دستگاه ، ابزار و نحوه قالی بافی

آموزش بافت قالی (بخش هشتم)

چله کشی :به نصب تار بر روی دار جهت بافت فرش به صورتی كه تار‌ها یك در میان زیر و رو باشند چله‌كشی می‌گویند چله‌های زیر در پشت فرش قرار گرفته و توسط بدنه‌های پرز پوشانده می‌شوند و چله‌های رو نیز در داخل فرش قرار می‌گیرند.

 

حساس‌ترین و مهم‌ترین مرحله بافت قالی چله کشی می‌باشد که پایه و اساسی قالی را تشکیل می‌دهد. هر قدر این کار بهتر و با حساسیت بیشتری انجام شود در پایان فرش تقریباً بی‌عیب و نقص در ساختار اصلی خواهیم داشت. به عبارتی دیگر قرار دادن تارها در کنار یکدیگر و به موازات هم در طول دار را چله کشی می‌گویند.

برای چله کشی با توجه به ابعاد، رجشمار و مواد اولیه قالی تعداد معینی از تارهای چله را به موازات یکدیگر و در کنار هم و در طول قالی قرار می‌دهند. هنگام چله کشی دو نفر یکی در کنار سر دار دیگری کنار زیر دار قرار گرفته و شروع به چله کشی می‌کنند. ابتدا سرنخ چله را به دور زیر گره زده از جائی که چله کشی شروع می‌شود. و گلوله نخ را از بالای سردار به طرف زیر عبور داده و امتداد می‌دهند سپس گلوله نخ را از بالای زیر دار عبور داده و دوباره مرحله قبلی را تکرار می‌کنند این کار را تا جائی انجام می‌‌دهند که قسمت‌های تعیین شده برای چله کشی پر شود در این چله کشی در بین تارها ضربی ایجاد می‌شود که اگر از مقطع جانبی به آن نگاه کنیم به حالت هشت انگلیسی دیده می‌شود، فاصله بین تارهای چله بستگی به رجشمار فرش دارد رجشمار یعنی تعداد گره‌هائی که در ۵/۶ سانتی‌متر از قالی قرار می‌گیرد، به عنوان مثال اگر رجشمار فرشی ۲۵ باشد تعداد گره‌های آن در ۵/۶ سانتی‌متر ۲۵ گره می‌باشد. البته در قالی‌های ترکمنی که به صورت تخت بافته می‌شود به خاطر تکنیک بافت که به صورت تخت می‌باشد.

رجشمار به این ترتیب است که اگر ۵/۶ سانتی‌متر عرض ۲۵ گره باشد و در ۵/۶ سانتی‌متر طول حداقل تعداد گره‌ها دو برابر خواهد شد و ممکن است حدود ۵۰ گره در ۵/۶ سانتی‌متر طول داشته باشیم بیشتر فرش‌های ترکمنی رجشماری بین ۲۵ تا ۵۰ دارند که در فرش‌های ابریشمی ظریف که به ندرت بافته می‌شود این رقم ممکن است افزایش یابد.

عمل چله‌كشی به سه روش فارسی و‌آذری و یا تلفیقی انجام می‌شود.

الفچله کشی ترکی: درمرحله اول دارقالی رابراساس اندازه انتخاب می کنیم.بوسیله متر یا نخ دوگوشه دار را اندازه می گیریم که باید یک اندازه باشد. سپس برروی راست روها دوعدد نخ (ترجیحا چندلا) براست روها به فاصله ۲۰ سانتی متری ازیکدیگر گره می زنیم. وسط سرداروزیردار را پیدا نموده واز وسط آنرا به هرطرف به فاصله های ۷ سانتی متری تقسیم می کنیم. حال چله رااز طرف چپ به زیردرار، روی خط اول گره زده سپس چله را از روی نخ اول وزیر نخ دوم رد می کنیم، گلوله نخ ازبالای سردار به دورآن چرخیده واززیر برگشت داده می شود.در سری بعد تار(چله) را اززیر نخ اول وروی نخ دوم رد می کنیم..

آخرین نخ چله اگر چله کشی از طرف راست باشد اززیر نخ اول وبالای نخ دوم واگر ازطرف چپ باشد ازروی نخ اول وزیر نخ دوم رد می شود.

آخرین نخ در هرهفت سانت باید علامت گذاری شود.

بعداز اتمام چله کشی نخ اولی که به راست روها گره خورده پایین کشیده می شود وعمل پلاس برروی آن انجام می گیرد.

.معایب چله کشی ترکی

1-     امکان چرخش چله روی سردار و زیر دار (به علت دو طرفه بودن چله ها)که حتما به مهار کردن نیاز دارد و به خاطر همین است که در این نو ع چله کشی از چوب مهار استفاده می شود.

2-     انجام گلیم بافی به روش سوف: هر چندکه این نوع گلیم بافی از ظاهر زیبایی برخوردار است ولی دوام گلیم بافی کرباس را ندارد. لازم به ذکر است که با بستن چوب کجو روی دار های ترکی می توان گلیم بافی کرباس را انجام داد .

3-     شیرازه پیچی به روش منفصل: یکی از خصوصیات بافت ترکی انجام شیرازه بافی منفصل می باشد که علت این عمر عدم وجود چوب کجو در دارهای ترکی است و در صورت استفاده از چوب کوجی می توان از شیرازه پیچی متصل که از استحکام بالاتری و ظاهر منظم تری برخوردار است استفاده نمود.

4-     امکان بوجود آمدن عیب کجی به علت عدم استفاده از چوب کجو لازم بذکر است که بستن چوب کجو تا حدی می تواند از کجی کناره های فرش جلوگیری کند. لکن در دارهای کوجی دار اگر در کشیدن پود ضخیم دقت لازم انجام نگیرد این عیب بوجود خواهد آمد.

ب)چله کشی فارسی:

1-چله دوانی:

در این روش چله کشی ابتدا با توجه به رجشمار فرش نخ چله مورد نظر را تهیه نموده و در صورتی که کلاف باشد آن را بصورت گلوله در می آورند. ابتدا طول چله مورد نیاز را محاسبه نموده به این صورت که اگر طول قالی 3متر باشد یک متر به آن اضافه می نمایند.(که برای سر چله های فرش و جای دست بافنده در آخر فرش در نظر گرفته می شود). 3عدد میله فولادی به قطر 5/1-1سانتیمتر و به طول یک متر را تهیه کرده و در زمین فرو می کنیم. میله اول و دوم در امتداد یک خط مستقیم باید قرار بگیرد و میله دوم باید کمی از آن خط مستقیم فاصله داشته باشد. فاصله میله اول و دوم یک متر و فاصله میله دوم و سوم باید سه متر باشد. سپس نخ چله را دور میله اول گره زده و از زیر میله دوم رد نموده و میله سوم را دور زده و در برگشت از روی میله دوم و از زیر میله اول رد می شود به طوری که نخ های بین میله اول و دوم به حالت ضربدر قرار بگیرد و این عمل را به تعداد گره های مشخص شده در عرض فرش تکرار می کند تا چله های مورد نیاز بدست آید.

باید توجه داشت که 12-4 تار برای بافت شیرازه های کنار فرش در نظر می گیرند.انجام عمل فوق به چله دوانی معروف است.(به این علت که فردی که عمل فوق را انجام می دهد باید سریع این مسیر را طی نموده که این فرد حالت دویدن به خود می گیرد به خاطر همین به عمل فوق چله دوانی می گویند.)لازم به ذکر است در طی عمل فوق فرد دیگری که در کار چله دوانی همکاری می کند نخی چند لا که طول آن دو برابر عرض فرش است را بر داشته و روی میله اول تار ها را به صورت 2تا2تا و به صورت گیس بافت چپ و راست می کند. این کار برای جلو گیری از بهم خوردن چله ها هنگام برداشتن چله ها از روی میله ها و شمارش و دوخت زدن چله ها به زیر دار انجام می گردد.پس از عمل چله دوانی نخ نزله را که معادل 8برابر عرض قالی می باشد را 6لا کرده و از دو طرف آن را به صورت دو گلوله در آورده و بوسیله آن چله ها را در دسته های مشخصی در نزدیکی میله سوم چپ و راست می کنند (گیس بافت می کنند). تعداد این دسته تارها بستگی به رجشمار فرش دارد.بعنوان مثال اگر رجشمار فرش 30باشد. 30را در 2 ضرب می کنیم تا عدد 60بدست آید و 60را بر عدد 10که عددی ثابت است تقسیم می کنیم و جواب حاصله 6می باشد.در این رجشمار تارها در دسته های 6تائی شیرازه می خورند و یا به عبارتی هر 10شیرازه نشانه یک گره ذرعی می باشد و عمل فوق را شیرازه زنی می نامند. از عملی که ذکر شد برای گره زدن اضافی چله ها در روی سر دار و پخش چله ها به طور یکنواخت روی سر دار استفاده می گردد.(عمل نخ نزله)لازم به ذکر است که مقدار اضافی چله ها بر روی سر دار گره زده می شود که به آن گره اولیه می گویند.

2- انتقال چله ها روی دار :

 پس از آماده بودن چله ها به روش فوق آنها را از میله ها درآورده جای میله ها را با نخ ضخیم یا طناب عوض می کنیم و چله ها را روی نخ مزبور پهن می کنیم و با احتیاط روی دار می اندازیم. سپس سر دار را از یک طرف چله ها در فاصله نخ نزله و میله دوم وارد چله ها می کنیم. سپس گیس باف میله اول را به طناب پیچ مربوط به زیر دار دوخت می زنیم سپس چله های اضافی را از بالای سر دار و روی نخ نزله که حالا بالاتر از سر دار قرار گرفته است در دسته های چند تایی که متناسب با رجشمار فرش است (قبلا توضیح داده شد) را گره می زنیم که به این گره گره اولیه گفته می شود. سپس چله ها را به طور مناسب و متناسب با رجشمار فرش در سر دار و زیر دار پخش می کنیم (باید مراقب باشیم که پخش چله ها در سر دار بیشتر از زیردارباشد).

سپس با توجه به نوع دار که فلزی یا چوبی باشد با پیچ یا گوه چله ها را سفت می کنیم (در این نوع چله کشی نیاز به وجود چوب مهار نمی شود)بعد عملیات کوجی پیچی را انجام می دهیم

از لای نخ بالا چوبی را رد می کنند که به آن هاف یا کوجی می گویند.

مزایا یا محاسن چله کشی فارسی:

در این نوع چله کشی بعلت وجود چوب کجو می توان از گلیم بافی به روش کرباس استفاده نمود که دارای استحکام بالایی می باشد و در ضمن وجود چوب کجو تا حدی از کجی کناره ها نیز جلوگیری خواهد نمود و در ضمن چون چله کشی یک طرفه می باشد می توان به راحتی پشت فرش را مشاهده نمود و هم تنظیم چله ها روی دار از ثبات بیشتری برخوردار است و چون اضافه چله ها روی سر دار گره می خورد می توان قالی با طول دلخواه بدون توجه به طول دار را بافت.

معایب:یکی از معایب عمده این روش پایین کشی مشکل روش فارسی بافت می باشد که در صورت عدم دقت و مهارت احتمال سوراخ شدن و پارگی می باشد و در ضمن بعلت ثابت نبودن محل نشستن بافنده تسلط بافنده روی دار کمتر است. 

نکات مهم چله کشی
1- قبل از انجام عمل چله کشی دار گلیم را مورد بررسی قرار دهیم تا از سالم بودن آن مطمئن شویم. زیردار باید موازی هم و کاملاً عمود بر راست روها باشند و دارای هیچ گونه عیب و برآمدگی زائد نباشد 2- سردار وزیردارباید عمل چله کشی باید کاملاً در وسط دار به صورتی که دو طرف متقارن باشند انجام شود و سنگینی چله ها به یک سمت منتقل نشود..
با توجه به ظرافت و درشتی طرح اقدام به تهیه نخ چله مناسب می کنیم.3- 
4- کشش نخ های تار در تمام عرض دار به صورت یکنواخت و مساوی باشد و بهتر است چله کشی در یک زمان انجام شود و بین آن وقفه نیفتد.
5- عرض مورد نظر برای گلیم را باید از قبل مشخص کنیم و تعداد نخ تار را با توجه به عرض کار محاسبه و تعیین کنیم.
6- فاصلة بین تارها معمولاً به اندازة قطر چله مصرفی می باشد.به این ترتیب در هر یک سانتی متر بین ۴ تا ۵ تار به طور معمول کشیده می شود.
7 - تعداد تارهای کشیده شده زوج می باشد.برای اطمینان از درستی این امر اگر نخ چله را در ابتدا از زیر زهوار پایین عبور داده ایم،در انتها باید نخ چله را از روی زهوار پایین عبور دهیم تا چله ها به صورت زوج یا جفت باشند. 8-عمل چله کشی را به صورت سفت و با کشش زیاد انجام نمی دهیم، زیرا بافت گلیم احتیاج به کشش زیاد در چله ها ندارد. ذکر این نکته به این معنی نیست که باید کشش کم باشد یا چله کشی شل انجام شود، بلکه باید کشش چله ها متوسط و متناسب صورت گیرد..
بعد از رعایت این نکات و انجام چله کشی به کارهای بعد می پردازیم.در ادامه به جای نخ زهوار پایین تسمه مهار چوبی یا فلزی را در لابلای تارها قرار می دهیم و به سمت پایین هدایت می کنیم.پس از عبور تسمه می توانیم نخ زهوار پایین را قطع کنیم یا آن را به سمت پایین و زیر کار هدایت کنیم.سپس به جای نخ زهوار بالا چوب هاف را قرار می دهیم که دارای طولی معادل عرض دار و قطر تقریبیcm 3 می باشد.لازم به ذکر است که نخ زهوار بالا را قطع نمی کنیم تا اگر به هر دلیلی چوب هاف را از محل آن برداشتیم بتوانیم به کمک نخ زهوار مجدداً چوب هاف را به مکان خود هدایت کنیم

بعد از انجام چله کشی بهتر است نکات زیر را مورد توجه قرار دهیم:

1-     کنترل تعداد تارها :محاسبه تعداد تارها بر طبق نوع نقشه صورت می پذیرد.

2-     کنترل رجشمار چله ها : همانگونه که قبلا توضیح داده شد قبل از عمل چله کشی باید عمل سیه بندی را انجام دهیم و چله ها در طرفین مرکز سردار و زیر دار بطور یکنواخت روی دار کشیده شوند و در ضمن تراکم تارها در همه نقاط باید یکسان باشد. بعد از انجام چله کشی و در حین زنجیره بافی و گلیم بافی باید مراقب باشیم که این تراکم به هم نخورد چون در صورت عدم دقت و مهارت و در زنجیره بافی و گلیم بافی نظم چله ها به هم می خورد و موجب بوجود آمدن فرش معیوب خواهد شد. در ضمن قطر تارها با رجشمار فرش مطابقت داشته باشد.

3-     کنترل پخش چله ها در سر دار و زیر دار: دقت کنید که عرض چله ها در سر دار 5الی20سانتیمتر بیش از زیر دار باشد. یا به عبارتی چله ها در سر دار پخش تر از زیر دار باشد.

4-     کنترل سفتی و شلی چله ها: در صورتی که چله ها شل باشند فرش بافته شده دچار بالا زدگی خواهد شد در صورتی که چله ها بیش از حد سفت شوند فرش بافته شده دچار پایین زدگی خواهد شد در ضمن اینکه خطر پارگی نیز وجود خواهد داشت.

5-     کنترل هماهنگی کشش تارها : در صورتی که چله کشی بصورت هماهنگ انجام نگیرد و قسمتی از تارها شل و قسمتی سفت چله کشی شود و در بافت دچار مشکل خواهیم شد و قالی بافته شده معیوب خواهد شد.

6-     کنترل طول چله ها: قبل از شروع بافت فرش با توجه به طول فرش مورد نظر باید طول چله ها را کنترل نمود و همانگونه که شرح داده شد طول چله ها باید از طول فرش مورد نظر بیشتر باشد تا بافنده جای دست مورد نیاز برای بافت را داشته باشد.(علت بیشتر بودن طول چله ها نسبت به فرش فراهم نمودن جای دست مناسب برای بافنده و قرار دادن سر ریشه برای فرش می باشد)

سیه بندی:

به تقسیم چله ها برروی سردار وزیردار، سیه بندی می گویند. معمولا سیه بندی را درسردار به فاصله های ۲/۷ سانتی متری ودرزیردار۷ سانتی متری تقسیم می کنند وعلت آن جلوگیری ازعیب سره دارشدن می باشد.

تهیه و گرداوری:ذوالفقاری،احراری

ادامه دارد...

منبع :