تاریخچه فرش

بررسی صد سال سهم فرش در اقتصاد ایران (بخش چهارم)

ابزارهای بافندگی و رفوگری ابزارهای بافندگی و رفوگری فرش بسیار محدود و ساده می باشند در بافندگی و رفوگری به طور معمول برای گره زدن از یک نوع چاقوی مخصوص استفاده می کنند که سر آن به شکل قلاب در آمده و به کمک این قلاب می توانند پود و پرز را از میان تارهای فرش بگذارند.

اختلاف چاقوی رفوگری با چاقوی بافت در این است که اندازه های چاقوی رفوگری تا حدودی کوچکتر می باشد. برای کوبیدن گره ها در روی ردیف های افقی و اتصال آنها به شبکه تار و پود از شانه مخصوص استفاده می کنند که در هر شهری نامی مخصوص دارد چنانچه در یزد آن را دَفین و در کرمان کلوزار می‏گویند. یکی دیگر از وسایل مورد نیاز در بافت و رفوگری فرش قیچی سر برگشته ای است که با آن سر پرزها را بریده و فرش را بعد از خاتمه بافت پرداخت می‏کنند. در رفوگری ابزارهای دیگری بکار می برند که دربافت فرش مورد استعمال ندارند از جمله جوال دوز که در موقع سوزن کشی آن را به کار می برند و همچننین قاب کوچکی از جنس چوب که معدود قسمتهائی که باید رفو شوند بر روی آن میخ کوبی کرده و از آن مانند دارقالی‏بافی استفاده می کنند. گاهی رفوگرها برای صرفه جوئی در وقت و اجرت قسمت‏های رنگ و رو رفته فرش را با مدادهای ماژیکی رنگ آمیزی می کنند که قاعدتاً دوام چندانی نمی‏توانند داشته باشد.

قلاب

        کاردی با تیغه کمی خمیده که در انتهای دسته آن قلاب وجود دارد. قلاب دسته کارد را برای گره زدن و تیغه آن را برای بریدن خامه به کار می برند. قلاب را به هنگام کار باید موازی چله نگه داشت تا تیغه آن با نخهای چله تماس نداشته باشد. با قلاب گره ترکی راحت تر از گره فارسی بسته می شود و هر بار پیش از دو تار نمی توان گرفت.

دفه

        ابزاری مانند قلم موی پهن برای کوبیدن و محکم کردن پود و گره و تنظیم خواب تارهای خامه.

دستگاه های قالی بافی

دستگاه بافتن قالی که در معمولیترین شکل خود چهار تیر ضخیم به صورت چهار چوب دارد. دو تیر افقی و دو تیر عمودی بر زمین. تیرهای افقی از دو سو در تیرهای عمودی فرو می‏رود. تیرهای بالا و پائین، افزون بر مستقیم بودن و توازی کامل باهم، باید تاب نداشته باشند. فرشی که بافته می‏شود به طور معمول به اندازة درازای هر یک از این دو تیر است. دستگاه قالی‏بافی که اصطلاحاً به آن ها دار نیز گفته می شود از اجزای زیر تشکیل شده است.

"راست رو و چپ رو، سردار و زیر دار، گوه، نردبان، الوار، نیره، هاف، زیرپیچ، نیره پیچ، سربندیزه، سیم پیچ" و از نظر شکل ساختمان دستگاه و مکانیزم بافت، آن ها را به دو نوع تقسیم می کنند.

الف‏ـ دستگاه های افقی               ب- دستگاه های عمودی

دارهای افقی

دستگاه‏های افقی بیشتر در میان عشایر رواج دارد. مشخصات این نوع دارها چنین است که دو تیره چوبی محکم و راست را در فاصله معینی نسبت به یکدیگر با چهار میخ چوبی و یا فلزی در زمین محکم می کنند و سپس تارهای فرش را متناسب با عرض و ظرافت فرش مورد نظر به صورت عمودی در امتداد تیرها به دو تیرهای افقی می پیچند رواج این نوع دارها در میان عشایر بیشتر به علت سهولت جابجا شدن آن ها به هنگام کوچ است. با این دستگاه ها فرش‏هائی با اندازه های بزرگ نمی توان بافت و همچنین فرش‏هائی که با این نوع دستگاه های بافته می‏شوند، گاهی در بالا و پایین اختلاف عرض پیدا می کنند یکی دیگر از عیوب این دستگاه‏ها این است که کارگر بافنده بعد از مدتی کار به علت خم شدن مداوم روی دستگاه گوژپشت و نحیف اندام می شود.

دارهای عمودی

این نوع دار قالی مخصوص روستاها و مراکز قالی بافی شهری می‏باشد و ساختمان آن تا حدودی پیچیده تر از دستگاه های افقی می باشد. فرش‏هائی که با این دستگاه ها بافته می‏شوند از نظر ابعاد و نقشه ازفرش‏هائی که با دارهای افقی بافته می شوند دقیق تر هستند دستگاه‏های عمودی شامل انواع مختلف زیر می باشند.

1- دار ثابت 2- دار تبریزی 3- دار کرمانی (گردان) 4- دارعمودی

پژوهشگر :شبنم رسولی

منبع :