کتب و نشریات

بررسی خواص رنگی پوست میوه بنه(پسته¬وحشی)بعنوان رنگزای طبیعی برای استفاده در فرش دستباف

1-سارا نوری کارشناس، ارشد فرش 2-محمد خواجه مهریزی ,استادیار دانشکده نساجی دانشگاه یزد 3-سید محمود طباطبایی, استادیار دانشگاه علم و هنر یزد

چکیده:

هنر رنگرزی گیاهی، هنری قدیمی¬است که از دیر باز در هنر فرشبافی ایران دارای جایگاه خاصی بوده¬است. این هنر در گذشته¬ی نزدیک به دلیل در اولویت قرار گرفتن رنگرزی شیمیایی، دستخوش تهدید قرار گرفت.علاوه بر این،طي سالهاي اخير به دليل استفاده از مواد رنگزاي شيميايي به منظور استفاده در صنعت نساجي، مشكلات زيست محيطي فراواني در طبيعت بوجود آمده است.معرفی و بررسی رنگزاهای گیاهی جدید با ارزیابی قابل قبول، یکی از ضروریاتی است که با آینده هنر فرشبافی رابطه دارد. تحقیق حاضر پژوهشی است که به ارزیابی میزان رنگزایی پوست میوه بنه از نظر قدرت رنگی (K/S)، اختلاف رنگی ( ) و نوع فام بدست آمده، پرداخته¬است. نتایج حاصل از این تحقیق نشان داد که این رنگزا از قدرت رنگی خوبی برخوردار می¬باشد. نتایج ثبات نوری نمونه¬ها بسیار خوب و ثبات شستشویی نمونه¬ها نیز متوسط ارزیابی شد.

واژه‌هاي كليدي: پوست پسته¬وحشی، رنگرزی، قدرت رنگی، اختلاف رنگی 

مقدمه

پسته وحشی گیاهی نیمه گرمسیری ازخانواده آناکاردییسیا  است. گونه¬ی غالب آن در استان کردستان می¬ باشد که یکی از گونه-های با ارزش پسته وحشی در ایران می¬باشد(آقایی و همکاران، 1390).مطالعات و گزارشات مستند موجود درخصوص پسته¬وحشی بیانگراین است که رویشگاه¬های این گیاه با ارزش و مقاوم به خشکی و سایر شرایط نامناسب محیطی که سطحی معادل 2.4 میلیون هکتار از کشور را می¬پوشاند، بدلایل مختلف از جمله چرای دام، آتش سوزی، تغییر در کاربری زمین، بهره برداری نادرست از شیره آن، عوامل ژنتیکی و محیطی متعدد، همراه با سایر فعالیت¬های انسانی مورد تخریب و تجاوز قرار گرفته است(زاهدی پور و همکاران، 1386: 199-191).پستهوحشی از نظر اقتصادی، یکی از گونه¬های مهم درخت خشک زی در کوه¬های غرب ایران است. زیستگاه این گونه را در مناطق غرب زاگرس با مساحت کل 24000 هکتار می¬توان مشاهده کرد. محدوده¬ی پراکندگی این گیاه در  ارتفاع 400 – 2500 واقع در کهکلویه وبویر احمد می¬باشد. گزارشات بین المللی، محدوده رشد این گونه را در ارتفاع 900-3000 در ایران، 300-1800درترکیه، 600-1800 در عراق، 850-2500 در پاکستان و 50-1200 در فلسطین معرفی کرد(604-599 :2014Moradi et al,). از دیدگاه اغلب ایران شناسان و کارشناسان فرش، پیشینه قالی بافی در ایران به دوره تاریخ باستان بر میگردد و حداقل 2500 سال سابقه دارد(نگهبان دهچشمه و بهرامی، 1394: 341-336). بشر رنگرزی را قبل از ریسندگی و بافندگی یاد گرفته است. انسانهای ماقبل تاریخ  پوست و سایر لوازم خود را با مواد طبیعی و عمدتا با مواد گیاهی و حیوانی رنگ می¬زدند(طباطبایی و همکاران، 1389: 1). فرج اللهی در پژوهشی که بر روی رنگرزی با پوست و چوب پسته انجام داده به این نتایج دست پیدا کرده است؛برای رنگرزی بااین رنگزا بهترین زمان 60 دقیقه و بهترین دما 100 درجه سانتی گراد می باشد.این رنگزا هم بر روی پشم و هم بر روی ابریشم قابلیت رنگرزی دارد.نتایج حاصل از متغیر دندانه نشان داد، با تغییر دندانه دستیابی به فام های متفاوت میسر می شود.نتایج حاصل از ثبات نوری نمونه¬ها نشان دهنده ضعف دندانه سولفات آلومینیوم و دندانه قلع در برابر تابش نور بود. همچنین نتایج حاصل از ثبات شستشویی نتایج خوبیرا نشان داد(فرج اللهی، 1388). 

روش تحقیق و آزمایشات

روش مورد استفاده در این تحقیق از نوع آزمایشگاهی وکتابخانه¬ای بود. از نخ پشمی مرینوس به عنوان کالای مورد رنگرزی و از پوست پسته وحشی تهیه شده از کوه¬های زاگرس، با دو غلظت 20% و 50% به عنوان رنگزا استفاده شد. از دیگر مواد کمکی، دندانه¬ی سولفات مس و سولفات آهن بودند که از هر دو با غلظت 5% و در شرایط پیش کروم  و اسید استیک 10%استفاده گردید. مواد مورد استفاده از شرکت مرک آلمان می¬باشند. نسبت وزن به کالا (L:R)، 1:50 در نظر گرفته شد. شکل (1) مراحل دندانه دار کردن و شکل (2) مراحل رنگرزی را نمایش داده است.

 

  

شکل (1): منحنی دندانه دادن                                شکل (2): منحنی رنگرزی

 

به منظور محاسبه عمق¬رنگی ،انعکاس نمونه¬ها در طول موج ماکزیمم جذبی (λ=400mm) مورد محاسبه قرارگرفت وطبق داده¬های انعکاسی نمونه¬ها(R) به داده¬های جذبی تبدیل گردید. مقدارK/S الیاف با استفاده از معادله کیوبلکا-مانکرابطه (1)محاسبه می¬شود (2000Christie,).اختلاف رنگی نمونه¬ها نیز با استفاده از رابطه (2) محاسبه شد(1975 ,Judd et al). پس از پایان عملیات رنگرزی، مولفه¬های رنگی و انعکاس نمونه¬ها در سیستم (CIE L*a*b*)تحت منبع نوری65D و مشاهده کننده استاندارد 10 درجه توسط دستگاه اسپکتروفوتومتر انعکاسیX-riteSP62 اندازه گیری شدند.

(1) 

(2) 

   نمونه¬های رنگرزی شده برای ثبات¬های نوری و شستشویی، مطابق روش استاندارد 105 ISO برای اندازه گیری ثبات مورد آزمایش قرار گرفتند)دهقانی، 1375: 45(.به منظور درک بهتر نتایج، متغیرها به صورت کد در جدول 1 تعریف شده اند. 

 

 

جدول 1: کد متغیرها

رديف عنوان کد

1 سولفات آهن Sa

2 سولفات مس Sm

3 رنگزا D

4 اسید استیک Aa

 

مشاهدات و نتایج 

مؤلفه¬های رنگی نمونه¬ها

جدول شماره 2 نتایج بدست آمده از اطلاعات انعکاسی نمونه¬ها بوسیله دستگاه اسپکتوفتومتر انعکاسی را نشان می¬دهد. نتایج بیانگر میزان روشنایی (L*)، میزان قرمزی و سبزی (a*)، زردی و آبی (b*)و کوتاه ترین طول موج جذب (R) قابل مشاهده توسط دستگاه میباشد.

جدول 2: مولفه¬های رنگی نمونه¬های رنگرزی شده با دندانه سولفات مس و سولفات آهن

کد نمونه L* a* b* R

SmD20Aa 53.66 3.43 34.07 2.70

SmD50Aa 46.31 5.27 32.99 1.84

SaD50Aa 25.27 1.34 9.38 1.37

SaD50Aa 28.63 1.33 9.93 1.66

 

نتایج مولفه¬های رنگی نمونه¬های رنگرزی شده نشان داد، بیشترین روشنایی (L*) با 53.66 مربوط به نمونه¬ی رنگرزی شده با سولفات مس بود. درحالیکه کمترین روشنایی مربوط به دندانه¬ی سولفات آهن با 25.27 می¬باشد. در بیان میزان قرمزی و سبزی (a*) نمونه¬ها، هرچه نتایج منفی تر باشد نمونه¬رنگرزی شده رنگ سبز بیشتری دارد و هر چه مثبت تر باشد نموه¬رنگرزی شده قرمزی بیشتریدارد. از نتایج نمونه¬ها مشاهده می¬شود که تمام نمونه¬ها دارای قرمزی می¬باشند. این درحالی بود که نمونه¬های رنگرزی شده با سولفات مس و رنگزای 20%، به عدد صفر نزدیکتر بودند. می¬توان در این مورد اینطور استدلال کرد که هر چه میزان غلظت ¬¬رنگزا کمتر باشد، احتمال منفی شدن a* و در نتیجه گرایش به رنگ سبز، بیشتر می¬شود. در بیان میزان آبی و زردی نمونه¬ها(b*)، نمونه¬های دارای مقدار منفی نشان دهنده رنگ آبی و نمونه¬ی دارای مقدار مثبت نشان دهنده رنگ زرد می-باشند. نتایج نشان داد، هیچ نمونه¬ای دارای رنگ آبی مشاهده نمی¬باشد. تفاوت در نتایج مولفه¬های رنگی، بیانگر تاثیر دندانه در جذب رنگینه از سوی لیف رنگ می¬باشد.

قدرت رنگی نمونه¬ها

قدرت رنگی و مقدار جذب رنگ بر روی الیاف رنگرزی شده با استفاده از رابطه (1) محاسبه شد. جدول 3 و شکل 3و4 قدرت رنگی نمونه¬های رنگرزی شده را نسبت به متغیر دندانه میدهد.

جدول 3: قدرت رنگی نمونه¬ها

کد نمونه K/S

SmD20Aa 17.53

SmD50Aa 29.87

SaD20Aa 23.40

SaD50Aa 35.51

 

نتایج حاصل از قدرت رنگی نمونه¬ها، تاثیر قابل توجه غلظت رنگزا در بالا رفتن قدرت رنگی نمونه¬ها را نشان می¬دهد. از نظر متغیر دندانه نیز، دندانه سولفات آهن قدرت رنگی بالاتری نسبت به دندانه سولفات مس نشان داد. شکل 4 قدرت رنگی نمونه¬های رنگرزی شده شاهد را نمایش می¬دهد. نتایج رنگرزی نمونه¬های شاهد نشان می¬دهد، افزایش 2.5 برابری غلظت رنگزا، منجر به افزایش نزدیک به دوبرابری قدرت رنگی نمونه¬ شاهد می¬شود.

 

 

شکل 3: نمونه¬های رنگرزی شده با دندانه سولفات مس و سولفات آهن

 

 

شکل 4:نمونه¬های رنگرزی شده شاهد

اختلاف¬رنگی نمونه¬ها

بااستفادهازنتایجبهدستآمدهازمولفه¬هایرنگیبادستگاهاسپکتروفتومتر،اختلاف¬رنگینمونه¬هایرنگرزی¬شدهنسبتنمونه-یخامدررابطه2جایگذاریومحاسبهشد. جدول 4 نتایج اختلاف رنگی نمونه¬ها را نشان می¬دهد.

جدول 4: اختلاف رنگی نمونه¬ها

کد نمونه ∆E

SmD20Aa 36.76

SmD50Aa 42.73

SaD20Aa 45.33

SaD50Aa 56.37

 

نتایج اختلاف رنگی نمونه¬ها، تاثیر غلظت رنگزا و دندانه را در اختلاف رنگی با نمونه¬ی¬خام نشان می¬دهد. نتایج نشان میدهد¬ هر چه غلظت رنگزا بیشتر باشد، اختلاف رنگی با نمونه¬خام نیز بیشتر می¬شود. همچنین نتایج نمونه¬های رنگرزی شده با دندانه سولفات آهن، اختلاف رنگی بیشتری نسبت به نمونه¬های رنگرزی شده با سولفات مس نشان داد.

ثبات شستشویی و نوری نمونه¬ها

نتایج ثباتی نمونه¬ها نشان داد، از نظر نوری نمونه¬های رنگرزی شده با سولفات مس نتایج بسیار خوبی دارد. در حالیکه نمونه¬های رنگرزی شده با سولفات آهن نتایج متوسطی ارائه داد. ثبات شستشویی نمونه¬ها بجز در نمونه¬ای که با غلظت 50% و سولفات مس که متوسط ارزیابی شد، دیگر نمونه¬ها نتایجی خوبی نشان دادند. 

جدول5: ثبات شستشویی و نوری نمونه¬ها

کد نمونه ثبات نوری ثبات شستشویی لکه گذاری روی پشم لکه گذاری روی پنبه

SmD20Aa 8-7 5-4 5 4

SmD50Aa 8-7 3 4-3 3

SaD50Aa 5-4 5-4 5 5

SaD50Aa 5-4 5-4 5-4 5

 

نتیجه گیری

پژوهش حاضر به منظور بررسی توانایی پوست پسته وحشی(بنه) بعنوان رنگزا بر روی الیاف پشمی انجام شد. نتایج قدرت رنگی نمونه¬ها نشان داد که این رنگزا دارای عمق رنگی بسیار خوبی می¬باشد. با تغییر دندانه فام¬های متفاوتی حاصل شد. در نمونه¬های رنگرزی شده شاهد فام کرم تا زرد حاصل شد. نمونه¬های رنگرزی شده با سولفات مس، رنگ زرد- سبز و نمونه¬های رنگرزی شده با سولفات آهن، نیز رنگ خاکستری-قهوه¬ای حاصل شدند. پوست پسته وحشی بعنوان یک رنگزای طبیعی، می¬تواند با بهینه¬سازی در رنگرزی، نتایج بسیار خوب و متفاوتی را منتج شود. پیشنهاد می¬شود از روش¬های نوین رنگرزی به منظور آزمایشات بعدی با این رنگزای جدید استفاده شود.

 

منابع

-آقایی،پیمان، بهمن بهرام نژاد، علی اکبر مظفری، 1390، القای کالوساز محور گل آذین گیاه پسته وحشی Pistaciaatlantica subsp. kurdica، هفتمین همایش ملی بیوتکنولوژی جمهوری اسلامی ایران، تهران

- دهقانی، مهرانگیز،تعیین ثبات رنگ کالای نساجی روش های استاندارد(1995)ISO – 105،نشر دانشگاه صنعتی امیر کبیر،چاپ دوم، 1375

-زاهدی پور، حجت الله، محمد فتاحی، حمیدرضا میرداودی اخوان، 1386، بررسی پراکنش وخصوصیات کمی و کیفی رویشگاههای پسته وحشی در استان مرکزی:منطقه کوه سقز، شهرستان تفرش، مجله زیست شناسی ایران، جلد 20ف شماره 2

-طباطبایی هنزایی، سید محمود و نعیمه اعظمی و صمد جعفری، (1389)، بررسی قابلیت رنگزایی گیاه چای ترش بر روی کالای پشمی، دومین همایش نساجی و پوشاک، دانشگاه آزاد اسلامی واحد قائم شهر

-فرج اللهی، ریحانه ،(1388)،رنگرزی کالا با با پوست و چوب پسته، اولین کنفرانس بین المللی و هفتمین کنفرانس ملی مهندسی نساجی ایران – 5تا7 آبان ، رشت، ایران

-نگهبان دهچشمه، اکرم و محمود بهرامی، بررسی برخی عوامل جامعه شناختیموثر در رکود فرشبافی در شهرستان فارسان استان چهارمحال و بختیاری از دیدگاه تولید کنندگان فرش، دومینسمینارملیالیافدامیدانشگاهتبریز 9 و 10اردیبهشتماه94

-Ashis Kumar, Samanta and AdwaitaKonar, (2011), Dyeing of Textiles with Natural Dyes, Natural Dyes,29-56

- Christie, RM, Mather, RR, and Wardmum, RH, (2000), The chemistry of Color Application: Blackwell Scienc

- Judd, D. B., and Wysezeki, G., (1975).,Science and Industry,3Edn., John Wiley & Sons, New York, USA

- moradi, shrab; Tahamajidi; majidpato, Investigation on physiographic condition of wild pistachio habitats in Zagros forests, Iran using GIS,International Journal of Agriculture Innovations and Research, Volume 3, Issue 2, ISSN (Online) 2319-1473

منبع :