دستگاه ، ابزار و نحوه قالی بافی

آموزش بافت قالی (بخش دوازدهم)

نحوه گره زدن: بعد از گلیم بافی و ملیله بافی نوبت به گره زدن می رسد. گره زدن یکی از امتیازات فرش از سایر دست بافت های سنتی مثل گلیم . جاجیم و فرش ماشینی می باشد و عبارت است از پیچیدن خامه به دور دو تار زیر و رو به صورتی که اندازه دو سر این گره تشکیل یک پرز دولا در فرش را بدهد.

 

گره، ریشه، ایلمک، ایلمه، خفت، گند، پیچه، کله همه اینها یک منظور را افاده می‌کنند و آن خامه یا پرزی است که در حول محور چله‌های زیر و رو (یکی از زیر و یکی از رو) گره می‌خورد و با پهلوی هم قرار دادن آنها، نقش و نگار قالی نمایان شده و قالی به خود شکل می‌گیرد.
تراکم گره‌ها و ظرافت آنها نمایانگر میزان مرغوبیت و کیفیت فرش است. بدین معنی که هر چه تعداد گره‌ها زیادتر و در اصطلاح فرشبافی هر چه پرتر باشد کیفیت آن بالاتر خواهد بو

به تابانیدن خامه ها به دور چله جهت بافت فرش، گره زدن می گویند.

به طور كلی در قالیبافی ایران دو نوع گره متداول است :

گره متقارن: طرز عمل 

این گره روی دو تار رو و زیر به كار می‌رود. بدین ترتیب كه بافنده خامه

یا پرز، را در دست چپ گرفته و به صورت عمود یا خط مستقیم بر روی

تارهای رو و زیر قرار می‌دهد.

 هر یك از دو سر خامه به پشت یكی از تارها رفته پس از پیچیدن به دور آنها

از بین دو تار بیرون آمده به طرف بافنده كشیده می‌شود.

این نوع گره كه تركی (متقارن) نامیده می‌شود بیشتر به كمك قلاب انجام می‌گیرد

و نسبت به سایر بافتها محكمتر است. گره تركی در تركیه و آذربایجان و همدان

و دیگر نقاط ترك‌نشین به كار می‌رود، ولی در سطح جهانی كمتر مورد استفاده است
این گره با استفاده از قلاب تبریزی بدین صورت انجام می‌شود كه ابتدا یك جفت چله زیر و رو را به كمك قلاب جلو كشیده، بخشی از خامه موردنظر را در دست چپ گرفته یك سر خامه را به كمك قلاب بین دو چله برده و آنرا از پشت تار اول بیرون آورده از روی دو تار عبور می‌دهیم، آنگاه آنرا پشت تار دوم برده و سپس سر خامه را از بین دو تار مجدداً بیرون می‌آوریم و هر دو سر را با هم بطرف پایین می‌كشیم و اضافه آنرا با لبه تیز قلاب قطع می‌كنیم. (بافندگان زبده به نحوی عمل می‌كنند كه از یك سمت نیاز به بریدن سرپرز دیگر گره نباشد و تقریباً پرز به اندازه مورد نیاز بیرون آمده و فقط قسمت بلند آنها بریده می‌شود).

ضمناً باید دقت شود كه در موقع جلو كشیدن دو سر گره اندازه آنها یكسان باشد و یكی كوتاهتر و دیگری بلندتر نباشد

  گره نامتقارن

در این نوع گره خامه یا پرز گره تنها به دور یك تار پیچیده و سر دیگر آن از پشت تار دومی آزاد می‌گذرد. بدین طریق كه بافنده ابتدا مقداری از خامه (نخ پشمی) را از توپك جدا كرده در حالی كه چاقوی فارسی بافت را بدست راست دارد با دو انگشت سبابه و میانی دست چپ سرخامه جدا شده را نگه می‌دارد. سپس بوسیله سرانگشت سبابه دست راست یك جفت چله (زیر و رو) را جلو آورده و ضمن اینكه حدود 2 سانتیمتر خامه از بین انگشتان دست چپ بیرون آمده، آنرا از پشت چله اول رد نموده و پس از خم كردن سر آن، خامه را از روی چله دوم به سمت پشت آن عبور داده و از ما بین 2 تار به سمت روی فرش جلو كشیده و كاملاً پایین می‌آورد.

این كار با انگشت میانی و سبابه دست راست صورت می‌گیرد، سپس بوسیله لبه كاردك سرنخ اضافی را می‌برند. گره فارسی را گره نامتقارن نیز می‌نامند، زیرا گره بطور متقارن به دور هر دو تار پیچیده نمی‌شود و تنها بدور یك تار پیچیده می‌شود. 

گره جفتی : تقلبی
در پاره‌ای موارد به جای اینكه پرز خامه تنها به دور یك تار بپیچد، گاهی چهار تا شش تار را دربرمی‌گیرد. به این نوع گره، گره جفتی ایلمه و یا گره تقلبی می‌گویند. از تصاویر دو نوع گره اصلی می‌شود استنباط كرد كه تغییرات جزئی در این دو گره را نمی‌توان به صورت انواع مختلف آن تلقی كرد، چه روش گره زدن یكی است، فقط به جای آنكه گره‌ها به دو رشته تار بسته شود به چهار رشته اتصال می‌یابد.

 بستن این نوع گره مخصوص كسانی است كه به مرغوبیت فرش نمی‌اندیشند و قصد دارند در مدتی كوتاه كار بافت فرش را تمام كنند. یعنی به جای دو گره تنها یك گره به كار می‌برند و به این ترتیب به كیفیت فرش زیان وارد آورده و كمیت آنرا به نصف تقلیل می‌دهند. در نتیجه جنسی كه بدین سان تهیه می‌شود نصف تراكم لازمه را خواهد داشت و مقاومت آن كم خواهد بود و خیلی زود ساییده و فرسوده می‌شود
تشخیص این موضوع در قالیهای ریزباف قبل از گذرانیدن پود مشكل است و پس از گذرانیدن آن تقریباً غیرممكن خواهد بود و تنها با لمس كردن قالی این موضوع را می‌توان فهمید؛ چون در قالی یا قالیچه‌ای كه در بافت آن تعداد زیادی از گره‌ها به جای بسته شدن به دو تار به چهار تار بسته شود تراكم تارها و وزن قالی كمتر می‌شود و این خود از دوام آن به میزان قابل‌ملاحظه‌ای می‌كاهد
گره جفتی گاه تنها در مركز فرش استفاده می‌شود و این از چشم خریدارانی كه اغلب كنار فرش را مدنظر قرار می‌دهند دور است. بعضی بافندگان دیگر گره جفتی را در زمینه و بخشهایی از قالی كه خالی از نقشهای ظریف است، به كار می‌برند. كاربرد گره جفتی در بخشهایی كه دارای نقشهای ریز و ظریف است، سبب می‌شود نقشها درهم رفته، از جلوه لازمه بی‌بهره شوند


بافت گره كمانشی بی‌گره‌بافی
نوع دیگری از بافت فرش است كه اصطلاحاً بافت بدون گره كمانشی (كمانه‌شیب) نامیده می‌شود. بدین نحو كه نخ بعد از اینكه دور چله گردش كرد، بدون اینكه گره بخورد بر روی رج محكم شده همچنان رها می‌شود و در نهایت با پایین آوردن كمان (نیره به اصطلاح كاشانیها و كوجی به اصطلاح ترك‌زبانان) و تغییر چله چیزی شبیه گره حاصل می‌شود و بر روی رج محكم شده همچنان رها می‌شود. گره بافت كمانشی گرچه از پشت فرش قابل تشخیص نیست اما به راحتی می‌توان آن را از پشت فرش كشید. فرشهایی كه با این طریقه بافته می‌شوند، قبل از كهنه‌شدن از بین می‌روند.

گره تك‌تاری
گره تك‌تاری همان طوری كه از نامش پیداست تنها بر روی یك تار انجام می‌گیرد. در بسیاری موارد در بافت قالیهای ظریف و بخصوص تصویری برای اجرای كامل نقطه‌ها و خطوط ظریف نظیر اجزای چشم، گره تنها بر روی یك تار اعمال می‌شود.

 گره تك تاری می‌تواند، در مواردی كه یكی از تارهای چله پاره شده باشد تا بافت بخشی از قالی و رسیدن دوباره تار پاره شده به همتای خود بالاجبار مورد استفاده قرار گیرد.

گره آویز
گره‌ای است كه از مجموع چهار گره تشكیل می‌شود ولی بجای یك گره بكار می‌رود و با استفاده از آن كار بافت طرحهای تصویری بویژه «صورت» در فرشهای درشت‌بافت امكان‌پذیر می‌شود
توضیحی چند در ارتباط با دو گره فارسی و تركی
صرف‌نظر از نحوه استفاده دو گره بصورت دستبافت و قلاب‌باف دو گره هیچ برتری بر یكدیگر ندارند.

تهیه و گرداوری:ذوالفقاری،احراری

ادامه دارد...

 

منبع :