نواحی و مناطق قالی بافی

نگاهی به طرحها و نقوش قالی سیستان

گردآوری:حسین جهانتیغ

معرفی فرش سیستان

■ چگونگی پخش یک طرح در این منطقه:
این کار به چند روش انجام میگرفته است. در برهه ای از زمان های گذشته تاکنون بعضی از خانواده ها و طوایف نسل به نسل به کار بافت مشغول بودند وبه عنوان یک منبع در آمد ثابت به آن توجه داشتند ( یا زمین نداشتند یا شرایط کشاورزی برای آنها مهیا نبود )و طرح های مختص خود را استفاده میکردند .
آنها تولیدات خود را برای تهیه مایحتاج زندگی از قبیل گندم، جو،شکر،پارچه و‌ ...  مبادله میکردند.
باتوجه به علائق زنان قالیباف وقتی کار بافت یک نمونه قالی تمام میشد، دار جدیدی را چله کشی کرده و فرش نو را رج به رج از روی قالیچه قبلی می بافتند( نقشه خوانی قدیم). به همین خاطر این نمونه طرحها رواج می یافت.
طریقه دیگر ورود طرح هابه یک منطقه اهدای هدایا از طرف سران قبایل به بزرگان قبایل دیگر بود . همچنین وقتی دختری عروس یک قوم دیگر می شد ، طرح منطقه وقوم خود را در فرش به عنوان جهاز می بافت . بدین طریق طرح معرفی وبه همان روش های مذکور رواج می یافت.
در این بین بعضی از بافندگان که به نقش یا طرح خاصی علاقه مند بودند آن را بیشتر استفاده کرده و از این طریق به شمار طرح های وارداتی این منطقه اضاف میکردند.
■شرایط محیطی وتاثیر آن بر فرش این منطقه:
بافندگان سیستانی به لحاظ گرد وخاک شدید موجود درهوا در معرض انواع بیماریهای تنفسی قرار دارند وهوای بسیار خشک وگرم این منطقه نیز کار بافندگان رابسیار دشوار می سازد ‌. علاوه بر آن هم مرز بودن با کشور افغانستان، ورود مهاجران و دام های افغانی نیز خود باعث انتقال بیماریهای خاصی است.
همزیستی انسان با انواع جانوران، حیوانات اهلی ( مرغ،گاو،گوسفند،شتر) حیوانات وحشی، پرندگان مهاجر،معماری محیط( بادگیر ها)،پوشش گیاهی،اعتقادات، داستانها، حتی افرادی که بافنده با آنها آشنابوده است وعلاوه بر آن شرایط محیطی این منطقه، هریک می تواند موضوعی برای نقش پردازی توسط بافنده باشد. مثلا بافنده با بافت بادگیرهای محیط اطرافش در فرش (متن یا حاشیه) قصد بازگو کردن معماری وآب وهوای منطقه را برای مخاطب در ذهن دارد ‌.

■ رنگ :
بیشتر رنگ هایی که در قالیچه های سیستانی دیده میشود اکثر تیره وکمتر روشن است. رنگ های قرمز،نارنجی،قهوه ای با فام های مختلف، زرد وبنفش،اکر یا شتری و سبز رنگ های قالب بوده و در متن فرش بیشتر قرمز، سرمه ای، وقهوه ای دیده میشود. انواع رنگ های قرمز، سبز، زرد و بنفش که درحاشیه ها کاربرد دارد وبه صورت حسی و ناخودآگاه استفاده از رنگ های مکمل را تداعی می کند. گاهی مواقع در تعداد محدودی از فرش ها رنگ های آبی خالص و فیروزه ای مشاهده می شود. در پر داخت ها و دور گیری نقوش از رنگ سیاه و سفید بیشتر استفاده شده است.

■ نقشمایه ها :
شامل نقشمایه هایی است که در متن و حاشیه به کار می روند مانند: طرح دودنی ( سپند) با تنوع زیاد، بُز ، شتر و آهو، شاخ حیوانات،  گلدان واشکال نباتی ( گل چَپَّتی ، گل های چند پر هندسی )، احجام نظیر لوزی ،مربع، مثلث، پرند گان اهلی مانند مرغ، خروس و پرندگان وحشی مانند پرندگان مهاجر، اشکال مارپیچ، ستاره ای و .‌..

■ پرداختها و دور گیری نقوش :
دور گیری نقوش به سه خطوط ممتد ( خطوط ممتد با رنگ روشن برای دور گیری طرح در زمینه تیره)، غیر ممتد ونقطه ای ( با رنگهای تیره و روشن) انجام می شود. در هریک از طرق مذکور با ایجاد تاکید بصری بر دقت مخاطب به طرح و از طرفی زیبایی آن اضافه می شود .
■ ارتباط طرح ها ونقوش در دیگر هنرهای منطقه با فرش سیستان :
باتوجه به فراونی انواع هنرها دراین منطقه و استفاده از نقوش مختلف در تزئین آنها ، به کرات نقوش مشابهی در فرش نیز دیده می شود.
به طور مثال در برخی نقوش سفالها یا مهر های شهر سوخته وجود تشابه بسیاری با نقوش فرش این منطقه دارد. همچنین در تزئین بعضی از قالیچه های قدیمی جواهرات و سنگهای قیمتی ،صدف و طلا استفاده می شده که امروزه جای خود را به دکمه و پولک و... داده است.

■ معرفی بعضی از طرح های فرش در منطقه سیستان :
۱- طرح فتح اللهی 
یکی از زیبا ترین طرح های این منطقه بشمار می رود ( اکثر این طرحها به لحاظ رنگ های بکار رفته و نوع طرح جزء اصیل ترین قالیچه های سیستان محسوب می شوند ) . رنگ زمینه بیشتر آنها اُکر و ترنج که یکپارچه سراسر متن فرش را در بر گرفته به رنگ قرمز روناسی است. معمولا دور گیریهای نقوش و حاشیه با رنگ سفید انجام شده و از طراحی نقوش برای پر کردن زمینه خود داری می شود . در امتداد محور طولی گلدانها قرار دارند که به قرینه طراحی می شوند. درون ترنج از خطوط منحنی استفاده می شود که تداعی کننده گیاهان محلی است ‌. در مرکز ترنج نقش بعلاوه ( + ) و گل سفید دیده می شود . دربیشتر طرح ها گل سفید،طرح گل دودنی ( گل دانه های سپند) است که طبق باور های قدیمی برای چشم زخم استفاده می شود ‌.

۲ - طرح گلدانی ( گنبدی )
در بعضی از طرح های گلدانی باتوجه به جهت رویش برگ ها در گلدان به صورت قرینه گنبدی تداعی می شود ‌.
به همین دلیل به این طرح ها،طرح گنبدی نیز می گویند .معمولا طرح های گلدانی به صورت هندسی طرح میشود. 
گلدان در قالب مربع و برگ ها با رنگهای یک در میان چسپیده به ساقه به موازات گلدانها بالا می روند.
۳ -طرح های گل چَپَّتی :
در این طرح قالبی به شکل چهار یا هشت ضلعی طراحی می شود و در یک چهارم آن نقش گلی هندسی به صورت تیره و روشن تکرار می گردد .
۴ - طرح گل پنجه ای :
این طرح تداعی کننده دستی با پنج انگشت است که در متن تکرار میشود .
۵ - طرح های جانمازی :
در این طرح ها باتوجه به اعتقادات مسلمانان و پرهیز از ترسیم نقوش گیاهی استفاده می شود .
در نقوش حاشیه نیز از نقوش هندسی تکرار شده با رنگ های ساده و به دور از تنوع استفاده می شود .
۶ - طرح های ترنجی یا قابی ( به صورت مربع یا لوزی در زمینه ) :
در این گونه طرح ها ترنجها یا به شکل مربع یا لوزی در متن فرش به تعداد یک،سه یا پنج تکرار میشود. در اکثر این فرش ها متن تیره بوده و حاشیه نیز از رنگ زمینه پیروی می کند . دور گیری نقوش نیزی با رنگ مشکی انجام می شود.
۷ - طرح های اسطوره ای :
در طرح های فوق باتوجه به اعتقادات طراحان وبافندگان نقوشی فرا طبیعی ونمادین به کار می رود.
تجمع نقشمایه ها ببشتر در مرکز فرش  است و از نقشمایه های حیوانی و پرندگان نیز در طراحی متن استفاده می شود . رنگ های طرح های اسطوره ای خاص بوده وچشمگیر تر از دیگر طرح ها هستند.
۸ - طرح درختی :
در طرح های درختی یک ساقه بطور کامل در متن رو به بالا رفته وبا برگهای ریز یا درشت در متن پر می شود. حاشیه با گل های ریز وگاهی با نقوش حیوانی مانند بز پر می شود.
۹ - طرح های قندانی ( گل قندانی ) :
در این طرح یک گلدان بزرگ شبیه قندان به صورتی طراحی می شود که داخل آن را دایره هایی به رنگهای مختلف ( قند ) پر می کند. تعداد دایره ها از پایین به بالا کمتر می شود . اکثر طرح های قندانی در اندازه های قالیچه بافته می شود .

■ گلیم سیستان :
گلیم در سیستان وبلوچستان معمولا طرحها و رنگهایرمشابهی دارد. رنگ های متن عمدتاً مشکی،قهوه ای، سفید و نقوش بیشتر محرمات با نقشمایه های گیاهی هندسی و جانوری ساده شده وتکراری است.
مواد اولیه پشم ،ابریشم و متاسفانه در سالهای اخیر کامواست .
تنوع در نقوش گلیم در کل استان بسیار زیاد بوده و باتوجه به شرایط محیطی ، کم هزینه بودن کاربری و نیاز بازار، تولید موفقی دارد ‌.
■ قالی افغانی :
در سیستان وبلوچستان وخصوصا در سیستان قالیهایی وجود دارد که از تولیدات افغانستان است . باتوجه به شباهت این قالی ها با قالی سیستان وقیمت پایین آنها گاهی مردم اشتباهاً این فرش ها را با نام فرش سیستان وبلوچستان خریداری کرده وبدین طریق از رونق بازار فرش این استان می کاهند .

 

منبع : حسین جهانتیغ