نواحی و مناطق قالی بافی

شناخت طرحها و نقوش فرش ترکمن قسمت هشتم

دکتر حصل خانجانی

این قسمت را با معرفی سه نمونه فرش از کتاب فرشهای ترکمنی نوشته بوگولیوبف خدمت دوستان گرامی ادامه میدهم

فرش قزل ایاق (ربع طرح کامل)
این فرش به مجموعه ی بانو اوسپنسکی تعلق دارد

این قطعه کار ترکمانان قبیله ی قزل ایاق ،ساکن در میان دره ی اموی دریاست

دارای زمینه ی قرمز تیره وگل های هشت بر در ردیف های منظم ست ،که به چهار قسمت  با رنگ های قرمز روشن وسرمه یی تیره ،یا قرمز روشن وسفید تقسیم شده اند

در میان گول ها ، طرح ساده شده ی جانوران وجود دارد که ما در فرش قره قالپاق ان را سگ ،یا اگر طرح مزبور را دوسر بهم پیوسته بپنداریم ،چیزی مشابه ان نامیده ایم

فضای بین گول های هشت وجهی را ستاره های کوچک وبزرگ ، با اشکال ورنگ های گوناگون پر میکنند وبه تمامی فرش ظاهری شگفتی انگیز ارزانی میدارند

حاشیه دارای همان رنگ امیزی فرش ست  ولی تسلط زرد روشن وسفید انرا غیر متعارف می نماید

کیفیت بافت عالی واین فرش به مثابه قالیچه های پنده در میان ترکمانان مرغاب ،به وضوح در میان ترکمانان اموی دریا مقامی والا اشغال میکنند

قزل ایاق ها بخشی از قبیله ی بزرگ ارساری بودند ورنگ امیزی وجزییات اذینی این فرش نشان میدهد که به خانواده ارساری تعلق دارد

بدیهی ست که در زمینه ی استفاده از اذین ،از تمامی پاره قبایل ارساری ،قزل ایاق ها بیش از همه به یموتها ارتباط می یابند

نمونه فرش بعدی نیز به طایفه قزل ایاق تعلق دارد

فرش قزل ایاق (ربع کامل)

این فرش جدید ونمونه ی بارز طرح ترکمن ست.در زمینه ی تیره ان گل های هشت بر (هشت ضلعی) کشیده وجود دارد

در مرکز انها مستطیلی حاوی نوعی مهر قرارگرفته است ،گولها به چهار قسمت سفید وقرمز روشن تقسیم شده وهریک  با طرحی پیچیده که ویژگی جانوران ساده شده را دارند پرشده است

در بخش بالا مرغی با گردن کشیده وپایین ان نقشی به گونه یک درخت کاج ،وباز پایین تر از ان مرغی با گردن کوتاه دیده میشود

فضای بین گولها را طرحی به رنگ سبز وقرمز روشن پرمیکند که نمایانگر طرح صلیب میباشد که داخل ان انگار مهری قرار گرفته است

حاشیه پهن وزیبا حاوی طرح صلیب های ساده شده است .که خط ترکمنی در اینجا بسیار باریک ست  ودر دوسوی ان حاشیه های کوچکتر به صورت نوار نازک امتداد مییابد

نمونه یی که در اینجا نشان داده میشود از نظر اذینی با کار طایفه بزرگ ارساری ارتباط دارد  .وگنر در کتاب خود انرا با نام (ترمه چین) نامگذاری میکند

این نقش با نامهای تمرچین واونقرقاگول(دنده) نیز شناخته میشود

این نمونه فرش 
دارای گلیم پهن با راههای ساده رنگی سبز وسرمه ای میباشد

نمونه فرش بعدی معرف طایفه قره قالپاق ها

قالیچه ی قره قالپاق از سمرقند(ربع طرح کامل)

طبق نوشته نویسنده کتاب ،این فرش بسبار کهنه ست،شاید بیشتر از 150 سال عمر دارد(در سال 1908)

انرا از بازار سمرقند خریداری کردند ودر چنان وضع بدی قرار داشت که یافتن بخش سالمی از ان برای مصور کردن،بسیار دشوار مینمود

پرزهایی کوتاه وبافتی هنری دارد،جالب توجه است که طرح این فرش تازمان حاضرحفظ گردیده است

طرح شامل گولهای هشت بر در زمینه قرمز اجری ست  ،که توسط نواره های باریک ،با زاویه ی قائمه یکدیگر را قطع میکنند وبه چهار قسمت تقسیم میشوند

گولها یا قرمز روشن وابی ویا ابی وزرد هستند .دور حاشیه دو نواره ی ابی متمایل به خاکستری کدر وسفید امتداد می یابد

در مرکز هرگول یک مربع با همان رنگ های زمینه وجود داردکه شامل صلیب هایی به رنگ سفید ،سبز وقرمزست وانتهای هر سو ان به دو قسمت تقسیم میشود

این صلیب ها گویا نمایشگر یک مهر هستند ،تصویر جانوران ونیمه پرندگان که درون گول قرار گرفته اند نیز جالب توجه است .

پرندگان ،هوبره،مرغ ماهیخوار یا لک لک اند،به علت منقار کوتاهی که دارند یحتمل هوبره هستند

جانوران ساده شده را میتوان به فوریت ،به عنوان سگ با دم های برگشته به بالا باز شناخت

این تصاویر نشان میدهد که فرش مورد بحث زمانی بافته شده ،که به مثابه امروز،سگ بخشی از متعلقات خانه در زندگی بشمار می امد

در زمینه فرش ،ما هرجا که یک فضای خالی بزرگ وجود داشته باشد ،به نگاره  های کوچک ستارگان وصلیب ها برمیخوریم ،که این نیاز احساس های بدوی بافنده را برای پر کردن بخش های خالی زمینه نشان میدهد

قره قالپاق ها (به معنی کلاه پوست سیاه)امیزه ای از نژاد مغول واریایی هستند. ایشان هم اکنون در منطقه خیوه وبرخی نقاط ،در مجاورت رود اموی دریا زندگی میکنند

قالیچه مصور شده بسیار معتبر مینماید ،جزییات ان اندک وکلا دارای کیفیتی قدیمی ست،کلربرد رنگ به روال سنت کهن ست

قرارگیری طوایف قبیله ای ترکمن واسکان قره قالپاق ها

رنگ قهوه یی طبیعی، گول را بیشتر جلوه گر ساخته وبه رنگ انها زندگی فوق العاده یی میبخشد

هشت بر (ضلع) بودن شکل گول وطراحی زیبای جزئیات ،ادمی را بران میدارد تا اعتقاد یابد که ساخت ان بر اساس قرار گرفتن تارها در دو سطح است

تارهایی که در یک سطح قرار میگیرند اشکال کشیده ی افقی بدست میدهند

مشکووا در کتاب خود این نوع قالیچه را به قبیله ی ترکمنی اوزبک نسبت میدهد

همانطوری که در تصویرملاحظه میشود اوزبکها در نزدیکی محل بافت این قالیچه  که به سمرقند نسبت داده شده اسکان داشته اند

به معرفی این سه فرش بسنده میکنم امیدوارم مورد توجه عزیزان قرار گرفته باشد

 

قسمت هفتم:
http://www.iran-carpet.com/fa/blog/detail/13438

قسمت ششم:
http://www.iran-carpet.com/fa/blog/detail/13390

قسمت پنجم:
http://www.iran-carpet.com/fa/blog/detail/13301

قسمت چهارم:
http://www.iran-carpet.com/fa/blog/detail/13235

قسمت سوم:
http://www.iran-carpet.com/fa/blog/detail/13172

قسمت دوم:
http://www.iran-carpet.com/fa/blog/detail/13114

قسمت اول:
http://www.iran-carpet.com/fa/blog/detail/13066

منبع : دکتر حصل خانجانی