دستگاه ، ابزار و نحوه قالی بافی

آموزش بافت قالی (بخش یازدهم)

زنجیره بافی بعد از کوجی بندی و هاف گذاری و عبور چند رشته نخ پود برای صاف و منظم نمودن چله‌ها و استحکام نمودن دم کار شروع به انجام زنجیره بافی یا به اصطلاح سیردماق می‌کنیم که این کار باعث منظم و جفت نمودن تارهای زیر و روی قالی و درخت ابتدای قالی می‌شود و موجب می‌گردد که هنگام استفاده از قالی، گلیم ابتدا و انتهای فرش از هم گسیخته و پاره نشود.

گلیم بافی                                              

پس از عمل زنجیره بافی شروع به گلیم بافی می کنیم. که بر حسب استفاده یا عدم استفاده از کوجی به دو صورت سوف و کرباس صورت می پذیرد.

1-     گلیم بافی به روش سوف:

در این نوع گلیم بافی از 2نوع پود ضخیم و نازک استفاده می کنیم. به این صورت که ابتدا پود ضخیم با کمک سیخ از زیر زیگزاگ و از لای تارها عبور می دهیم و سپس پود نازک را در لابه لا ی چله ها روی پود ضخیم عبور می دهیم که رد کردن این پود به صورت برعکس پود ضخیم انجام می گیرد.

لازم به ذکر است که بهتر است از پود ضخیم و نازک همرنگ چله استفاده شود تا سوف ما حالت زیبا تر و ظریف تری پیدا کند تعداد رجهای فوق از 15-10رج متفاوت است ولی در صورت امکان بهتر است که تعداد رجهای سوف زیاد باشند تا استحکام بیشتر فرش فراهم گردد.

2-     گلیم بافی به روش کرباس :

در این نوع گلیم بافی که مخصوص دارهای کوجی دار می باشد فقط از یک نوع پود(پود ضخیم) که همرنگ نخ چله است استفاده می شود به این صورت که با بالا بردن چوب هاف از روی چوب کجو و فشار دادن تارها به وسیله دست نخ پود را از لای تارها رد می کنیم(در این حالت نخ پود از زیر زیگزاگ رد می شود)و سپس با پایین آوردن چوب هاف بر روی کجو پود ضخیم را از لای تارها (بر عکس جهت رج قبل)رد می کنیم در این صورت تارها و پودها حالت +پیدا می کنند و با کوبیدن شبیه کرباس میشود.

این نوع گلیم نسبت به گلیم سوف از استحکام بالاتری برخوردار است.

ميليله بافي :كاربافندگي قالي با سوف شروع مي شود وبافنده درپايان آن، به بافت اصلي قالي مي‌پردازد. ولي گاهي بين سوف وبخش بافت اصلي قالي، مرحلة مليله بافي است وآنگاه با كمك چله و 2 رشته نخ رنگين 2 رج بافته مي شود يا دراصطلاح مليله داده مي شود كه به آن مليله كشي يا دندانه شدن مي گويند.

نقش ملیله بافی یکنواخت کردن تقسیم بندی چله ها و دادن نقش به ساده بافی فرش می باشد

3-6- پود نازک وپود ضخیم

پود زير (پود ضخيم)
در اين نوع پود كه نخها در يك جهت تابيده مي‌شوند هر چه تعداد لاهای نخ و مقدار تاب آن كمتر باشد بهتر است پود زير ضخيمتر مي‌باشد و از زير ضربدری چله‌های فرش به طور مستقيم عبور داد مي‌شود.

نحوه كشيدن يا رد كردن پود ضخيم

براي پودكشي پود ضخيم به روش تركي باف از سيخ پودكشي استفاده مي نمايند. بدين شكل كه در فاصله دم كار تا زيگزاك سيخ پودكشي را از سمت قلاب دار به آرامي، از كنار قالي به داخل چله ها ( بين چله هاي زير و رو) عبور داده و سر پود را به قلاب سيخ درگير نموده و سيخ را به عقب مي كشند. با اين عمل نخ پود از لابه لاي چله هاي زير و رو عبور نموده و عرض قالي را طي مي نمايد. سپس با دفه يا كركيت كه در دست دارند پود را بدون چين خوردگي به طرف پايين هدايت مي نمايند. ابتدا به آرامي و بعد محكم به روي آن مي كوبند و اين عمل را در عرض چله انجام مي دهند، به طوري كه نخ پود روي تمام ريشه هاي يك رج دم كار قرار گيرد. توجه داشته باشيد در مراحل اوليه كار حتماً بايد نحوه كوبيدن طوري باشد كه دم كار صاف بوده و كوتاه و بلند نباشد. همچنين سعي شود تيغه هاي دفه يا كركيت به طور موازي با تارهاي چله بالا و پايين بريده شود تا به تارها آسيب نرسد.

در بافت به شيوه فارسي به جاي استفاده از سيخ پودكشي از انگشتان دست براي عبور پود استفاده مي شود براي اين كار ابتدا چوب هاف را بالا برده، فاصله دم كار با زيگزاك را زياد كرده و پود ضخيم را از زير زيگزاك و از بين تارهاي زير و رو به وسيله انگشتان دست عبور داده و با دفتين يا كركيت آن را محكم مي‌كوبند.


پود رو ( پود نازك)
در اين نوع بايستی از تعداد لاها و تاب بيشتری استفاده شود تا پود ضمن نازك بودن از استحكام لازم نيز برخوردار باشد پود نازك از بالای ضربدری عبور داده مي‌شود و پس از دور زدن چله‌های زير و رو بر روی پود زير به شكل زيگزاگ قرار مي‌گيرد

 

نحوه كشيدن يا رد كردن پود نازك

براي پودكشي پود نازك ابتدا نخ پود نازك را از بالاي زيگزاك و لابه لاي چله ها عبور داده و با گوشه دفه يا كركيت آن را آرام آرام به زير زيگزاك آورده و به خورد قالي مي دهند. سر ديگر پود را كه معمولاً با دست چپ آزاد مي شود بايد طوري رها باشد كه به راحتي بر روي پود ضخيم بخوابد. سپس با زدن دفه يا كركيت آن را كاملاً كوبيده تا در پشت قالي بين رجهاي بافته شده فاصله نيافتد. توجه داشته باشيد، چون نخ پود رو ظريف و نازك است و به طور مارپيچ از لا به لاي تارهاي چله مي گذرد، كشش آن در هنگام پودكشي مهارت خاصي مي خواهد، بنابراين بايد دقت شود كه نه زياد آزاد باشد، زيرا به صورت اضافه در لابه لاي چله ها قرار مي گيرد و قالي پودنما مي شود، و نه اين كه زياد سفت كشيده شود چون نازك است و امكان دارد پاره شود. از اين نظر بايد در كشيدن و كوبيدن پود نازك دقت بيشتري به عمل آيد.

   پود نازك تمامي چله ها را دور زده و تارهاي زير و روي چله را كه در اثر بافت هر رج نامنظم شده اند مرتب مي نمايد و باعث استحكام قالي مي شود. پود نازك از پشت قالي كاملاً پيداست چون تمامي چله ها را دور مي زند. رنگ پود نازك معمولاً به صورت رنگ آبي است ولي در بعضي از مناطق مانند اصفهان و نايين متناسب با رنگ زمينه قالي آن را رنگ نموده و مصرف مي نمايند.

 

شيرازه يا كناره پيچ

بعد از بافت هر رج بايد شيرازه يا كناره پيچ نيز به موازات قالي بافته شود. بافت شيرازه تا حدودي تارهاي چله را مهار نموده و از گسيختگي آن جلوگيري مي نمايد. ضمناً‌ در اطراف و حواشي قالي، ضمن پوشاندن سر پودها نظم و ظرافت خاصي مي دهد. انواع شيرازه عباتند از:

شيرازه بافي متصل: براي بافت كناره پيچ (شيرازه بافي) چند رشته نخ خامه را كه همرنگ ساده بافي و متن اصلي قالي مي باشد به هم تابيده و به صورت گلوله كوچكي در مي آورند. (يك گلوله براي شيرازه سمت راست و يك گلوله براي شيرازه سمت چپ). سر نخ گلوله را به 3 يا 5 رشته تار (برحسب اندازه و ظرافت قالي) كه قبلاً در مرحله چله كشي براي شيرازه بافي در طرفين چله ها پيش بيني شده گره مي زنند (معمولاً حدود 10 سانتيمتر به اندازه سر ريشه هاي قالي در ابتدا و انتها، سر آن را آزاد مي گذارند) پس از هر نوبت پود دادن (ضخيم و نازك) گلوله را از تارهاي شيرازه عبور داده و همراه سر پودها به صورت لوله اي يا حصيري پيچانده و محكم مي كشند و اين كار را در همه رجها تكرار مي نمايند.

شيرازه بافي منفصل: در كناره پيچ منفصل پس از اتمام قالي، شيرازه بافي جداگانه انجام مي شود. به اين ترتيب كه سر پودها بعد از هر رج بافت از دور چله هاي شيرازه طرفين قالي گذشته و به داخل قالي بر مي‌گردد. بعد از تكرار چندين رج حدود 5 سانتيمتر سر يكي از پودها را به دو راست رو يا تسمه آهني كه براي اين كار در طرفين دستگاه (بين قالي و راست روها) و براي جلوگيري از كجي قالي تعبيه شده پيچيده و به داخل قالي برگردانده مي شود و اين كار در تمام طول بافت قالي تكرار مي شود. بعد از بافت كامل قالي سر پودهايي را كه به راست روها و يا تسمه هاي طرفين بسته شده مي برند و شيرازه مناسب با متن و ظرافت قالي جداگانه تهيه و به وسيله سوزن به كناره هاي قالي به نحوي مي دوزند كه حالت شيرازه متصل را پيدا نمايد. شيرازه منفصل معمولاً در دستگاههايي كه كوجي ندارند متداول است، مانند دستگاههاي تركي در منطقه آذربايجان. لازم به ذكر است كه استحكام و كيفيت كناره پيچ متصل در عمل بهتر از نوع منفصل آن مي باشد. 

كنترل دقيق ارتفاع فرش :

سيستم ارتفاع سنج اتوماتيك ، داخل نقشه ، بطور مرتب ( معمولا هر بيست رج يكبار ) ارتفاع بافت را متناسب با رجشمار محاسبه كرده و به بافنده اعلام مي كند . بنابراين كافي است ارتفاع فرش را برابر با آن بطور مرتب و از همان ابتدا تنظيم كنيد و از مشكلات و عيوب زيادي كه در اثر عدم كنترل ابعاد ممكن است بوجود آيد جلوگيري نمائي

تهیه و گرداوری:ذوالفقاری،احراری

ادامه دارد...

منبع :