کتب و نشریات

گزیده پایان نامه بررسی نقوش تزیینی فرش با تاکید بر برجسته کاری در تاریخ هنر ایران

ناصر ملفوظی

چکیده 
هنر برجسته کاری یکی از مواریث تاریخی هنر ایرانی است؛ که بعنوان بخشی از هنرهای تزئینی پیش و بعد از اسلام شناخته می شود. اساسا برجسته کاری بر سطحی از چوب، سنگ، استخوان و ... انجام می شود و هر کدام از آنها، روش های اجرایی خاص خود را دارد. زیباتر نشان دادن آثار هنری، غایت هدف هنرمندان این شاخه هاست؛ اشاره هنرمند به معنایی خاص با درجه ای والاتر از زیبایی. در زیبایی شناسی برجسته کاری دوره اسلامی که رونق بسیاری داشته است، می توان نقش این هنر در خلق آثار گچبری، کاشیکاری، فرش و... - که تاکید الهی بودن مکان ها را با برجسته ساختن آیات، اسماالله و حتی نام ائمه عملی می سازند -  را مشاهده نمود. در این پژوهش، برجسته کاری و تاریخ آن به تفصیل بحث شده و ضمن اشاره به مصادیق آن در تاریخ هنر ایران، سیر تکوین برجسته کاری فرش مورد بررسی قرار خواهد گرفت.     

کلید واژه: نقوش، تزیینات، فرش، برجسته کاری، تاریخ هنر، ایران

1-1  مقدمه
با توجه به عنوان این تحقیق که بررسی نقوش تزئینی فرش با تاکید بر برجسته کاری در تاریخ هنر ایران اسلامی است، در این پژوهش در فصل اول این پژوهش که به کلیات اشاره دارد با بیان مسله مورد پژوهش و اهداف مورد نظر اشاره کرده و اهمیت و لزوم این تحقیق هر چه بهتر آشکار میشود .روش تحقیق در این پژوهش بصورت کتابخانه ای است . سابقه وپیشینه تحقیق بطوری است که تا کنون در این مورد تحقیق در خور توجهی نشده است. فرضیه اصلی: نقوش تزئینی فرش در کنار داشتن جنبه های کاربردی در تاریخ هنر، دارای جنبه های زیبایی شناسی نیز هست.فرضیه مکمل: تزئین فرش ایران، ریشه های تاریخی دارند.فرضیه رقیب: برجسته کاری فرش دستبافت، تاثیر بسزایی در نمایان تر کردن تزیینات فرش داشته است. مهمترین محدودیت این تحقیق، نبود منابعی است که بطور مستقیم به مقوله فرش برجسته و جایگاه آن در تاریخ هنر ایران پرداخته باشد.در فصل دوم این پژوهش به مقوله برجسته کاری اشاره کلی شده از نظر واژگان، تاریخی، زیبایی،و انواع هنرهای برجسته کاری که در این سرزمین در طول تاریخ انجام می گرفته است و در حال حاضر هم ادامه دارد،اشاره کرده و به اهمیت و کابرد این هنر ناب وکمتر توجه شده صحه خواهیم گذاشت .در فصل سوم سعی کرده به مقوله تزیینات موجود در فرش اشاره کرده و به بررسی آنها پرداخته ایم ، از جمله تاریخ پیدایش فرش و فرش و عرش در ادبیات ایران اشاره کرده و وارد مقوله نقش مفروشات در زندگی بشر شده تاثیر مفروشات را بررسی خواهیم کرد،که در این میان هم نگاهی به فرش دستبافت و پیوند آن با طبیعت زندگی بشر کرده و بعد این موارد وارد بخش اصلی  نقوش تزئینی در فرش شده و به بررسی انواع اسلیمی ،ختایی، انواع گلها، سایر تزئینات موجود در فرش پرداخته و در ادامه انواع تقسیمات موجود در فرش از لحاظ مناطق بافت وتقسیمات موجود در طرح وبه انواع بافت ها اشاره خواهیم کرد،که تمام این موارد خود بخشی از تزیینات را در فرش به خود اختصاص میدهند .  در فصل چهارم که مورد تاکید این پژوهش است در مورد برجسته کاری فرش دستبافو انواع روشهای برجسته کاری در فرش، طرز کار برجسته کاری فرش مورد بررسی قرار میگیرد .

1-2  بیان مسأله
با توجه به عنوان این تحقیق که بررسی نقوش تزئینی فرش با تاکید بر برجسته کاری در تاریخ هنر ایران اسلامی است، بیان مساله در این عنوان، به بررسی مقوله تزئین بطور کلی نیاز دارد. تزئین در هنرهای ایرانی- اسلامی، دارای اهمیت ویژه ای است، بنابراین، برای رسیدن به موضوع پیشنهادی، داشتن تحلیل درستی از این مقوله ضروری است؛ یکی از این زمینه ها فرش است؛ که بعنوان موروثی مهم در تاریخ هنر ایران شناخته می شود. این پژوهش، ابتدا حوزه تاریخ فرش ایران و نقوش تزئینی را بررسی کرده و سپس نگاهی کلی بر هنر برجسته کاری فرش دست بافت خواهد داشت؛ همچون طراحی، بافت، نقوش، پرداخت فرش ومصالح مورداستفاده و ... 
اساسا نقوش تزئینی در تاریخ هنر را می توان در گرایش ها و شاخه هایی از هنری دیگر نیز مشاهده نمود که عمده آنها عبارتند از: فرش، معماری، گچبری، تذهیب، جلدسازی و... 
بطورکلی این پژوهش، شامل تاریخ فرش، بررسی جنبه های زیبایی شناسی همچون بافت، طرح، رنگ و نقش و با تاکید بر برجسته کاری فرش دست بافت... خواهد بود. از زوایای پنهان فرش دستبافت، که تاکنون در این هنر تزئینی به آن پرداخت نشده است، برجسته کاری فرش دستبافت است. در پرسش های تحقیق به این مساله باید توجه کرد که آیا فرش در ضمن کاربردی بودنش، بعنوان یک اثر هنری و به بیان ساده تر دارای جنبه های تزیینی در تاریخ هنر ایران بوده است یا نه؟ جنبه تزئینی نقوش فرش شامل چه زمینه ها و عناصری است؟ برجسته کاری فرش دست بافت چیست؟ و سئوال آخر اینکه روش کار و انواع شیوه های برجسته زنی در فرش چگونه انجام می گیرد؟ 
هدف و منظور از این تحقیق، نمایان کردن هر چه بیشتر زوایا و جنبه های تاریخی نقوش تزئینی در فرش ایرانی است؛ که از نظرها دور مانده و تاکنون به آن پرداخته نشده است؛ و یا بسیار اندک و جزیی به آن اشاره شده است. منظور، تاکید بر برجسته کاری فرش دستبافت است که اهمیت و لزوم این پژوهش را دو چندان می کند.

گاهی نقش برجسته ها، المان هایی از طبیعت بوده اند. همانند «نقش های برجسته بابلی، که جانوران را در حالت سکون با شکوهی که در طبیعت دارند، یا در آنجا که بواسطه قساوت آدمیزاد حالت درندگی و افروختگی پیدا کرده اند را نمایش می دهد، غالبا به سرحد کمال می رسد» (دورانت، 1341: 299)

بدون شک هنرمندان ایرانی بیش از همه چیز فریفته تزئینات و هنرهای تزیینی هستند. مهمترین قسمت های یک کاخ تزئینی، سردر و بالای پنجره و کناره دیوارهای آن است؛ ارزنده‌ترین قسمت یک کتاب صفحات مصور آن است. همین اصل در شعر و ادبیات دوره های مختلف تاریخی ایران بکار برده شده است.

و مورد برجسته کاری قرار گرفته است که فرش هم جزو این موارد به حساب می آید

حدود هشت هزار سال پیش و در عصر نو سنگی، آثار بدست آمده از آن دوران، نشان می دهد آدمی ابزارهایی تیغه مانند از سنگ را به اشکال مختلف هندسی ساخته بودند. نیز، ظروف سنگی و سفالی گوناگون از همان دوران بدست آمده است که بر روی آنها نقوشی حکاکی و کنده کاری شده است. نمونه های از این آثار در کاخ بیستون و غارهای هتو بدست آمده است. این نقوش، ابتدا در دیواره غارها ایجاد شد و بعد از تولید ابزار و اسباب، بصورت تصاویر بسیار ساده و تزیینی، بر روی آنها ترسیم گردید. با گذشت زمان و ایجاد تبحر در اجرای انواع تزیینات، نقوش از حالت تصویری بصورت برجسته و تخصصی تر بر روی انواع وسایل و حتی محل زندگی انسان ها کشانده شد. بنابراین در آثار و اشیاء بر جای مانده که در نتیجه کاوش های متعدد در طول تاریخ بدست آمده است، می توان نشانه هایی از برجسته کاری مشاهده نمود.

زیبایی شناسی برجسته کاری
یکی دیگر از جنبه های خلق آثار زیبای هندسی و برجسته کردن طرح های در آن، جنبه روان شناسی است؛ این مساله نشان دهنده عوامل روانی و اجتماعی هست که بر درک انسان از موضوع تاثیرگذار بوده است. می دانیم هنرمند زمانی می تواند تاثیرگذار باشد که درک بهتری از محیط پیرامونی و عوامل روحی و القاء زیبایی داشته باشد. در واقع هنرمند با برجسته کردن قسمتی از اثر هنری، سعی در جلب توجه و تحریک احساسات زیبایی شناختی بیشتری داشته سعی دارد معرفتی بیننده بیشتر تحت تاثیر خود قرار دهد؛ تا مقصود و اهمیت موضوع مورد توجه قرار گیرد. در واقع برجسته کاری نقوش، به نوعی تسهیل انتقال پیام اثر هنری است. پرواضح است پیام های پیچیده را نباید بصورت مستقیم انتقال داد. «زیبایی‌شناسی یکی از رشته‌های فلسفه است که بعنوان نظریه تأمل در داوری‌های زیبایی‌شناختی و چیستیِ زیبایی و نسبت آن با ادراک، تعریف می‌شود (آذرنگ، 1372:79). از اهداف زیبایی شناسی و بسط یک اثر هنری تسهیل فهم پیام آن نیز هست و بواقع «قابلیتی است برای درکِ بهترِ ادراکات و همچنین پدیده‌های سخت (مانند تندیس) و نرم (مانند موسیقی) و باعث تغییر در روحیه و نگرش فرد. هدف زیباشناسی توضیح چیستی زیبایی و نحوه درک ما از آن و نیز تحلیل سطوح و گونه‌های آن است. همچنین شاید توصیه برای زیباسازی هم بتواند جزء مباحث آن قلمداد شود»( آذرنگ، 1372:88)

صنایع دستی و هنرهای هر منطقه نشانگر سلایق، روحیات، ذوق، سابقه تاریخی، نوع نگاه به زندگی و خصوصیات جغرافیایی، اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی آن منطقه در طول تاریخ است. قالی، گلیم و دیگر بافته های سنتی ایرانی، قلمزنی،  میناکاری، شیشه گری، سفال، کاشی کاری و انواع آن و ... همه و همه روحیه شرقی ایرانیان را بازگو می کند. عاشق پیشگی و طبیعت گرایی و شادی، روحیه لطیف و موزون پراحساس، فراز و فرودهای گاه و بیگاه اجتماعی، اعتقاد قلبی و ریشه دار مذهبی، پاکی و صفا و صمیمت درونی، انسان گرایی و میهمان نوازی و ... همه و همه از نقش ها و شمایل صنایع سنتی و دستی ایران هویداست؛ بطوری که در این هنرها، نمود خیال و باورها و حتی اعتقادات مذهبی به اشکال و قوالب دیگر هنری ظهور می یابد. صنایع دستی ایران چنان متنوع و با ارزش است که با هر روحیه و سلیقه ای سازگاری می یابد؛ استقبال توریست ها و مسافرانی از کشور های دیگر مبین همین مساله است.

گسترش دین اسلام در مشرق زمین، شیوه معماری در این مناطق را دست خوش تغییری شگرف نمود. مسلمانان، آن دسته از آثار هنری که از آداب و رسوم اسلامی خارج بوده و غربی محسوب می شدند، یعنی نماد انسانی و حیوانی داشتند را تخریب کرده و آنرا حرام می دانستند. آنها اعتقاد داشتند کسی که صورتگر نقشی از حیوانات و انسان باشد، باید توان جان دادن به آنرا نیز داشته باشد؛ در غیر این صورت جایگاه او در جهنم خواهد بود.  در نظر آنان، هنر می‌بایست در خدمت علم و دانش باشد نه پرستش. در عهد اسلامی هنرهای تزئینی و صورتگری، فقط از جهت صحنه‌های یادگاری و حماسی باقی ماندند. نقاشی مشجر خطوط هندسی و نوشته‌های کوفی مزین و آمیخته با گل و برگ و غیره روی بناها یقیناً از سده سوم هجری به بعد رواج یافته‌اند

جنبه های کاربردی برجسته کاری
بیشترین کاربرد نقش برجسته ها در تزیین بوده است که در دکوراسیون داخلی وخارجی بر روی دیوار ابنیه، اشیا، فرش، سفال، فلز وسایر هنرهای موجود کاربرد دارد. این هنرها امروزه در رنگ ها و طرح های متنوع با سبک های مختلف تزیینی هماهنگی داشته و بر زیبایی دکوراسیون و تزیینات می افزاید. از نقش برجسته ها می توان بر روی دیوارهای داخلی و بیرونی ساختمان در معماری و دیگر موارد هنری استفاده کرد. امروزه در فضای مشترک منازل نظیر لابی آپارتمان ها، بمنظور زیباسازی از نقش برجسته بر روی دیوار و یا تابلوهای سفال نقش برجسته بهره می گیرند. با توجه به استقبالی که از تابلوهای نقش برجسته در فرش و سایر هنرها شده در دکوراسیون داخلی جایگاه مناسب و کاربردی برای خود ایجاد کرده است، نصب اجزای سفالی و دستباف های برجسته چون فرش بیش از گذشته در طراحی ها استفاده می شود.

فصل سوم: فرش و نقوش تزیینی در آن 
تاریخ پیدایش فرش. فرش و عرش در ادبیات ایران 
نقش مفروشات در زندگی بشر
  فرش دستبافت و پیوند آن با طبیعت زندگی بشر نقوش تزئینی در فرش 
اسلیمی
 ختایی 
 سایر تزئینات موجود در فرش
 انواع تقسیمات موجود در فرش                                                               
انواع طرح ها                                                                                                              
انواع بافت ها

عمر فرش ایرانی به تاریخ دیرین هنر و فرهنگ این سرزمین باز می گردد. تحسین جهانیان از هنر ایران به خصوص فرش و انواع دست بافته های ایران نشات گرفته از تلاش، عشق و ذوق هنری مردم ایران همراه با فرهنگ ملی و پر رمز و راز ایرانیان می باشد؛ که در هر دوره ای از تاریخ، با رونق همراه بوده است. حماسه پرداز بزرگ ایران، حکیم ابوالقاسم فردوسی در ابتدای اثر ماندگار و بی مانند خود شاهنامه، درباره تاریخچه گستردنی و رستن در ایران اشاره دارد. وی بافتن فرش را به طهمورث نسبت می دهد.

فرش و عرش در ادبیات وفرهنگ ایران
ای دل به ساز عرش اگر گوش می کنی           از ساکنان فرش فراموش می کنی  (شهریار)
علاقه جهانیان به قالی ایرانی و ستودن آن حاصل تلاش مردمانی است که زیبایی سحرانگیز رنگ ونقش را با جاذبه های پر رمز و راز داستان های ملی درآمیختند وآنها را سینه به سینه حفظ یا مکتوب ویا در آثاری آنها را برجای گذاشتند؛ اساطیر افسانه ها و داستان های تاریخی همواره الهام بخش این نقش آفرینان بوده است. در تاریخ سرزمین ایران، بخشی از گذشته زندگی ما ایرانیان با اساطیر افسانه ها و داستان های ملی گره خورده است

نقوش تزیینی در فرش 
 با شنیدن اسم طراحی سنتی یا نقوش تزیینی، اولین موردی که به ذهن می رسد طرح های تزیینی با ترکیبی از ختایی ها و گل های شاه عباسی همراه با اسلیمی و … است. در اینکه موتیف ها (واگیره یا تکرار) جزء طرح های سنتی هستند شکی نیست اما طرح های سنتی فقط به چند عنصر و یا چند موتیف خاص محدود نمی شود و انواع طرح ها در مناطق مختلف وجود دارد که معرف و مختص آن است. در اصل طراحی سنتی مشتمل است بر طرح ها و نگاره هایی که نشان دهنده فرهنگ، آداب و رسوم و سنت های رایج در جوامع مربوطه است. البته این مساله نیز همانند بسیاری موارد دیگر از یک تمدن، در گذر زمان و با تغییر و تحول در فرهنگ و آداب و رسوم آن جامعه، تغییر  می یابد و چهره ای نو که دربرگیرنده سنت های قدیمی تر است به خود می گیرد. طراحی سنتی، هم جنبه معنوی و کاربردی دارد و هم جنبه ظاهری و تزیینی. از نظر معنوی شامل تمامی نمادها و نشانه هایی است که به شکلی، مفهومی خاص را بیان می کنند و در اصل قسمتی از فرهنگ و سنت یک جامعه هستند؛ و از نظر ظاهری، حسن زیباشناسانه و ذوق سرشار هنرمند طراح را عیان می کند؛ که با استفاده از هنر طراحی و ظرافت های موجود در آن، اثری بس زیبا و دل فریب بجای می گذارد.

اسلیمی 
اسلیمی از ریشه «سِلم» به معنی آشتی و صلح و سلامت گرفته شده است. اسلیمی همان اسلامی است که در متون قدیم بیشتر بصورت واژهای اسلامی آمده است. همچنین  واژه  «آرابسک»، طرح عربی را هم برای اسلیمی بکار می برند. «آرابسک» شیوه ای از تزئین با شکل های دقیق هندسی و نقش های گیاهی ساده شده (استلیزه و قراردادی) و دور از طبیعت (انتزاعی) با پیچ و خم های متقاطع و موزون و مکرر است که در زبان فارسی نام های دیگری از جمله: طرح های طوماری، طرح های پیچکی، اشکال طوماری و …دارد. (اویلسون، 136، 1377 ).

ختایی 
ختایی طرح ساقه گل است و نموداری است از شاخه درخت یا بوته گل و برگ و غنچه که باید گل ها و غنچه ها و برگ ها را در بر بگیرد و میان آنها وحدتی ایجاد کند. چنان که اسلیمی نموداری بود از طرح درخت که تجرید یافته ختایی نیز در حقیقت طرحی استیلیزه و طرح آن گرچه بسته به ابتکار هنرمند است. عین طبیعت نیست. در طرح ختایی ساقۀ راست یعنی بخط مستقیم کمتر وجود دارد و در واقع خطوط مستقیم در هنر پخته ایران کمتر دیده می شوند ساقه ها درختان دارای پیچ و خم موزونند. ترکیبی هستند از حرکت دلربا و طناز خطوط منحنی و در مورد نادر خطوط مستقیم گاهی دوایری مارپیچ گل ها و برگ ها و بندها را به هم اتصال می دهند؛ گاهی نیز منحنی ای شکسته و گاه درست عرصه جلوه گل ها و برگها می شوند. .(تاکستانی،1،1390)

انواع بافت ها
از دیگر مواردی که جزو تزیینات فرش محسوب می شود می توان  به انواع بافت مناطق مختلف اشاره کرد که در مناظق مختلف، بافت از شیوه های گوناگون برای بافت فرش استفاده می شود. این تنوع در انواع گره گذاری نیز رایج است و هر منطقه با توجه به سابقه بافت و شیوه مورد استفاده خود از نوعی گره خاص استفاده می نمایند که مختص همان منطقه می باشد.و در آن مناطق به تکامل رسیده است. گره آذری (ترکی)، گره کردی، گره کمان و... که از نام های رایج این گره ها می باشند.

همان فرش معروف «بهارستان» است که در شکست یزدگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی سپاهیان عرب آنرا به غنیمت بردند؛ در کتاب تاریخ بلعمی نیز در فصل گشایش مداین، در باره فرش بهارستان آمده است: «اندر خزینه فرشی بود یک بساط، سیصد رش بالا اندر شصت رش پهنا، و آنرا فرش زمستانی خواندندی و ملکان عجم آنرا اندر زمستان باز کردندی و بر روی آن نشستندی، بدان وقت که اندر جهان سبزی و شکوفه نماندی … چنانکه چون بنگریستندی، پنداشتندی که مبقله (سبزهزار) است. یا کشتزاری و اندر آن همه گوهرها اندر نشانده، به رنگ (هرچه) اندر همه جهان اسپرغماست و شکوفه». با توجه به مطالب فوق متوجه رشد و شکوفایی هنر و از جمله هنر طراحی قالی در این دوره می شویم.

اگرچه ظاهرا هیچ چیز ایران به اندازه فرش آن شهرت ندارد، اما شگفت آور آن است که نوعی از این قالی ها - یعنی قالی نقش برجسته- تا این اندازه ناشناخته باقی مانده باشد. سخن در مورد این نوع قالی آنقدر کم بوده است که غالبا پنداشته می شود برخی نمونه های موجود از این قالی ها، در بازار فرش ایران امری استثنایی و ابتکاری یا تقلیدی از کشورهای دیگر است؛ که از آن جمله قالی های چینی را می توان نام برد. ناشناخته ماندن این نوع قالی ها به حدی است که به احتمال زیاد پژوهش موجود نخستین تحقیق در این باره می تواند باشد (فرهادی،66 ).

در میان دوره های اسلامی، دوره سلجوقی بواسطه ترقی محسوسی که در صنعت بافندگی پیش آمده است امتیاز خاصی دارد. در همین دوره، قالیبافی در ایران رواج بسیار داشته است و قالی، یکی از کالاهای معروف ایرانی بوده است. گذشته از آنکه انواع مختلف فرش از قبیل زیلوو گلیم خوبی می بافتند؛ قالی های بسیار زیبا در ایران بافته می شده است که به همه جا می بردند و از آن جمله یک قسم قالی بوده است که گل ها و نقوش برجسته داشته و مخصوص ایران و در گیلان و مازندران و گرگان بافته می شده است؛ که آنها را محفوری می گفته اند ( نفیسی، 1319،22 ).

انواع قالی های نقش برجسته
بافت قالی های نقش برجسته را می توان به دو دسته تقسیم کرد:
1-  نقش برجسته زر بافت 
2-  نقش برجسته ساده

انواع روشهای برجسته کاری در فرش 
در این کار یا هنر برجسته زنی، روش ومدل های مختلفی برای برجسته کردن بٌعد دهی برای فرش ها وجود دارد که متناسب با انواع فرش ها متغییر بوده و در هر کدام از این روش ها، قیچی ها، لوازم و متد خاص مورد استفاده قرار می گیرند. بسیار مهم است که در انتخاب روش کار، دقت کافی داشته باشیم؛ چون بعد از شروع کار نمی توان روش را تغییر داد. اما انواع روش های برجسته کاری عبارتند از:
1-  کف زنی
2-  حالت پفکی یا پف کرده(حجیم)
3-  برجسته معکوس 
4-  خط اندازی یا خط زنی
5-  روش کار روی دار قالی حین بافت

 

ما دیده و دل در گرو فرش نهادیم            جانها به قدوم ملک العرش نهادیم

    هر نکته به ما از طرف عرش بر آید            نقشی شود و بر زبر فرش در آید

دوستان نکاتی از پایان نامه کارشناسی ارشد اینجانب بود که به محضرتان ارائه شد

هدف از این موضوع که برای اولین بار بود کار شد این است که در مورد برجسته کاری تا کنون هیچ تحقیق و پژوهش انجام نشده است و جای دارد در این مورد بسیار کار شود

منبع : ناصر ملفوظی