نقوش و طرح های فرش

آموزش طراحی و نقاشی فرش قسمت یازدهم (مقدمات طراحی)

استاد علی فرد طراح نقشه قالی سبک قم

مقدمات طراحی

پیکسل عرض--پیکسل قد---اسم
۵۶۰                    ۸۶۰          پشتی
۶۰۰                       ۹۰۰          شصت درنود
۷۵۰                    ۱۲۰۰        زرچارک توخالی
۸۰۰                   ۱۲۵۰        زرچارک معمولی
۹۵۰                    ۱۵۰۰        زرنیم توخالی
۱۰۰۰                   ۱۵۵۰         زرنیم معمولی
۱۳۵۰                 ۲۰۰۰         قالیچه توخالی
۱۴۰۰                    ۲۱۰۰        قالیچه معمولی
۲۰۰۰                   ۳۰۰۰      دودرسه توخالی
۲۰۵۰                ۳۰۸۰       دودرسه معمولی
۲۹۵۰                 ۳۹۵۰     دوازده توخالی
 ۳۰۰۰                ۴۰۰۰۰       دوازده معموی  
به تمامی این ابعاد که مرسوم بازار هستند با تجربه وخواست بازار هدف ومصرف کننده رسیده اند واگر هراندازه بیشتراز این اندازه ها نیاز باشد فرش را اصطلاحا توپر یا ریز بالا مینامند ومنوط به خواست صاحب کار است چون هم کارریزخواهدشد هم مصالح بیشترومدت بافت بیشتری نیاز دارد وبالطبع مزد بیشتری نیز خواهدشد.معمولا ازابعادمعمولی به بالا با تعامل نقاش وصاحب کار اتخاذ میشود.

پس از اندازه ها وانتخاب فرش واندازه خانه شمار آن ورسیدن به اندازه واحدوقطعی مابین نقاش وصاحب کار نقاش اقدام به طرح اندازی وتقسیمات شش قسمتی هرفرش مینماید.


تقسیم بندی مرسوم یک فرش معمولی

رنگ بنفش یاسی محدوده لبه فرش که ساده باف نیز میگویند

آبی فیروزه ای را حاشیه باریک میگویند

زمینه سرمه ای را حاشیه پهن مینامند

محدوده بنفش رنگ لچک نام دارد

ومحدوده قرمز مخملی را ترنج میگویند

دوقسمت سبز فسفری داریم که درسر ترنج ودرسرلچک میباشد که به نام گل ترنج وگل لچک هستند ومحدوده پس از آن که درسر لچک وترنج هست واز نامش پیداست سر لچک وسرترنج

درگذشته های دور به ترنج اسامی مختلف مثل مدالیون .شمسه.سرو.خورشید.ترنج .ووونام نهاده اند وبدلیل قرارگرفتن در مرکز از اهمیت بالایی برخوردار است

البته تمام ارکان یک کار هنری مهم است ولی ترنج وحاشیه پهن فرش است که یکی به قول معروف کار رو میبنده (حاشیه پهن)ودیگری به اصطلاح چشم فرشه (ترنج)

فاکتورهای دیگرنیز اهمیت دارند که حاشیه باریک ها باعث کادر شدن وجداشدن متن وحاشیه میشود ولچک کار را حفظ میکند واز همین رو در گذشته به پوشش سر مادر بزرگان لچک گفته میشد واگر بیاد داشته باشید کار افشان را ازاینرو افشان گفتند که لچک ندارد وگاهی همراه با ترنج هست وگاهی نیست .نظرات بومی در رابطه با اجزای فرش

وقسمت موشی رنگ را متن فرش گویند که از ارکان قطعی فرش میباشد وشاید فرشی لچک نداشته باشد یا حاشیه نداشته باشد ولی متن که به آن بوم هم میگویند را همیشه خواهد داشت.در طراحی به همان مشت نمونه خروار است برمیخوریم یعنی بیننده با نگاه به حاشیه پهن ومتن فرش باید یک هماهنگی وکاربری گلها وبندوباری از جنس هم ببیند پیش آمده که شخص نا آگاهی کاری زده وزمان فروش به وی گفته شده این حاشیه به این فرش نمیخورد .پس دوستان در طراحی دقت کنند که از یک نوع طرح در هردو قسمت استفاده شود تا فرشی یکدست وهماهنگ به جهت طراحی داشته باشیم.

این شش قسمت یا آیتم از بدیهیات فرش هستند ودر این زمان به طراحی هایی روی آورده شده که اسم غلط به آنها اطلاق میشود وهمانطورکه ازاسمشان پیداست با سبک وطرح های گذشته که اصالت در آنها موج میزد قیاس که میشوند در فرش های کنونی غلط میبینیم وقسمتی از آن غلط نوشته یا طراحی شده که در زمان خودش طراحی غلط را توضیح خواهم داد.

این شش فاکتور وشش تقسیم عبارتند از:
۱-لبر،کناره،لبه،یا هراسمی که در هر نقطه به لبه ساده باف فرش اطلاق میشود.که خود این قسمت به دوشیوه طراحی میشود ۱-ساده باف ساده*۲-ساده باف همراه با پاناسمی(پاناسمی زنجیره ای یا طرحی شبیه به زنجیره یا حاشیه باریکی که در لبر بافته میشود که تولیدی هایی مارک خودرا نیز وسط این پاناسمی میبافند که به مرور زمان طرح زده شده در پاناسمی جزیی از مارک آن تولیدی میشود) وحتی بعضی از دوستان این مارک پاناسمی را میبافندولی زمینه آن را ابریشمی نمیزنند وبیننده گلیم باف یا کرباسی را میبیند که روی آن گلهایی برجسته وجوددارد.

۲-حاشیه باریک که خود این فاکتور به دو قسمت تقسیم میشود ۱-پس از لبر یا ساده باف۲-پس از بافتن حاشیه پهن .که دربرخی از مواقع نقاشان خوش ذوق از یک حاشیه باریک (فقط پس از حاشیه پهن)استفاده میکنندواصطلاحا این نوع طراحی را تک حاشیه میگویند.درطراحی های غلط ونوظهور گاهی در اندازه این حاشی باریک هم دست برده شده به این صورت که تادهه ۶۵تقریبا همه فرش ها دوحاشیه باریک به اندازه هم وبا طرحی یکسان دوطرف حاشیه پهن داشتند.واز دهه ۶۵ یا عمومااز دهه ۷۰به بعد  حاشیه باریک با یکدیگر دراندازه متفاوت شد .وچندسالی هست که  در طرح استفاده شده در دوحاشیه باریک نیز تفاوت لحاظ شد وهم اکنون به وج ساختارشکنی رسیده که گاهی اصلا حاشیه باریک نمیزنند وفرشهایی غیر مرسوم طراحی میکنند.

۳-حاشیه پهن که بین دو قسمت حاشیه باریک طراحی میشود وتقریبا معرف وهمطرح با متن فرش میباشد وبه با شخصیت شدن فرش کمک مینماید حاشیه پهن از نظر طراحی مانند قسمتهای دیگر فرش دارای اهمیت است واهمیت دیگر آن با طراحی به قول معروف رفت وبرگشت حاشیه مشخص میشود ودر گذشته بدلیل تکرار یک رفت وبرگشت وسختی رنگ ونقطه با حساب وکتاب کردن طول وعرض حاشیه ای طراحی میشد که پس ازه تکرار دقیق از پایین وبغل تا وسط فرش برسد وپس از بافت چهارقسمت فرش کادری با فواصل دقیق ورفت وبرگشت دقیق میدیدیم وخود این محاسبه دقیق به زیبایی فرش کمک میکرد.

دوستان قبل از توضیح مختصری برای شناخت مابقی شش قسمت فرش نکته ای قابل ملاحظه ای عرض کنم که در طراحی دائما مورد نڟرخواهد بود وآن اینست که مجموع لبه ودوحاشیه باریک وحاشیه پهن باید یک سوم عرض فرش مورد نظر باشد مثلا فرش شصت در نود ۶۰۰پیکسل عرض دارد که تقسیم برسه که بشود به عدد ۲۰۰میرسیم این دویست پیکسل مجموع دو حاشیه ولبر وحاشیه باریک فرش هست ودو دویست پیکسل دیگر میماند که متن فرش میشود .

۴-لچک
در طراحی لچک به دونکته بسیار دقت میکنیم اول اینکه بدلیل مستطیل بودن اکثرفرش ها لچک قسمت پایین فرش از لچک قسمت بغل

فرش کوتاه تر است ودوم اینکه لچک را به اندازه ای طراحی میکنیم که باعث اصطلاحا خفه شدن فرش نشود .که در طراحی لچک دو تکنیک وجود دارد یا لچک مقعر است ویا محدب درفرش های گذشته بومی لچک های خط صاف نیز بوده که امروزه کاربری آن خیلی کم است .اگر لچکی برای فرشی طراحی کردیم با کارکردن های پی در پی ومستمر کم کم متوجه میشویم که از فرش زر چارک به بعد درگوشه کار که لچک طراحی شده اصطلاحا بچه لچکی نیز باید بزنیم که از بی نظمی ویک پارچگی که دست مارا برای زدن دو آیتم وزیباتر شدن طراحی میبندد دوری شود.این تکنیک با بزرگ شدن کار به دوبچه لچک نیز میرسد وهمچنین سه بچه لچک یا لچکی با سه قسمت به نوع طراحی وسبک کار نیز مرتبط است .

۵-متن کار
که به آن بوم فرش نیز گفته میشود مهمترین قسمت فرش به لحاڟ مانور دادن وارائه نوع کامل سبک فرش متن آن است که در متن فرش به این دلیل که از تکرار حاشیه پهن ویا منقطع بودن لچک وترنج خبری نیست وما به لحاظ وسعتی بیشترین جا را داریم به بهترین صورت میتوانیم نیت ونظراصلی طراح را که باغ گلی را در سرپرورانده ومانند باغبانان از گلخانه به باغ می آوریم در متن میتوانیم باغ خویش را گل آرایی کنیم وبهترین نمود را از طرحمان نشان دهیم که این قسمت نیز حدفاصل بین لچک وترنج میباشد.

۶-نهایتا قسمت ششم وآخرین قسمت که ترنج کار میباشد یا همان نشان. مدالیون.شمسه.خورشید.سرو .مرکز .این قسمت همانگونه که در پیش گفتار عرض کردم چشم کار میباشد که در هر سیستم کاری به نوعی طراحی میشود در کارهای کف ساده قالبا بیضی یا بلندتر زده میشود که از حجم ساده فرش کمی کاسته شود .در کارهای شاه عباسی به صورت منتظم وگرد پرچین دار یا یالدار یا ستاره زده میشود که از قسمت های تکراری حول مرکزی دایره میباشد فرض کنید همانگونه که حاشیه پهن از واگیره کردن یک تکه طراحی وتکرار آن بدست می آمد ترنج نیز از تکرار یک تکه از طراحی بدست می آید البته به صورت مدور .وتعداد این تکرارها را نقاش ویا طرح مورد نظر تعیین میکند که مبتدی ترین آن ۴قسمت .ودر ادامه ۸قسمت و۱۲قسمت و۱۶ قسمت وبه همین ترتیب طراحی میشود .در بعضی از کارها ترنج را از قانون نصف نیمه بوم که قانونی ترین مقدار برای ترنج هست بیشتر انتخاب میشود که به ترنج بزرگ واگر کمتر از نیمه متن فرش زده شود  ترنج کوچک  نامیده میشود .انواع مختلف وسبک های متفاوتی از ترنج ولچک وحاشبه پهن وجود دارد که با ادامه طراحی یک به یک توضیح داده خواهد شد در آخر متذکر میشوم که ترنج نیز همانند لچک با بزرگتر شدنش نیاز به قسمت بندی پیدا میکند که با بچه ترنج این نیاز بر طرف خواهد شد بنا به فرا خور حال طراحی وطرح تعداد بچه ترنج ها مشخص میشود .

دوستان از جلسه آینده طریقه حساب کردن رفت و برگشت حاشیه ها وطراحی آیتم های شش گانه فرش شروع میشود .

 

 

قسمت دهم:
http://www.iran-carpet.com/fa/blog/detail/13626

قسمت نهم:
http://www.iran-carpet.com/fa/blog/detail/13522

قسمت هشتم:
http://www.iran-carpet.com/fa/blog/detail/13462

قسمت هفتم:
http://www.iran-carpet.com/fa/blog/detail/13367

قسمت ششم:
http://www.iran-carpet.com/fa/blog/detail/13324

قسمت پنجم:
http://www.iran-carpet.com/fa/blog/detail/13259

قسمت چهارم:
http://www.iran-carpet.com/fa/blog/detail/13204

قسمت سوم:
http://www.iran-carpet.com/fa/blog/detail/13133

قسمت دوم:
http://www.iran-carpet.com/fa/blog/detail/13091

قسمت اول:
http://www.iran-carpet.com/fa/blog/detail/13011

منبع : استاد علی فرد طراح نقشه قالی سبک قم