چله دوانی و چله كشی رایج بهره برده شده و تكنیكهای محتلف رایج است . بافندگی در این استان تماما توسط مردان و زنان انجام می گیرد.

این استان با دارا بودن یكصد هزار و پانصد و شصت و نه كارگاه قالیبافی و یكصد و هفتاد ویك هزار و نود نفر بافنده از نظر كیفی بزرگترین قطب تولید فرش كشور است . وجود پتانسیلهای بالقوهای همچون برداشت بالغ بر سی هزار تن پنبه ، ده هزار تن پشم و 80 تن ابریشم كه همگی آنها از ویژگیهای مطلوبی جهت كاربرد در مواد اولیه قالیبافی برخورداند بعلاوه شرایط اقلیمی خاص ویژه در مناطق مركزی و جنوبی باعث شده ك این استان از گذشته های دور   حداقل از نظر كمی مهمترین منطقه تولید فرش در كشور باشد .

قالیبافی اگر چه درتمام شهرستانهای استان رواج دارد ولی شهرستانهای نیشابور با 13097 كارگاه ، تربت حیدریه با 123148 كارگاه ، مشهدبا 9381 كارگاه ، خواف با 8520 كارگاه فردوس ، با 8239 كارگاه تربت جام با 6997 كارگاه گنابادبا 6667 كارگاه ، سبزواربا 6391 كارگاه ، كاشمر با 5400 كارگاه ، تایبادبا 4866 كارگاه دارای بیشترین تولید فرش دراستان و شهرستانهای درگز با 695 كارگاه ، سرخس با 1309 كارگاه كلات با 1925 كارگاه چناران با 1879 كارگاه و فریمان با 2635 كارگاه نقش كمتری درتولید فرش دارند .

استان خراسان رضوی از سابقه بسیار خوبی در امر تولید وتجارت فرش برخوردار است بطوریكه تاریخ هیچگاه نام نیك وتخصص فوق العاده تولید كنندگانی همچون عمواوغلی ، شیخ بورنگی ، صابر ، مخملباف را از یاد نخواهد برد .

همچنین در این استان دستگاههای اجرایی متعددی در امر تولید ، تجارت و بازاریابی فرش اشتغال داشته كه البته برخی از آنها بلحاظ مصوبه شورای عالی اداری عملا از ابتدای سال 1383 فعالیتهای مربوط به فرش راكنار گذاشته كه منجمله می توان از بنیاد شهید انقلاب اسلامی آستان قدس رضوی ، كمیته امداد امام خمینی شركت سهامی فرش   ، اداره كل تعاون وسازمان جهاد كشاورزی خراسان بعلاوه صدها شخص حقیقی وحقوقی دربخش خصوصی نامبرد .

علیرغم آنكه استان خراسان رضوی از نظر كمی بالاترین تولید را در بین استانهای كشور داراست اما متاسفانه از نظر كیفی اینگونه نبوده و   عمده فرشهای تولیدی این كشور با قیمت های متوسطی به بازارهای جهانی عرضه میگردد . بنابراین مساله اصلی تحقیق آن است كه راهكارهای لازم جهت توسعه كیفی فرش استان ونهایتا افزایش تجارت فرش استان مورد بررسی قرار گیرد ، در نتیجه سازمان بازرگانی خراسان رضوی بعنوان متولی فرش استان چالشها و فرصتهای موجود در فرش استان را دقیقا مورد شناسایی قرار داده و مسئولیهای خود را در قبال بافندگان فرش استان بنحومطلوبتری انجام دهد ثانیا تولید كنندگان و دست اندر كاران فرش منافع خود را بصورت كاملا شفاف تشخیص داده و نهایتا تجارت فرش دستباف استان خراسان رضوی رونق خواهد گرفت

پیشینه موضوع : اگر چه تاكنون منبع و نوشته مستقلی پیرامون راههای توسعه تجارت فرش دسباف استان خراسان رضوی ارائه نگردیده است ولی در مقالات پایان نامه و كتب مختلف اشاراتی به موانع توسعه كیفی فرش استان یاراههای افزایش بهره وری در تولید فرش استان شده است .

آقای سیسیل ادوارد در كتاب قالی ایران كه در سال 1948 به رشته تحریر در آورده است نسبت به خطرات و آسیبهائی كه فرش خراسان راتهدید می نماید اعلام خطر جدی نموده است از دیدگاه سیسیل ادواردز استفاده از گروه جفتی ، پـــشم پائیزه خواباندن پشم در اب آهك قبل ازرنگرزی از مهمترین خطرات جدی فرش استان بشمار می رود .

آقای تورج ژوله در كتابهایش برگی از قالی خراسان و پژوهش در فرش ایران ویژگیهای تولید فرش درهر یك از شهرستانهای استان خراسان رامشروحا بیان نموده و نسبت به بروز برخی مسائل همچون عدم ا ستفاده از پودنازك در هر رج ، مواداولیه ضایعاتی و بالاخص استفاده از پشم دباغی شده و رنگهای كم ثبات شیمیایی هشدار می دهد.

تهیه و گرداوری:ذوالفقاری،احراری

ادامه دارد...

منبع :