نواحی و مناطق قالی بافی

معرفی فرش بلوچ خراسان

کاظم میهمان نواز از فعالان فرش استان خراسان رضوی

اقوام هفت گانه بلوچ، کرد، عرب، ترک، فارس، چارايماق و سيستانی به دليل شرايط خاص سياسی و طبيعی در طول تاريخ در مناطق مختلف استان های خراسان رضوی و جنوبی سکونت گزيده اند. اين اقوام توليدکننده قاليهايي هستند که بلحاظ دارا بودن ويژگيهای مشترک در بازار جهانی فرش به نام قالی بلوچ خراسان شناخته شده اند. طرح ها و نقوش، نقشمايه، رنگهای کاربردی و همنشينی رنگ ها در اين قاليها به هم شباهت بسياری دارد

عشایر بلوچ از اصیل ترین و شاخص ترین عشایر ایران و شاید از آخرین بازماندگان ایلات و عشایر کوچ رو و دامدار هستند که هنوز زندگی و آداب و رسوم آن ها رنگی از زندگی دیرین عشایر دارد . شهرت قالیچه های بلوچی عمدتا ناشی از آن است که عشایر دامدار بلوچ پرورش دهنده یکی از بهترین نژاد های گوسفندان پشمی به نام نژاد بلوچی می باشند که پشم این گوسفند یکی از مناسب ترین الیاف پشم برای فرش دست بافت با بافت متوسط و درشت است ، استفاده از مو و پشم بز در فرش های دست بافت بلوچ و همچنین پشم شتر در بین عشایر بلوچ رواج دارد .

مناطق محل اسکان اقوام مشهور به بلوچ خراسان يکي از مستعدترين مناطق جهت توسعه قاليبافی در سطح استان های خراسان جنوبی و رضوی محسوب می باشد، برداشت سالانه بالغ بر پنج هزار تن پشم بلوچی، دويست تن پيله ابريشم، مقادير متنابهی رنگدانه طبيعی، اقليم خاص، فرهنگ خاص در خصوص زنان و از همه مهمتر تنوع اقوام و قبايل از مهمترين پتانسيلهای بالقوه منطقه در خصوص توسعه فرشبافی محسوب می گردد.

قالیچه های بلوچ نظیر قالیچه های بیشتر عشایر کوچ رو روی دار های افقی ( زمینی ) بافته می شود این قالیچه ها عموما فارسی باف و یک پود هستند .

در گذشته تار و پود آن از پشم سیاه رنگ بوده ولی امروزه به جای تار و پود از نخ پنبه نیز استفاده می شود . در گذشته که تار و پود پشمی بود در گلیمی که در دو لبه بافته می شود با تغییرات رنگ نخ ها طرح زیبایی به وجود می آمد که ارزش زینتی بسیار داشت .

از مشخصه های قالیچه های بلوچی رنگ های تیره آن است . اگرچه بعضا قالیچه های خود رنگ ، یا کرم و شتری و بارنگ های روشن نیز بافته می شود . برای رنگ های متن از آبی سیر و برای نقشه از قرمز سیر و رنگ سیاه و سفید بسیار استفاده می شود .

بهترین رنگ هایی که توسط افراد بلوچ به کار برده می شود عبارت اند از :

نیل پر طاووسی برای نیلی
 رناس برای انواع قرمز و سرخ
 پوست گردو برای رنگ شتری و قهوه ای
از پوست گردو همچنین به همراه برگ بید برای رنگ زرد و از نیل همراه برگ بید رنگ سبز  به دست می آید .

از حنا برای رنگ های نارنجی و همچنین برای رنگ های قهوه ای استفاده می شود از زاج سفید به عنوان دندانه استفاده می شود .

برای رنگ های سیاه معمولا از پشم سیاه استفاده می شود و برای یکنواخت کردن آن از نوعی نمک آهن که آن را ( مک ) می نامند استفاده می شده است گاهی نیز بجا ای ( مک ) از نیل استفاده می کردند.

بعد ها رنگ های آنیلینی در این پشم ها به کار رفت و مایه آبی تیره تبدیل به سیاه گردید و به کیفیت این قالیچه ها آسیب وارد گردید . در قالیچه های بلوچی پشم شتر نیز به کار می بردند ولی این قالیچه ها به نام جباری معمولا جز جهزیه دختران است و خرید و فروش نمی شود .

ويژگيهای دار، ابزار ، مواد اوليه و بافت قالی بلوچ خراسان:
دستگاه قاليبافی مورد استفاده افقی است و از چاقوی بافت و شانه بسيار ساده ای استفاده می کنند که عمدتاً توسط کولی ها ساخته می شود.

مواد اوليه مورد استفاده پشم گوسفند و موی بز و شتر می باشد.
  
از تاب z برای خامه و برای تار و پود از تاب S استفاده می گردد.
  
جنس تار و پود از پشم گوسفند می باشد.

تراكم ميانگين قاليچه هاي بلوچي ١٦٠٠ گره در دسيمتر مربع ميباشد كه گاها تا ٣٠٠٠ گره در دسيمتر مربع نيز ديده ميشود، 
از لحاظ اندازه بلوچي در سايزهاي پشتي ٦٠ در ٩٠ سانتيمتر، زروجارك و زرونيم تا دو زرع ١١٠ در ٢٠٠ سانتيمتر بافته ميشود  در سايزهاي ٦ متر هم گاها بافته ميشده

١٦٠٠ گره در دسمتر مربع تقريبا معادل ٢٥ تا ٣٠ رج و ٣٠٠٠ گره در دسيمترمربع تقريبا معادل ٤٥ رج ميباشد

كه البته قاليچه هاي بلوچي تا رجشمار ٦٠ هم  گاها ديده ميشود

قبایل بلوچ:
عشایر اصلی خراسان که به حرفه ی بافندگی اشتغال دارند و تقریباً همه ی آن ها جزء گروه بلوچ های قدیم به شمار می ورند از این قرارند:
قبیله محل
بهلولی خاف و جنگل (تربت حیدریه)
بایزیدی محولات (تربت حیدریه) قائن
کلاه درازی تربت حیدریه ترشیز (کاشمر)

جان میرزایی زاوه و علیک (تربت حیدریه)
رحیم خانی تربت حیدریه و سرخس
براهویی تربت حیدریه و سرخس
کور خیلی(سالار خانی) تربت حیدریه و جنگل
حسن زایی مختلف

جان بیگی (بلوچهای جدید) رشخوار (تربت حیدریه) 
از صورت اسامی مذکور می توان استنباط کرد که اغلب قبایل و عشایری که به قالی بافی اشتغال دارند در اطراف تربت حیدریه مسکن گزیده اند.
طوایف بلوچ:

طوایف مختلف بلوچ در خراسان در زمان سلطنت نادر شاه افشار به خراسان انتقال یافته و در شهرهای مختلف آن از جمله تربت جام و تربت حیدریه ساکن شده است. به غیر از این دو شهر گروهی از این طوایف در شهرهای درگز، سرخس، تایباد و حتی مشهد اسکان یافتند.

تيموري   teymuri  : ايل تيموري خراسان و افغانستان از بازماندگان اولاد امير تيمور گوركاني و از قوم ترك هستند .

امير تيمور در سمرقند ، به امارت نشست و در سال 783 ه .ق  در سي و چهار سالگي به كشور گشايي پرداخت و به ايران حمله آورد . ابتدا هرات و سپس طوس و كلات و اسفراين و بعد كاشمر را تسخير كرد . سپس به تدريج به مناطق ديگر ايران دست يافت .

تيموري هاي ايران و افغانستان كه ابتدا بيست هزار خانوار بودند ، به پيروي از نام تيمور به تيموريان مشهور شدند .

طوايف ايل تيموري در خراسان

طوايف ايل تيموري در خراسان عبارتند از : (  كلالي ، امير كلالي  ) يعقوب خاني ، بربر ، كريم دادي ، بهادري ده خانه ، شاهي خانه ، علي ميرزايي ، سرنوزي ، فاضلي ، شيخي ، سالاري ، سلجوقي ، كلانتري ، زلفي ، وافري ، مادرويشي ، بروتي ، ده برادر ، قلعه گاهي ، سنگچولي ، علي خواجه ، ميرزا دوستي ، روتي كه هم اكنون در شهرستانهاي مشهد ، تربت جام ، جنت آباد ، باخزر ، خواف ، سنگان خواف و تعدادي هم در تهران زندگي مي كنند .

جمعيت تيموري در سنگان خواف پانصد نفر است و جمعيت دوارده هزار نفري خواف را طوايف تاجيك ، تيموري خلج تشكيل مي دهند .

طوايف تيموري خواف عبارتند از : يعقوبي ، يحيايي ، رسواي ، يوسفي ، جلالي .

از طوايف ديگر بافنده قاليچه بلوچيتركهاي مهاجر روسي   تركهاي شاهسون د
تركمنهاي ساريخ هستند
 از اعراب 
تيره هاي طاهري، خزايي، چوبداري و عارفي را  ميتوان نام برد كه در منطقه فردوس
بيرجند و نهبندان از گذشته هاي دور ساكن هستند

طرهاي قالي بلوچ
1- محرابي:
محرابي يكي از فراگيرترين طرحهاي قالي بلوچ خراسان به شمار مي آيد. اين طرح يادآور محراب مي باشد يعني همان مكاني كه درمساجد ويژه نماز گذاردن امام جماعت مي باشد . گر چه بافت اين طرح نزد اكثر قبايل مشهور به بلوچ خراسان رايج مي باشد اما مرغوبترين قاليچه هاي محرابي يقيناً در حوزه خواف بافته مي شود سجاده هاي بلوچي خراسان تقريباً در سراسر جهان شناخته شده

جانماز سنگچولي با نقشمايه پنجه

قابي:
طرحهاي قابي بلوچ علاوه بر دارا بودن رنگبندي خاص بصورت لوزي، شش ضعلي و هشت ضلعي است. اين قابها در برخي موارد در كنار يکديگر ولي در اكثر موارد بصورت مورب و قطري چيده ميشوند. برخي از طرح هاي قابي بلوچ خراسان بصورت يك تا هشت خشت در يك رديف عمودي قرار مي گيرند كه البته هر مقدار اين خشت ها مشابه يكديگر (از نظر رعايت اندازه و...) باشند قيمت دستبافته نيز بيشترخواهد بود.
بعداز قاليهاي محرابي بيشترين فراواني به نسبت ساير طرحها براي قالي هاي با طرح قابي مشاهده شده است.

نقشهاي سه خشتي ، معدن و گاو برج از نوع طرح قابي ميياشند

قاليچه سه خشتي ب

قاليچه معدن ( بافت روستايي در محدوده نيشابور)

قاليچه عرب باف قديم

قاليچه گاوبرج و يا گوگرج

ترنجدار :
طرحهاي ترنجي بلوچ داراي تزئينات مرغي یا قلاب گونه است. براي تزئينات داخل ترنج عمدتاً از اشكال هندسي متشابه، نقشمايه هاي نباتي و... استفاده مي شود. ازنظر فراواني اينگونه طرحها درميان قالي بلوچ خراسان بعداز طرحهاي محرابي و قابي قرار مي گيرد.

قاليچه كلاته قديم

مرغي:
طرح هاي مرغي بلوچ را ميتوان به سه گروه طرح هاي داراي نقشمايه هاي منفرد مرغي ساده، طرح هاي داراي نقشمايه مرغ با پرندگان کاملا واقعي و طرح هايي که صرفا داراي تزيينات کله مرغي هستند تقسيم بندي نمود که گروه سوم در طبقه بندي طرح هاي مرغي قرار نمي گيرند.
بسياري از كتب و مقالاتي كه در رابطه با فرش بلوچ يا فرشهاي شرقي و ايراني نوشته است تصويري از قاليچه هاي مرغي اين اقوام را بعنوان سمبل و الگوي توليد قالي هاي بلوچي خراسان را با خود دارند.

قاليچه مرغي بافت زيركوه قاين

تكرار نقش خروش و مرغ در اين جانمازي قديمي

قاليچه قاسم ابادي

درختي:
در تمامي سفال ها و منسوجات، نقاشي ها و حتي حجاري ها ي تاريخ ايران، درخت چنان جايگاهي داشته كه حالت تقدس و احترام آميز آن حتي نزد هنرمندان شهرت فراوان دارد. 
ويژگي بارز درختان بلوچ آن است كه داراي تقارن طولي بوده و معمولاً با برخي استثناء درختان از ابتدا تا انتها داراي برگ بيد يا تاك بوده و پراكندگي برگها و ساقه هاي درخت در تمام طول ميانكار (ارتفاع درخت) يكسان و يكنواخت مي باشد مطلب جالبتر آنكه در تمامي طرحهائي كه از درخت استفاده شده معمولاً حالت تك و انفرادي دارد و حتي يك مورد هم استثناء در مورد درختان بيد وجود ندارد و تنها درختان سرو بصورت قاب گونه در ميانكار حالت تكراري دارند. در طبيعت و محيط پيرامون زندگي اقوام بلوچ خراسان و حتي در مسير راههاي ارتباطي فيمابين شهرها و روستاهاي نوار مرزي شرق خراسان اين تك درختان و حتي روستاهايي كه نام يكه درخت، يكه توت و... را باخود دارند فراوان ميتوان ديد.

قاليچه سنگان

اين يك جفت پشتي بسيار زيبا و قديمي بلوچ

قاليچه زابل

بوته :
اين طرح كه از آن در ادبيات فرش تعابير مختلفي همچون نماد سرشعله آتش مقدس زرتشت، سرشاخه هاي درخت سرو، زن سر به گريبان كرده و بالاخره نماد بوته گياهي ارائه شده است، يكي از طرحهای رايج قالي بلوچ خراسان بوده و است.

- محرمات:
برخي از نقشمايه هاي مشهور بلوچ بويژه برگ تاك، نگار مرغي، اشكال متشابه هندسي بويژه مثلث و لوزي، نگاره هاي نباتي و بوته در قالب طرح محرمات در دو حالت محرمات با نوار طولي و محرمات با نوار مورب بافته مي شوند.

قاليچه بافت تربت با نقش مرغ در حاشيه و تكرار بوته در متن

افشان:
اگر چه جاذبه هاي طرحهاي مرغي ، قابهاي مورب وحتي ميناخاني راندارد ولي يكي از نقشه هاي رايج بلوچ خراسان است كه بالاخص بافندگان جان بيگي آنرا مي بافند . نقشه افشان بلوچ خراسان ممكن است بصورت قابهايي باشد كه حالت مربعي داشته و داخل آن با نقشه چشمه گل تزئين گردد.

حيواني و تصويري:
اگر چه بخشي عمده اي از بافندگان بلوچ خراسان بنا به اعتقادات فرهنگي و مذهبي خود علاقه اي به بافت طرحهاي تصويري ندارند ولي بافندگاني كه در جنوب خراسان اسكان دارند بويژه بافندگان ايل بهلولي وبرخي از ايلات و عشايري كه در منطقه قاسم آباد خواف اسكان دارند علاقمند به بافت طرحهاي تصويري دارند همچنين عشاير عرب و بلوچي كه در اطراف بيرجند و نهبندان زندگي مي كنند در قاليهاي خود نقوشي از ديو و... برروي قاليهاي خود مي بافند. در حوزه تربت جام و تايباد تعدادي طرح هاي تصويري با نشاني از حضرت محمد (ص) بافته ميشود . همچنين در طرح هاي حيواني بلوچ حيواناتي همچون گوزن ، آهو ، اسب ، شتر و .... بچشم مي خورد .

مثل قاليجه هاي جانبيكي، گل شفتالو ، ميناخاني

قاليچه سنگان

تكرار نقش شير و اهو در متن

قاليچه زيباي كلاته با نقش اسب و اژدها در ميانه

قاليچه تصويري زيبا از بلوچ

قاليچه كلاته

نقشمايه هاي قالي بلوچ :
با توجه به اينكه در حوزه بلوچ خراسان اقوام متعددي زندگي مي كنند و هريك از اين اقوام اعم از بلوچ ، تيموري، بهلولي ، ترك ، كرد وعرب مسير بسيار طولاني را طي نموده اند تا دربخش هاي شرقي ، جنوبي و مركزي خراسان مستقر شوند لذا طبيعي است كه در دستبافته هايشان شاهد كثرت نقشمايه باشيم
در ذيل نام تعدادي از نقشمايه هاي قاليچه هاي بلوچي اورده ميشود

نقشمايه بوته ، برك بيدي يا برك تاكي،دوگلي ، نقشمايه قلمداني،نقشمايه بازوبندي ، نقشمايه كشميري يا ماهي درهم، نقشمايه حوضي، نقشمايه چهلچراغ، نقشمايه ماهي، نقشمايه پنجه، نقشمايه پاي مرغ، چيات اشتر ، نقشمايه درختي، نقشمايه قلاب ، نقشمايه قوچك، نقشمايه  كجاوه ، نقشمايه حيواني، نقشمايه مرغي، نقشمايه مهري، نقشمايه ستاره

عمده ترين و شناخته ترين طرحهاي قاليچه هاي بلوچ كه به صورت ذهني بافته مي شود عبارتند از:
۱- گل شفتالو ۲- سه خشتي ۳- سنگ چولي (نام یکی از طایفه های قدرتمند بلوچ که اکثر این طرح ها در مرکز و شرق خراسان چون تربت حیدریه و تربت جام ساکن هستند) ۴- فتح ا… خاني ۵- يعقوب خاني ۶- دخترقاضي ۷- گوزني ۸- چشمه گل ۹- مدد خاني ۱۰- چهار مرغ ۱۱- طاووسي ۱۲- كشميري ۱۳- گاو و برج ۱۴- كلاه دراز يا كلاه بلند (در اصل همان ماهی هراتی می باشد، اما ماهی آن ماند تیغ ماهی است) ۱۵- علي اكبر خاني ۱۶- برگ تاكي ۱۷- گل شيخي يا كله قندي ۱۸- گل اشرفي ۱۹- گل ستاره ۲۰- پر جلكي ۲۱- عبدالسرخ كاشمر ۲۲- گل بادامي ۲۳٫ چهار مرغ (که مقصود همان چهار مرغ زیر کوه قائن است) ۲۴٫ تمینگ (نام روستایی از توابع تربت جام در شمال شرق خراسان می باشد)

نقشه های بعدی به ترتیب، نقشه های تصویری، لچک ترنج، شکارگاه، تلفیقی، گلدانی واگیره (تکراری)، هراتی و سرهم سوار می باشند.

راجع به نقشه هاو نقشمايه ها در بالا مثالهايي رو اوردم اجازه ميخوام در وقت باقيمانده قاليچه هاي بلوچ ديگري رو معرفي كنم

قاليچه علي ميرزايي قديم

قايچه گل شفتالو بافت منطقه كاشمر

قاليچه سنگچًولي

قاليچه يعقوبخاني

قاليچه كشميري

قاليچه كشميري

قاليچه اينه گل ، طرحهايي كه در بافته هاي تركمني هم موجوده

قاليچه زيركوه

يكي ديگر از قاليچه هاي مرغي

قاليچه طاووسي

قاليچه سنگان

قاليچه هاي بافت سنگان اكثرا لولباف هستند

قاليچه سنگان قديمي كف ابريشم

قاليچه سنگان بسيار ظريف وزيبا

قاليچه عكسي پادراز ، بافت بلوج افغانستان

لازم به تاکید است که همه قالیهای بلوچ را نباید به ناحیه خراسان منسوب کرد.تعدادی از اقوام بلوچ که ساکن افغانستان هستند از سالها پیش به بافت قالی پرداخته اند و عنوان بلوچستان که در هنگام خرید و فروش به غلط بر روی این قالیها نهاده شده،تنها در مورد بخشی از قالی های پرز کوتاه و مسطح و تعداد کم از قالیچه های پرزدار صدق می کند.

قاليچه شمس اباد بسيار زيبا شيرازه موي بز ، چاه پشم، بافت افغانستان

در انتها هم بلوچ زابل بسيار زيبا ورقديمي

منبع : کاظم میهمان نواز از فعالان فرش استان خراسان رضوی