دستگاه ، ابزار و نحوه قالی بافی

آموزش بافت قالی (بخش چهاردهم)

اطلاعات بیشتر در خصوص گرهها: درزمینه ی فرش های تابلویی (بافت های فرشینه ای ) که بطور معمول بافته می شوند و زمینه های ترمیم و مرمت فرش اطلاعاتی بدست آورده که به شرح زیر است : در رابطه با گره ها بطور کل در زمینه ی فرش

 

ما دو نوع گره داریم:

  • گره های متقارن
  • گره های نا متقارن

یا به عنوان مثال: فارسی و ترکی باف که از مجموع این دو گره که سنتی هستند گره های ترکیبی بوجود می آیند که از مجموع این دو گره تشکیل می شود که از گره های ترکیبی ما می توانیم گره هایی را بوجود بیاوریم که در رابطه با کارهای تابلویی برجسته و هنری مورد استفاده قرار می گیرد.

گره های هنری به دو شکل انجام می شوند:

  • یا اینکه برای بافته های گودبافی یا برجسته بافی انجام می دهیم.
  • یا بصورت ساده برای بافتهای زیر.

در مورد گره های فارسی ما می توانیم به دسته های گره های فارسی اشاره بکنیم که بنام گره های سنه،گره نامتقارن و گره میان دررفته می توان اشاره کرد که گره های فارسی ما بر روی سه نوع چله پایه گذاری می شود که بطور کل گردش خامه ها یا پشم در زیر و روی تار گره فارسی را بوجود می آورد که در روی یکی از گره ها که تار رو می باشد گردش کرده و از پشت تار زیر گره فارسی عبور می کند. بطور کل چله های فرش از سه نوع تشکیل می شوند:

  • چله های تخت با زاویه ی 25 درجه
  • چله های نیم لول با زاویه ی 45 درجه
  • چله های لول با زاویه ی 90 درجه

گره های ما چه فارسی و چه ترکی بر روی این نوع چله ها گردش می کنند و تشکیل یک گره را می دهد که این نوع چله ها از دو تار تشکیل شده است:

  • تارهای رو
  • تارهای زیر

در مورد گره های نامتقارن که عنوان می شود بنام نامتقارن یعنی گردش های آن مشخص نیست و از سه نوع هستند : گره های نامتقارن، گره نامتقارن نوع اول، گره نامتقارن نوع دوم. در مورد این نوع گره ها می توان گفت گره نامتقارن را که گردشی به چپ و راست ندارد بر روی چله های تخت انجام می شود چله های تخت که در کنار هم قرار گرفته اند یک زاویه ی خیلی کم 25 درجه تشکیل می دهد که شیب به گره ها نمی دهد و این نوع گره وقتی بر روی چله ها در کنارهم زده می شود هیچ نوع گردشی را به طرف چپ و راست بوجود نمی آورد بلکه به طرف پایین قرار می گیرد.

در گره های فارسی از قلاب بافت استفاده نمی شود بلکه با انگشتان دست که در واقع ناخن انگشت اشاره گره های تارها را می گیریم و به سمت جلو می آوریم و نسبت گره های فارسی به ترکی از پایداری کمتری برخوردار است و چله های ما هم در گره فارسی شل تر از گره های ترکی است به همین دلیل چون چله های ما شل تر است می توانیم با ناخن تارها را به سمت جلو بکشیم ولی در چله های ترکی این کار را نمی توانیم انجام دهیم و باید حتماً از قلاب بافت استفاده کنیم.

اما در مورد گره های نامتقارن نوع اول اگر ما دو تار زیر و رو را در نظر بگیریم با دست راست با انگشت اشاره تار رو را گرفته و خامه را با دست چپ از پشت تار رو عبور می دهیم از روی تار رو عبور داده و از پشت تار زیر که به جلو کشیده عبور می دهیم و به طرف پایین هدایت می کنیم این نوع گره را که به اصطلاح راست گرد می گویند یعنی اینکه گردش خامه بر روی تار رو انجام شده و شیب آن به سمت چپ قرار دارد یعنی تار رو بر تار زیر غلبه کرده و خامه های ما را به ست چپ هدایت می کند که بنام گره ی نامتقارن نوع اول شناخته شده است که گردش خامه به دور تار رو و از پشت تار زیر فقط عبور کرده و به پایین هدایت می شود.( شیب خامه ها در این نوع گره به طرف چپ قرار دارد وگردش خامه ها از سمت تار رو سمت راست گردش کرده و به سمت چپ هدایت می شود یعنی شیب از بالا به طرف پایین و اریب به سمت چپ است).

در مورد گره های نامتقارن نوع دوم اگر ما تار زیر را سمت راست قرار بدهیم و تار رو را سمت چپ قرار بدهیم در اینجا برای کسانی که دست چپ هستند مورد استفاده قرار می گیرد. البته این نوع گره را می توانند افرادی که دست راست هستند استفاده کنند و همچنین کسانی که از قلاب استفاده می کنند بکار ببرند اما در مورد این نوع نحوه ی چله کشی برای کسانی که دست چپ هستند بیشتر مورد استفاده قرار می گیرد که با دست راست تارهای رو را به جلو کشیده و با دست چپ خامه ها را از پشت تارها عبور بدهند به این نحو که تار رو را گرفته خامه را با دست چپ از پشت تار رو عبور داده و دوباره تار زیر را گرفته و از پشت تار زیر به سمت پایین هدایت می کنیم که این نوع گره بنام گره نوع دوم یا چپ گرد که شیب آن به سمت راست قرار دارد شناخته می شود یعنی خامه ی ما در روی تار رو سمت چپ گردش کرده از پشت تار زیر عبور کرده و بطرف پایین هدایت میشود و بنام گره نامتقارن نوع دوم معرفی شده است.

در ادامه گره های فارسی اگر ما دو تار رو و زیر را داشته باشیم در گره های فارسی نحوه ی قرار گرفتن گره فارسی بر روی چله حتما باید توجه بشود که گردش خامه بر روی تار رو باشد و از پشت تار زیر عبور کند. حال چرا گردش خامه بر روی تار رو و از پشت تار زیر باید عبور کند؟ به این دلیل که تار زیر به پشت چله ها قرار دارد و وقتی که تار ما عبور می کند از پشت تار زیر و هدایت می شود به پشت یک گره محسوب می شود و اما تار رو که در روی چله قرار دارد آزاد می ماند اگر خامه ی ما گردش نکند روی تار رو در نتیجه در زمانی که فرش را تا می زنیم تار روی ما بدون گردش هیچ نوع خامه ای کاملا مشاهده می شود. یعنی مشخص می شود که تار ما هیچ نوع گردش خامه ای ندارد پس این گردش خامه به دور تار رو نتیجه اش این می شود که وقتی که فرش را تا میزنیم تارهای رو مخفی بشود و اما چون تار زیر ما در کنار تار رو قرار دارد و در پشت آن است خواه ناخواه این خامه ها مانع از دید تار زیر می شود و اما در پشت سر بالعکس می شود یعنی اینکه تار زیر ما نمایان است که خامه عبور کرده و بعنوان یک گره محسوب می شود و تار روی ما دیده نمی شود،در نتیجه اگر ما نحوه ی گره زدنمان به شکلی باشد که اگر گردش خامه به دور تار زیر قرار بگیرد ضمن اینکه تار روی ما مشخص می شود از کیفیت کار هم کاسته می شود و بعنوان گره فارسی محسوب نمی شود شاید بعنوان یک نوع از گره های هنری مورد استفاده قرار بگیرد.

در ادامه گره های فارسی که اکثراً امروزه بخاطر اینکه فرش از لحاظ هزینه ها مرقون بصرفه برای بافنده ها نیست از گره هایی استفاده می کنند که در اصول بافت ما بعنوان گره های تقلبی محسوب می شود واین نوع گرهها باعث میشوند که از قیمت افزوده فرش و کیفیت فرش کاسته بشود که نحوه ی گره زدن های فارسی مختلف است که درهرمنطقه به چه نوعی زده می شود که بنام گره های فارسی جفتی 2به 1، گره های جفتی 2تایی، گره های جفتی 2 به 1، گره های جفتی 1 به 1 زده می شود و حتی گره هایی هم وجود دارند که بعنوان 1 به 2 هم زده می شوند. این نوع گره های جفتی همان روش گره های فارسی است اما به جای اینکه تک تک از تارها استفاده کنند از تار استفاده می کنند. حال اگرتارهای ما رو و زیر قرارداشته باشند برای زدن این نوع گرهای جفتی دوتایی از دوتا یا یک جفت تارو یک جفت تارکناری استفاده می کنند که بعنوان مثال: یک جفت تاراول را تار رو و یک جفت تارکناری را تار زیر قرار می دهند یعنی از مجموع چهار تار تشکیل می شود و گاهی دیده شده که برای زدن گره های جفتی از مجموع شش تار استفاده کردند یعنی سه تار( دو تار رو و یک تار زیر) و دیگری دو تار زیر و یک تار رو استفاده شده است که نحوه ی زدن گره فارسی هم همان روشی است که قبلا ذکر شد که گردش خامه به دور تار و از پشت تارهایی که گرفته می شود عبور می کند و اما گره های جفتی 2 به 1: خامه از پشت تارهای زیر و رو عبور می دهند و از پشت تار زیر هدایت کرده و به بیرون می کشند یعنی تار زیر و رو و یک تار زیر که بعنوان 2 به 1 انجام می شود و یا برعکس 1 به 2 که همین حرکت است به عنوان مثال: تار زیر را میگیرند خامه را از پشت یک جفت تارعبور می دهند که به اصطلاح یکی و دوتا می گویند(خامه را از پشت تار رو و از پشت تار زیر و رو عبور میدهند) که در رج بعد این حرکت که انجام شد تار رویی که ول شده و تارش نمایان شده است گرفته می شود، یعنی خامه گردش می کند و از پشت تار بعدی عبور می کند و تار رو پوشش داده میشود که بعنوان گره های فارسی تقلبی محسوب می شود که جفتی انجام می شود و بافنده با این نوع بافت در وقت و سرعت بافت صرفه جویی می کند که کار را زودتر تمام کند و در زدن این نوع گره ها دقت در بافت انجام نمی شود و انواع گره هایی که دراین نوع بافت ها انجام میشود اشکال را بصورت شکسته و یا خلوت بافی بوجود می آورد.

و اما گره های فارسی که 1 به 1 است که مخصوصا در منطقه ی اطراف خراسان و یا اطراف مشهد انجام میشود بیشتراز این نوع گره فارسی تقلبی استفاده میکنند. به این صورت است که دو تار زیر و زیر یعنی تار زیر یک جفت تار و تار زیر جفت کناری آن را یعنی دو تار زیر را برداشته و با قلاب هم زمان به سمت جلو می کشند و خامه یا پشم را گرفته و از پشت این دو تاری که جلو آورده شده است عبور می دهند و به طرف پایین هدایت می کنند. در نتیجه تارهای زیری که به سمت جلو کشیده شده و خامه عبور داده شده وقتی که به جای اول خود برگردانده میشوند از پشت کار در یک زمان دو گره محسوب می شود ولی در اصل هیچ گردشی انجام نشده است فقط تار رو را خامه پوشش داده است و از پشت تار زیر عبور کرده است که بعنوان دو گره محسوب شده ولی در حقیقت هیچ نوع گره ای بر روی این تار انجام نشده و همچنین سرعت بافت خیلی سریع تر پیش رفته است یعنی همزمان دو تار گرفته شده و دو گره زده شده است بدون هیچ نوع گردش خامه ای .

در رابطه با گره های ترکی که بنام گره های متقارن،قیورد و زیر در رفته معروف هستند اشاره می کنیم که بنام گره های ترکی متقارن چپ و راست دسته بندی شده اند که این نوع گره ها به ترتیب گره های ترکی چپ گرد و راست گرد معرفی شده اند.

گره ترکی یعنی گردش خامه به دور دو تار زیر و رو یعنی خامه به دور تار زیر و رو گردش کرده است یعنی اینکه اگر ما راست دست باشیم با قلاب تار رو را گرفته به جلو کشیده خامه را از پشت آن هدایت کرده و تار زیر را گرفته و خامه را دوباره با گردش به دور تار زیر از رو از میان دو تار به بیرون هدایت می کنیم یعنی گردش خامه به دور دو تار انجام شده و چون تار رو به زیر غلبه کرده بعنوان گره متقارن راست گرد یا بعنوان مثال اول راست گردش کرده و شیب آن به طرف چپ قرار گرفته و گره متقارن که تار زیر را اول می گیرد و به دور تار چپ هم گردش کرده و خامه برای چپ دستان گردش تار رو بر زیر غلبه کرده گردش خامه بطرف راست انجام می شود به این نحو که ازیک جفت تارزیر و رو استفاده می شود که در اینجا تار رو داریم که خامه از پشت آن گردش کرده و به دور تار زیر هم گردش کرده و از میان مابین عبور کرده در اینجا گردش خامه بطرف چپ است ولی در مورد کسانی که چپ دست هستند گردش به این صورت است که چله را با دست چپ به جلو کشیده خامه را از پشت آن هدایت کرده از رو گذرانده و تار زیر را گرفته به جلو هدایت می کنیم و از روی تار زیر و از پشت آن از مابین چله ها عبور داده و از مابین آنها به بیرون کشیده این نوع خامه ها تمایلشان به سمت راست قرار دارد که بعنوان راست گرد و چپ گرد معرفی شده اند.

نوع دیگری از گره ترکی که بافنده ها می بافند وجود دارد که بنام گره متقارنی است که بدون شیب است یعنی گردش خامه به سمت راست و چپ قرار نمی گیرد بلکه این نوع شیب خامه عمود بر کار است یعنی از بالا به پایین قرار دارد که این نوع نحوه ی زدن به اینصورت است که ما با قلاب بافت جفت تارهای رو و زیر را با هم می گیریم خامه را از پشت دو تای آنها عبور داده و دوباره تار زیر را گرفته از پشت آن از مابین آنها در می آوریم در حقیقت یک ساقه خامه از کنار تار زیر سمت راست درآمده و ساق دوم از مابین تار رو و زیر عبور کرده که تار زیر را دو ساق در برگرفته است چون در اینجا تار رو توسط خامه نمی تواند بر تار زیر غلبه کند این نوع خامه گردش و شیبی به سمت چپ و راست ندارد بلکه شیب این نوع خامه فقط به سمت پایین قرار دارد یعنی نحوه ی بافت این نوع فرش هیچگونه شیبی به سمت چپ و راست ندارد.

و اما در مورد گره های هنری که از تشکیل گره های متقارن و نامتقارن گره هایی بنام گره های هنری تشکیل شده است که مرحوم عرب زاده ازاین نوع گره ها استفاده کرد وآنها را بوجود آورد که در این نوع گره های هنری در کاربردهای تصویربافی و همچنین گره های برجسته های هنری که مقراس کاری یا قیچی کاری می شود بصورت برجسته یا کارهای بعدبافی از این نوع گره ها استفاده می شود که بترتیب از مجموع این گره ها و دیگر گره ها چندین گره می توانیم بوجود بیاوریم که به پاره ای از آنها اشاره میکنیم :

1- گره های پیچی تک تاری.

2- گره کمان شیب یا بی گره بافی که در نوع بافت بنام گره های تقلبی معرفی شده بودند ولی در کارهای هنری بعنوان گره هایی که در تصویربافی کاربرد دارد مورد استفاده قرار می گیرد.

3- گره های آویز یا داری شکل یا U شکل.

4- گره های اسپانیولی ( که این نوع گره ها در منطقه ای ازاسپانیا کاربرد دارد ).

5- گره های قرضی که قرض داده می شوند.

6- گره های اسپرت یا دو رنگ که در آنها از چند نوع رنگ استفاده می کنیم.

7- گره های خاص سنه که در منطقه ی سنندج مورد استفاده قرار می گیرد که از قدیم به این نام معروف بوده است.

8- گره های عکس بافت ترکی که همان گره های متقارن هستند بصورت عکس بافت که بیشتر در بافت های برجسته ، گل برجسته و یا بافته های در ترمیم و مرمت بسیارزیاد مورد استفاده قرار می گیرد.

9- گره های مغلوب

10- گره های پل

11- گره های مضاعف

که از ترکیب این نوع گره ها کاربردهایی در کارهای گره های هنری و همچنین ترمیم و مرمت و بافته های تصویری مورد استفاده قرار می گیرد که یک فرد رفوگر یا مرمت کار و هنری که کارهای هنری را انجام می دهد باید با این نوع گره ها آشنا باشد. اما امروزه تصویربافان که تصویر بافی می کنند و به قولی تبریزی ها که از گره های خیلی ریز و تصویری استفاده می کنند بیشتر از این نوع گره ها استفاده نمی کنند بلکه آنها فقط از سه الی چهار نوع گره استفاده می کنند. یکی از همان گره ها گره های ترکی اصیل است که تار زیر را برمی دارند دومین گره ای که استفاده می کنند گره های تک تاری است که به عنوان گره اسپانیولی معروف است چرا چون سرعت عمل مهم است و بتوانند امرار معاش کنند و سومین گره مورد استفاده ی آنها گره کمان شیب است. این نوع گره ها زیاد کاربرد ندارند چرا که بافندگان بیشترسرعت بافت و رساندن آن تصویر به بازار بیشتربرایشان اهمیت دارد، بنابراین این گره ها را کنار گذاشته و از سه الی چهار نوع گره بیشتر استفاده نمی کنند. اما کاربرد این گره ها در هر قسمت از بافتها بسیار حائز اهمیت است که بافندگان باید حتما آنها را مورد استفاده قرار بدهند تا بتوانند تصویری با کیفیت بسیار بالا با تنوع رنگی بوجود بیاورند.

گره تك تاری ( گره پیچی ) :

این نوع گره بر روی تار رو یا زیر قرار می گیرد واین تار رو یا زیر بستگی به موقعیت نقشه یا محیط نقشه دارد كه چه قسمتی مورد نیاز است این نوع گره پیچی یا تك تاری به این نحو است كه یك تار را در بر می گیرد و خامه ی ما یا پشم ما از پشت آن عبور كرده از رو گردش كرده و مجدداً یك گردش با قلاب بافت از مابین این دو تار عبور می كند و به سمت پایین هدایت می شود یعنی درحقیقت خامه یا پشم یك گردش کامل به دور تارکرده ولی با قلاب بافت ازمیان دو تارعبور کرده و به پایین هدایت میشود که یک گره ای است که در نهایتا وقتی به پایین قرار می گیرد یک پیچ را ایجاد می کند.یعنی با قلاب بافت خامه را به سمت پایین هدایت می کنیم.

گره كمانشیب ( بی گره ) :

در مورد گره كمانشیب یا بی گره كه همانطور كه از اسم آن مشخص است فقط خامه از پشت تار رو و یا زیر عبور می كند ولی بیشتر در گره های كمانشیب یا بی گره فقط از پشت تار زیر خامه ی ما عبور می كند و به پایین هدایت می شود. این نوع گره فقط در قسمتهایی در نقشه كاربرد دارد كه بصورت خطی یا موهای فرد مورد استفاده قرار می گیرد كه مرزهایی را در خطوط مشخص می كند كه نقاط خیلی ظریفی هستند كه حجمی را در بر نمی گیرد مورد استفاده قرار می گیرد و بنام گره های كمانشیب یا بی گره معروف هستند. برای جفتی می توانیم جفت تارها را گرفته و فقط از پشت تارها عبور دهیم بستگی به محیط آن منطقه ی چهره دارد كه دو تار را عبور بدهیم یا یك تار را عبور بدهیم و یا حتی چند تار بستگی دارد كه این خطوط ما به چه شكلی حركت كرده باشد كه عمود بر کارباشد،افقی باشد و یا مورب باشد كه این به ترتیب رجهای بافت ما باید ببنیم در محیط منطقه ی گره این كمانشیب های ما چند تار را در بر می گیرد.

گره آویز( داری شكل ):

در این نوع گره از یك تار استفاده می كنیم كه فرقی نمی كند تار زیر باشد یا تار رو به این نحو كه خامه را دولا نموده از پشت تار عبور می دهیم و بعد در ادامه قلاب را از توی داخل U شكل خامه عبور داده و سرهای نخ را گرفته و از توی قسمت U شكل به بیرون هدایت كرده كه در نتیجه اینجا یک حركت قلاب بوجود می آید که نتیجه می گیریم خامه ی ما بصورت U شكل عبور كرده و بعد سرهای خامه ی ما مجدداً گردش می كند و از توی تار واز داخل U شكل به سمت بیرون هدایت می شود و یك قلاب را بوجود می آورد همانند قلاب های زنجیربافی یا عایقی كه در سر ریشه ها مورد استفاده قرار می گیرد.

گره اسپانیولی :

این نوع گره چون ساده و راحت است بیشتر بافندگان تبریزی و یا تصویر بافان این گره را خیلی مورد استفاده قرار می دهند. به این نحو كه بر روی تار زیر و یا رو، بیشتر برای پوشش دادن تار رو كه گردش می كند مورد استفاده ی بیشتری قرار می گیرد كه فقط 5/1 دور تار یا خامه ی ما به دور چله ما گردش می كند در نتیجه به سمت پایین هدایت می شود پس اگرچله را در نظر بگیریم خامه ی ما 5/1 دور گردش كرده و به پایین هدایت می شود كه در نتیجه یك سر ساق خامه ی بر روی گره قرار می گیرد و ساق دیگر آن زیر این گره بافت قرار می گیرد كه دو ساق درمابین در بالا و پایین گره محسوب می شود كه حالت برجسته هم دارد كه در گره های كناره های گل های برجسته مورد استفاده قرار می گیرد و همچنین در تصویر بافی كه بسیار برای تبریزی ها كاربرد دارد.

گره قرضی :

دو نوع گره قرضی وجود دارد یك نوع قرضی است كه با یك ساق عبور می كند و نوع دیگر قرضی است كه با دو ساق خامه عبور می كند. بستگی به محیط نقشه ی ما دارد كه یك ساق خامه یا برای قسمت یك نقطه مورد استفاه قرار می گیرد و یا دو ساق خامه عبور كند كه محیط را پر كند كه به این ترتیب است كه یكی از تارهای رو را گرفته خامه را از لای آن عبور می دهیم و از مابین تارهای زیر و رو همانند جایگاه القاج یا عبور كردن پود ضخیم دو تار را گرفته از مابین آنها عبور می دهیم و از نقطه ی مورد نظرمان كه لازم داریم بیرون می آوریم كه این نوع گره برای قسمتهایی كاربرد دارد كه در آن موقعیت گره لازم ندارد ولی ما احتیاج به خامه داریم یعنی اینكه در آن محیط ما دو نوع رنگ یا نگاره ی رنگی داریم اما نگاره ی سومی ما حجمی را نمی خواهیم در بر بگیرد باید از این نوع گره قرضی استفاده شود كه پایه ی آن از تار رو گرفته می شود و از مابین تارهای زیر و رو از جایگاه پود ضخیم عبور می كند و از منطقه ی مورد نیاز ما بیرون می آید. چرا از روی تار روی ما عبور می كند؟ چون اگر از پشت تار زیر آن را عبور بدهیم بعنوان یك گره از پشت محسوب می شود بنابراین برای اینکه از پشت کار استتار بشود از تار رو استفاده می كنیم كه در مابین این خامه ها این قسمت گره مهار شود و دیده نشود.

دورنگ یا اسپرت:

در این گره نسبت به قدرت رنگمان یك رشته ی خامه را دو لا نموده یا اینكه یك تاب آنرا باز كرده با تاب نخ متضاد آن مورد استفاده قرار می دهیم كه از دو رنگ مورد استفاده قرار می گیرد كه یك رنگ به عنوان مثال رنگ مشكی و یك رنگ سفید مورد استفاده قرار می گیرد كه در اینجا به شكل یا عبور دادن نخ و یا به شكل گردش یا تركی مورد استفاده قرار می گیرد كه دو نوع نخ مورد استفاده قرار می دهیم یا فارسی یا تركی. حال نحوه ی قرار گرفتن خامه یا نگاره ی رنگی ما در اینجا بسیار مهم است كه نحوه ی گره ی ما در اینجا اگر بعنوان یك گره محسوب شود این یك گره بافت است نگاره ی رنگی ما بصورت عرضی اگر حساب كنیم قسمت بالا سیاه و قسمت پایین سفید قرار داشته باشد در یك تصویر یك گره بافت ما نیمی از آن سیاه و نیم دیگر آن سفید كه بر روی دو تار پایه گذاری شده باشد نحوه ی زدن آن بصورت گره اسپرت یا دورنگ است كه دو نوع خامه یعنی خامه ی سیاه دربالا و خامه ی سفید در قسمت پایین باید قرار بگیرد و در كنارهم به شكل موازی سیاه و سفید و بعد گره انجام شود یعنی جایگاه های هر كدام از نگاره های رنگی باید بر روی خودشان باشد و تابش نداشته باشد كه در زمان زدن گره هر كدام در جایگاه خودشان گردش كند كه در یك نقطه قرار گیرد.

گره سنه:

بافت خاص گره سنه به این شكل است كه ما نحوه ی بافت را باید دقت داشته باشیم كه مخصوصاً در ترمیم و مرمت و روش بافت این گره به شكلی است كه رفوگران باید از دقت كافی برخوردار باشند كه نحوه ی بافت را نسبت با چله هایشان مطابقت بدهند به این شكل كه نحوه ی بافت آن از كدام تارواز کدام قسمت شروع شده بعنوان مثال كه تار اول و تار رو بعنوان یکی محسوب كردیم در اینجا یعنی یك جفت تار را بعنوان شماره ی یك، جفت دوم را بعنوان شماره ی دو و جفت سوم را به شماره ی سه در اینجا مشخص كرده ایم كه در اینجا بصورت جفتی كار انجام می شود یعنی بعنوان مثال تار شماره ی یك و دو و سه، در اینجا گره بافت ما تار یك را گرفته یك جفت تار را گرفته و از پشت جفت تار دو و سه عبور كرده و به بیرون هدایت می شود كه در اینجا در منطقه ی بعد كه بافت ما ادامه پیدا می كند دوباره شماره ی دو و سه را كه انجام دادیم و خامه به بیرون هدایت شده در اینجا شماره ی یك را با دو و سه گرفته اینجا شماره ی سه گردش داده با چهار و پنج گره می زنیم یعنی یك را با دو و سه، سه را با چهار و پنج گره می زنیم و در رج بعد یك و دو را با سه گره می زنیم و سه را با چهار و پنج گره می زنیم در اینجا نحوه ی قرار گرفتن گره های ما بصورت بلوكه ای انجام می شود كه نحوه ای از گره است كه بر روی همدیگر قرار می گیرد كه این نوع گره چون با یكدیگر اتصال دارد در نوع بافت هم تاثیر دارد كه ما در زمان مرمت هم باید به آن دقت كافی را داشته باشیم.

گره عكس بافت تركی:

این نوع گره ها بیشتر در برجسته بافی مورد استفاده قرار می گیرد و همچنین در نوع بافته هایی كه در ترمیم و مرمت ما قسمت خلاف بافت نشسته ایم و باید گره ی هم جهت بافت بزنیم كه باید از گره عكس بافت استفاده كنیم كه این نوع گره بافت كاربردش به این شكل است كه ما بافته ها را زدیم شیب آنرا به سمت پایین زدیم ولی در نهایت كار خوابش آن به سمت بالا قرار می گیرد به این شكل كه تار زیر یا رو فرقی نمی كند (چون گره تركی است) اما خامه ی ما از پشت تار عبور می كند و بعد از زیر پرز خامه ی ما عبور می كند گره ی در حقیقت زیر پرزها قرار می گیرد و بعد تار بعدی را گرفته از پشت آن عبور كرده از بالای عبور خامه هر دو پرز بافت ما به سمت بیرون هدایت می شود كه در اینجا گره بافت ما در زیر دو پرز یا دو ساق خامه قرار گرفته است و شیب بافت ما چون گره بافت ما در زیر است به پایین هیچگاه این گره نمی گذارد پرزهای ما به سمت پایین قرار بگیرد در نهایت پرزهای ما در اینجا بطرف بالا قرار می گیرد چون گره بافت ما مانع از خوابش به سمت پایین می شود پس پرز ما با یك دست كشیدن به بطرف بالا هدایت می شود.

گره مغلوب:

همانند گره قرضی است اما این نوع گره بعنوان مغلوب به این دلیل محسوب می شود كه در قسمت بافت از یك نگاره ی رنگی استفاده می خواهیم كنیم كه با رنگهای اطراف همان منطقه ی گره تضاد دارد چون این گره از همان منطقه بیرون می آید و نسبت نگاره ی رنگی نسبت به نواحی اطرافش خیلی از قدرت كمتری برخوردار است و نواحی اطراف بر آن گره یا رنگ غلبه می كنند بعنوان گره مغلوب شناخته شده است یعنی نسبت به نگاره های رنگی اطراف مغلوب شده است و بیشتر در نقاط خیلی ریز در یك محدوده ی خیلی بزرگ رنگی مورد استفاده قرار می گیرد بعنوان مثال بعنوان یك نقطه در یك محدوده ی رنگی محاسبه می شود بعنوان مثال در یك محدوده ی رنگی به یك نقطه نیاز داریم كه این نگاره های اطراف در این نقطه رنگی غلبه كرده اند كه این گره بعنوان گره مغلوب شده ی این نواحی محاسبه می شود و نحوه ی زدن این گره همانند گره قرضی است كه یك خامه را از یك تار و از یك قسمت به یك نقطه ی دیگر كه مورد نیاز است هدایت كرده كه این ساق خامه ی ما بیشتر از الیاف خیلی ظریفی تشكیل شده است كه قسمتی از تابش خامه را باز كرده و از یك نقطه به یك نقطه ی دیگر هدایت می كنیم و یا اینكه به صورت كمانشیب فقط از مابین تارها این خامه را عبور داده و مانند پود عمل كرده و فقط قسمتی از ساقه ی آنرا كه خیلی نازك است از مابین تارها به بیرون هدایت می كنیم.

گره میانگیر (عرب زاده):

در دسته بندی از گره ها به این نوع گره اشاره نشد. این گره كه مرحوم آقای عرب زاده از این نوع گره استفاده می كردند همان گره متقارن است اما زمانی كه ما گردش خامه را پس از تار رو بر روی تار دوم انجام می دهیم قلاب بافت را از میان دو خامه عبور می دهیم و نحوه ی بافت این نوع گره متقارن با گره های متقارن دیگر در این است كه ساق یكی از خامه های این نوع گره ما تمایل به بالا دارد یعنی این نوع گره متقارن ما یكی از ساق های آن به سمت پایین و شیب به یكی از اطراف است و یكی از ساق های آن به سمت بالا تمایل دارد و این نوع گره در گره های هنری مخصوصاً گره های بافت های برجسته خیلی كاربرد بسیار زیادی دارد كه نحوه ی زدن آن هم همانند گره های تركی متقارن است كه تار رو یا زیر گرفته خامه را از پشت تار عبور داده در اینجا زمانی كه ما می خواهیم قلاب بافت را از زیر خامه به تار دوم گرفته و بیرون بكشیم می آییم خامه را از مابین خامه ی زیری و خامه ی رویی عبور داده در اینجا و تار زیر یا رو را گرفته و ساق دوم را عبور می دهیم در اینجا یك پیچشی دارد كه این پیچش كه بر روی تار زیر و تار رو در ساق دوم قرار گرفته یك تمایلی دارد كه در این نیمه ی دوم به سمت بالا است و نیمه ی اول ساق به سمت پایین كه این پیچش یا گره متقارن برای گلهای برجسته كاربرد بسیار زیادی دارد.

گره پل:

این نوع گره که نوعی جفتی بافی است یك حركت جهشی داریم كه دو جفت تار را با همدیگر گره می زنیم و یك جفت تار وسط را از راه می اندازیم و گره های بعدی را استفاده می كنیم كه برای منظره های درشت بافت خیلی مورد استفاده قرار می گیرد كه خامه را از مابین تار زیر و رو یك جفت عبور می دهیم تار زیر و روی وسط را از رده خارج می كنیم و از یك جفت تار سوم یك گره تركی زده می شود و به عبارتی یك پل مابین یك جفت تار یك، دو و سه در اینجا یك پل مابین دو از یك و سه ایجاد كرده ایم یك جفت گره تركی كه یك جفت تار دو را از رده خارج كرده است و بین یك و سه پلی شده است.

گره مضاعف:

به این نوع گره، گره پاپیونی یا گره بند كفشی معروف است این نوع گره در حقیقت یك جفت یا یك جفت ساق تار است كه گردش كرده ولی در زمان زدن گره چهار ساق محسوب می شود و برای قسمت هایی كه می خواهیم تراكم بافت ما بیشتر یا دوبل دیده شود مورد استفاده قرار می گیرد به این نحو كه ما خامه را از پشت تار عبور میدهیم همانند گره تركی و زمانی كه از پشت تار زیر می خواهیم عبور دهیم قسمتی از تار رو را گرفته با قلاب بافت به بیرون هدایت می كنیم در حقیقت تمام ساقه ی خامه را عبور نداده ایم بلكه نیمی از ساقه خامه را عبور داده ایم در نتیجه ما اینجا دو ساق داریم و نیمی از این خامه است كه به بیرون هدایت شده است كه پس از قطع كردن با قیچی چهار ساق محسوب می شود در حقیقت یك گره بافت زده شده به اضافه ی اینكه با دو نخ خامه چهار ساق هم داریم یا بعنوان مثال یك جفت تار كه هر خامه ی ما یك جفت تار را در بر دارد كه دو ساق خامه محسوب می شود كه در اینجا وقتی كه یك گره بافت زده می شود چهار ساق پدیدار می شود برای تراكم بیشتر در آن محیط مورد استفاده قرار می گیرد.

گره دوبل:

این نوع گره در دسته بندی اشاره ای نشده است در این نوع گره همینطور كه از اسم آن مشخص است از استفاده كردن دو برابر نخ در متریك های خود كه از دو رشته ی ساق خامه ما در گره بافت استفاده می كنیم در اینجا از 4 ساق یا دو برابر متریك نخ ما مورد استفاده قرار می دهیم كه در تراكم بافت و نقطه خیلی فرش را پركار نشان می دهد و در قسمت هایی كه می خواهیم غلبه كنیم بر نوع نحوه ی محیط كاربرد بیشتری دارد كه این هم یا بصورت گره فارسی یا نامتقارن یا بصورت گره متقارن زده می شود حالا به هر نوعی كه خواستیم اما چهار ساق یا دو رشته ی تاری مورد استفاده قرار می گیرد كه بصورت تراكم زیاد محسوب می شود.

در رابطه با نوع قرار گرفتن گره های هنری بر روی تارها.اگر ما یك گره بافت را یك خانه ی بصورت مربع در نظر بگیریم كه یك گره بافت یك مربع را تشكیل بدهد به چهار قسمت آن یك خانه را تقسیم می كنیم یا بر روی نقشه یك خانه ی كوچك كه یك گره محسوب می شود به چهار قسمت تقسیم كنیم حال اگر نگاره های رنگی ما در این یك خانه گره یا یك گره بافت حركت هایی كه انجام شده است را اگر رسم كنیم گره ها را در هنری مشخص می كند و به عبارتی ما باید از یك ساقه خامه در یك قسمت مورد استفاده قرار دهیم یعنی یك متریك خامه ی ما بعنوان مثال متریك نمره ی 10 را كه برای مثلاً پنج مورد استفاده قرار می گیرد را برای این گره استفاده كنیم این یك متریك نمره ی 10 یك گره بافت را تشكیل می دهد كه یك مربع است حال كه می خواهیم چهار نقطه برای آن تشكیل بدهیم باید متریك نمره ی 10 را به چهار قسمت تقسیم كنیم ( یعنی پشم را دو لا کرده و باز هرلا را به دو قسمت تقسیم میکنیم)، خود پشم مرینوس به چهار قسمت تقسیم شده است كه ما هر الیاف را برای یك قسمت از این خانه ها مورد استفاده برای گره های هنری فرش قرار می دهیم كه هر كدام از این الیاف نوعی از گره را برای ما در بافت مشخص می كند.

نحوه ی زدن:

اگر نگاره ی رنگی ما بصورت مورب یك قسمت از فرش را در بر گرفته بود و مابقی فرش را از نگاره ی رنگی دیگری را پر كرده بود یك قسمت از آن رنگ سفید و مابقی آن قسمت سیاه بود در قسمت بعدی نگاره ی رنگی این مورب قطر یك گره فرش را طی كرده بود و این دو خانه را بصورت مثلثی به دو قسمت سیاه و سفید تشكیل داده بود و یا اینكه خانه ی مربعی را به دو قسمت طولی سیاه و سفید تقسیم كرده بود و همچنین كه قبلاً هم گفته شد به یك چهارم تقسیم شده بود و اگر هم خانه ی كوچك را به دو قسمت عرضی تقسیم كرده بود هر كدام نحوه ی عمل آن بستگی به نوع گره با پرز و الیاف آن مشخص می شود بعنوان مثال اگر یك خانه داشته باشیم كه سه نوع رنگ داشته باشد یعنی الیاف ما در یك نقطه سیاه و سفید یك نقطه قرمز داشته باشیم باید این دو را از دو گره مجزای سفید و سیاه استفاده كنیم و یك گره قرضی استفاده كنیم چون دراینجا هیچ نوع گره ای استفاده نمی شود و تمام این خانه های مربعی بر روی دو تار زیر یا رو پیاده شده است حال هر كدام از اینها یك گره محسوب می شود كه هر گره را به چهار قسمت تقسیم كردیم كه با نحوه ی قرار گرفتن هر نگاره نوع گره هنری ما بر روی آن انجام می شود.در مورد نحوه ی گره زدن برای مورد اول گره مورب حال در هرقسمت از این مورب قرار گرفته باشد بستگی به تراکم بافت دارد که یک تار حساب کنیم. یعنی اگر مربع را چهار قسمت بکنیم یک قسمت( یک الیاف ) را گره فارسی راست گرد می زنیم، قسمت دوم را گره فارسی چپ گرد می زنیم که روی تار چپ گردش کرده و قسمت سوم را گره ترکی می زنیم. در مجموع گره های دو و سه مشکی هستند و گره اول سفید است که سفید فارسی در گوشه راست پایین و مشکی فارسی درسمت چپ پایین و مشکی گره ترکی که روی دو تار قرار گرفته در بالای این مجموعه قرار گرفته است.در مورد دوم از دو ساق استفاده شده است،یعنی از دو گره استفاده میشود.شماره 1 که در پایین سمت راست قرار دارد سفید و شماره 2 که در بالا سمت چپ است سیاه است. در گره زدن این مورد اول باید شماره سفید را بزنیم شماره 1و2 که فارسی راست گرد است.بعد شماره 2 سیاه فارسی چپ گرد زده می شود.چون الیاف کم است خامه سیاه بر روی خود گردش کرده واز قسمت مشترک میان سیاه و سفید خارج می شود،پس در قسمت خروجی طیف کمتری را گرفته و در سفید هم بر روی خود گردش کرده و همانند قسمت قبل خارج می شود.پس در نتیجه مورب ما به دو قسمت تقسیم می شود.در موردی که تقسیم بندی ما از قسمت عمودی تشکیل می شود گره فرش ما بر روی دو تار طولی قرار گرفته و نگاره ما دو قسمت شده و در یک نقطه قرار دارد. شماره 1 که سیاه است روی تار که فرقی نمی کند تار رو باشد یا زیریک گره آویز( پیچی ) زده میشود و شماره 2 که در سمت چپ و سفید است همان گره قبلی زده می شود.که هر کدام از این تارها یکی از دو الیاف را در برعهده گرفته است که اگر الیاف ما نمره متریک 2 باشد و دو ساق داشته باشد یک ساق بر روی سیاه قرار می گیرد و متریک ما نیمه می شود.پس در اینجا متریک 10و10است که متریک ما در اینجا کم نمی شود چون طولی است،اگر ما نیمه بگیریم عرضی می شود چون نیمی از گره ما رووشش می دهد.پس چون گره ما طولی قرار دارد گره آویزی که زده می شود از یک خامه متریک که دو لا رشته را در پی دارد بر روی هر تار انجام می شود که تار زیر باشد یا تار رو فرقی نمی کند.اما در قسمت قبلی که گفته شد همین حرکت آویزبر روی دو تار با متریک 10و10انجام می شود ولی در قسمت قرمزهیچ گره ای و یا پیچی بر روی هیچکدام ازتارهای سمت راست و چپ قرار نمی گیرد بلکه از جای دیگربه صورت غرض از مابین تارهای سیاه و سفید که خامه هایش زده شده عبور می کند و به بیرون می آید که به عنوان یک نقطه مدنظر قرار می گیرد.در قسمتی که از سه قسمت تشکیل شده و یک قسمت را پوشش داده از یک گره با یک الیاف از چهار الیاف تشکیل متریکمان یک گره اسپانیایی میزنیم و سه گره بعدی را یک گره آویز اسپانیایی می زنیم بر روی یک تاربا یک الیاف از چهار الیاف متریکمان زده می شود.

تهیه و گرداوری:ذوالفقاری،احراری

ادامه دارد....

منبع :