مرمت و شستشوی فرش

آموزش مرمت فرش

حسین عطایی

مرمت فرش هنری است که بعداز هنر قالی بافی به وجود آمده ومحرک ایجاد آن نیز احتیاج بوده است زیرا هر فرش امکان دارد در معرض فساد قرار بگیرد و به مرور زمان آسیب ببیند. بنابراین تا زمانی که در سالن و خانه ها فرش وجود دارد هنر رفوگری نیز باقی خواهد ماند، در حقیقت می توان گفت که هنر رفوگری مکمل هنر فرشبافی است. 
با توجه به این که فرش نوعی منسوج می باشد و در مقابل حرارت و رطوبت و مرور زمان آسیب پذیر است ضایعات را تا حدی می توانیم به صورت زیر طبقه بندی نمائیم:
۱- ضایعات ناشی از کهنگی و طول عمر قالی از قبیل پوسیدگی، پاره شدن شیرازه، دررفتگی وفرسودگی چله ها، جر خوردگی و پارگی، رنگ پریدگی و یا ازبین رفتن پرزها و غیره.
۲- ضایعات ناشی از حوادث آتش سوزی و سوختگی، بید زدگی، پوسیدگی ناشی از رطوبت ویا مواد شیمیائی، بریدگی با وسایل برنده و چاقو.
ضایعات فوق ممکن است سطحی باشد یعنی فقط به روی پرز های فرش اثر بگذارد و یا عمیق باشد و به چله ها و پودهای فرش نیز آسیب برساند

دو گره با دست
دو گره، اصولاً به منظور جلوگیری از ریختگی سر بافت صورت می گیرد. اگر سر قالی و گره های آن ریخته و ریشه ها از بین رفته باشد. طریقه دو گره زدن بدین شیوه است که فرش را از قسمت ریشه ها روی اها قرار می دهند و سپس 2 یا 4 تار را گرفته و نخ کم تاب را در امتداد 4 تار اول قالی می گذارند و سپس دنباله نخ را در دست می گیرند. بدین صورت که نخ را در دست راست قرار می دهند و با انگشت دست (انگشت کوچک و کناری) نخ را گرفته و دو دور آن را به دور انگشت وسط و اشاره می پیچند. نخ باید به صورت خمیده و تقریباً تا شده باشد. در این هنگام 4 تار و نخ پوک را از وسط نخی که به دور انگشتان پیچیده تا حالت دایره ایجاد کند، رد کرده و انگشتان را از زیر نخ را خارج می کنند. سپس نخ را محکم گره زده و دوباره روی همین 4 نخ به همان شیوه قبل گره می زنند و 4 تار دیگر کناری را گرفته تا دنباله نخ به همین روش گفته شده دو گره زده می شود.

شیرازه متصل
قسمت کنار قالی، در جهت عکس خواب قالی، پرز دو رج در طول قالی از قسمت ساده بافی قالی را با قیچی گرفته و از ته کوتاه می کنند. سپس، قالی را برعکس نگه داشته و سوزن شیرازه را با نخی که با خامه قالی – چه از لحاظ جنس و نمره – متناسب باشد، انتخاب و داخل سوراخ سوزن می کنند، بدون آن که سر خامه را گره بزنند. نخ چرم دوزی را کنار قسمت لبه قالی یعنی جایی که می خواهند شیرازه بدوزند قرار می دهند. سوزن را از پشت داخل قالی می کنند و حالت فرو کردن سوزن باید به صورت مایل باشد؛ به طوری که سوزن داخل پرز قالی نشود و موقع فرو کردن سوزن در داخل قالی باید دو رج قبل از لبه و از اولین رج قالی نزدیک ریشه در داخل قالی فرو کرده و پس از خروج، دوباره سوزن را داخل رج دوم می کنند (چه در عرض و چه در طول). باید دقت کنیم که بین خامه ها فاصله نباشد و همیشه سوزن از یک ردیف داخل شود. این کار تا انتها انجام می شود و در انتها نخ اضافی را داخل شیرازه می پیچیم تا بیرون نماند. سر نخ خامه را نیز می توان در زیر این حالت حرکت دورانی پنهان کرد.

شیرازه منفصل
نخست چند لا چله را متناسب با چله قالی و با طول کمی بیشتر از طول فرش انتخاب می کنند و خامه ای را که از لحاظ رنگ، جنس و ضخامت متناسب با خامه زیمنه قالی باشد تهیه کرده و به صورت دو لا به دور این 3 یا 4 لا نخ چله قالی به صورت دورانی می پیچنانیم. جهت اتصال شیرازه منفصل در این روش کناره قالی را با قیچی تمیز و صاف نماییم، شیرازه را در کناره قالی قرار می دهند. سپس با سوزنی که با نخ متناسب با رجشمار قالی انتخاب و آماده شده است .همراه می کنیم و سر آن را گره زده و شیرازه را به قالی می دوزیم. روش دوخت زدن به این صورت است که شیرازه پیچیده شده را کنار قالی قرار می دهند، سوزن را در داخل اولین رج بعد از گلیم باف و 5 یا 6 رج قبل از لبه به داخل فرو می کنند و سپس سوزن را در امتداد پود حرکت داده و آن را داخل شیرازه قالی می کنیم.پس از آن، سوزن را خارج کرده و دوباره از همان محلی که از شیرازه خارج شده بود، مجدداً از نوع وارد شیرازه می کنیم. یا اینکه سوزنی را به صورت مایل در داخل شیرازه حرکت داده و در داخل رج دوم از گلیم قالی می کنیم و سوزن را 7 یا 8 رج از لبه قالی حرکت داده و سپس از آنجا خارج می سازیم. لازم به یادآوری است که، وارد و خارج نمودن سوزن همیشه نباید در هر رج از یک رج مشخص قالی باشد، بلکه هر دفعه یک یا دو رج پایین تر و یا بالاتر دوخت انجام می دهند.

خواب پشت
نخست در این روش ابتدا جایی که مشخص کردیم برای این کار را خوب با قیچی پرز های آن را به اندازه کافی میبریم نه به حد زیاد که به تار برسد و تار وپودها کاملا مشخص باشند.بعد از این مرحله قالی را برگردانده و با توجه به نقشه محل مشخص شده ورنگ های آن . نخ پشم را در دست گرفته و به وسیله سه نظام یا خواب پشت در بین تارها عبور میدهیم در این صورت بتید فراموش نکنیم که در کنار هو تا یه تار زیری نیز وجود دارد پس باید دوبار این کار را انجام دهیم اما از دو طرف تار زیری.به قالی را برگردانده و اتو کرده و پرز اضافی را میچینیم وبه وسیله کیله آن را مرتب میسازیم.

خواب رو
برای این کا ابتدا پرز محل مشخص شده را تا آخر با قیچی کوتاه میکنیم طوری که تا رو پود فرش در محل مشخص شده مشخص باشد.بعد از این مرحله با تو جه به نقشه و رنگ های آن محل مشخص شده خامه مورد نیاز را انتخاب میکنیم.و بعد به وسیله قلاب مرمت که از لای تک تک تارها که با نظم عبور داده ایم خامه را رد میکنیم این کار را تا انتها انجام میدهیم.وبعد از این عمل آن قسمت را اتو کرده و پرز اضافه را موتاه میکنیم و به وسیله کیله آن را مرتب می سازیم.

ریشه کشی بطلمه
ابتدا قالی را را به چار چوب مورد نیاز میزنیم سپس با نخ ابریشم و نخ چله که قبلا مشخص کردیم شروع به اینکار به این صورت میکنیم که نخ ابریشم را با سوزن از  اولین رج به اندازه 8رج رد میکنیم و نخ چله را به میخی که قبلا به همهن جوبه زدیم گره میزنیم و با نخ ابریشم نخ چله را با فرش متصل کرده و آن را میکشیم . این کار رد کردن از 8رج را آن قدر ادامه میدهیم تا به به اخر برسیم و در هر نوبت نخ چله را نیم دور دور میخ میپیچانیم.بعد از این کار میخ ها را در آورده وقالی را از تخته چوب جدا ساخته وبه یک چار چوب نصب مینماییم.و شروع به اماده سازی بافت که کارهایی از قبیل ایجاد ضرب و... انجام می دهیم.

تارکشی در قالی لول
ابتدا سوزن را چند رج پایین تر از قسمتی از قالیکه آن را قیچی کرده ایم، داخل قالی می کننم و در امتداد اولین تار از بین پودها و گره ها عبور می دهیم واز آن قسمت برش داده شده عبور داده و باز ادامه آن را در بقیه سمت قالی میرویم و خارج می کننم. سوزن را از همان محل خارج کرده و به صورت مورب وارد رج کناری می کنیم و از همان محل برای ردیفهای بعدی نیز انجام می دهیم.تار زیر را همین کار را میکنیم با این تفاوت که هنگام فرو کردن سوزن کمی پایین تر میگیریم.

پود کشی در قالی لول
ابتدا پود قسمت های موازیی که آن را قیچی کرده یا جدا کرده ایم را در آورده و از چند رج این طرف جای برش داده وارد قالی میکنیم ،به همان کلفتی پود های همان قالی،و در راستای پودها میرویم تا جایی که به قسمت برش داده شده برسیم.در زمانی که به این قسمت رسیدیم.پود را نگه داشته و بافت را شروع میکنیم.این کار باید در هنگام بافت پود زیرو روی تار عبور نکند.بلکه باید برخلاف قالی تخت همان پود بالایی و پایینی همانند بافت فرش صورت گیرد.

بافت در قالی لول
بافت قالی لول نیز همانند بافت قالی های دیگر است یعنی ما هر رج گره را میزنیم،بعد پود پایینی را رد میکنیم ،بعد پود رویی را با ایجاد ضرب روی تارها رد میکنیم.پودی که در قسمت قبل مانده بود را الان استفاده میکنیم.در آخر نیز در جایی که ما نمیتوانیم با قلاب گره بزنیم از خواب پشت استفاده کرده و گره را ایجاد میکنیم.

تارکشی در قالی تخت
ابتدا قالی را به پشت به روی چار چوب میزنیم. و تخته شیب دار را زیر قسمت سوراخ شده قالی قرار داده و4 طرف سوراخ را با میخ بر روی تخته شیب دار به صورت صاف و کشیده از هر طرف محکم می کنیم. سپس نخ تار کشی را چند رج پایین تر وارد قالی می کنیم و آن را در امتداد تار ها ادامه میدهیم تا جایی که هر دو جای برش داده شده را بگیرد.و بعد این را بر میگردانیم و به رج بعدی میرویم بدون آن که بخواهیم تار هارا زیرو رو برمیم.چون در قالی تخت تار های زیرو رو تقزیبا موازی هستند.

پود کشی در قالی تخت
ابتدا پود قسمت های موازیی که آن را قیچی کرده یا جدا کرده ایم را در آورده و از چند رج این طرف جای برش داده وارد قالی میکنیم ،به همان کلفتی پود های همان قالی،و در راستای پودها میرویم تا جایی که به قسمت برش داده شده برسیم.در زمانی که به این قسمت رسیدیم.پود را با توجه به نوع تار ها از زیرو روی آن ها عبور میدهیم.

 

منبع : گروه فرش هگمتانه