تاریخچه فرش

بررسی صد سال سهم فرش در اقتصاد ایران (بخش پنجم)

رنگرزی در صنعت قالی بافی هنر رنگزری اهمیتی کم و بیش یکسان با طراح و بافندگی دارد و اصولاً بدون وجود رنگ نقشی آفریده نمی شود.

 

علم رنگرزی در گذشته بسیار پیچیده بود و رموز آن همیشه در خانواده های رنگرزی باقی می ماند و کمتر کسی می توانست از اسرار و رموز آن آگاهی یابد هر رنگرز با بکار بردن شیوه های مخصوص به خود رنگ هائی با تونالیته های مشخص را تولید می کند که مشابه آن ها را تقریباً در سایر کارگاه ها نمی توان یافت به همین دلیل مشخصه رنگ یکی از عوامل تشخیص بافت های مناطق مختلف می تواند باشد.

در رنگرزی مهارت رنگرز در کاربرد مواد رنگی اهمیت ویژه ای دارد و عوامل درخشندگی رنگ تنها مواد الوان نیست چه فرش‏هائی دیده شده اند که الیاف آن با مواد رنگدار مرغوب رنگ آمیزی شده ولی به علت عدم مهارت رنگرز و فقدان نفوذ رنگ به داخل الیاف، فرش رگه دار شده و یا بر عکس بر اثر اشباع الیاف از مواد رنگی به هنگامی که فرش‏ها را بر روی یکدیگر انداخته بودند رنگ های اضافی به فرش مجاور نفوذ     کرده اند. همچنین کیفیت و نوع الیافی که در رنگرزی به کار برده می شوند نیز در خور اهمیت است به این صورت که هرگاه چند دسته کلاف مختلف را در یک زمان و تحت شرایط یکنواخت و حتی اتوماتیک رنگ آمیزی کنند نتیجه کار در تمام آن ها یکسان نخواهد بود و هر کلافی رنگی متمایز از کلاف های دیگری به خود می گیرد.

رنگ های طبیعی

رنگهای طبیعی شامل رنگ هائی هستند که یا منشاء گیاهی داشته و از ریشه و گل و برگ و میوه و پوست تنه نباتات بدست می آیند و یا رنگ های حیوانی که موجوداتی مانند حشره قرمز‏دانه و صدف و ارغوان مولد آن ها هستند و یا از معادن استخراج می شوند مانند خاک سرخ وجود الوان گوناگون در فرشهای ایران که در قرن های پیش بافته شده اند مبین این نکته است که صنعت رنگرزی در این سرزمین سابقه طولانی داشته است. پژوهش های باستان شناسی موید آن است که ایرانیان در رنگرزی مانند سایر اقوام و ملل قدیم بسیار با تجربه بوده و رنگ هائی که در منسوجات خود به کار می برده اند بسیار با ثبات و چشمگیر بوده است.

ایرانیان برای رنگرزی پشم و ابریشم از گیاهان رنگدار نظیر انار گردو- روناس - اسپرک و همچنین از حشره قرمز دانه استفاده می کرده اند.

برای سال های متمادی رنگ های گیاهی یکی از اقلام صادراتی ایران بوده است. در اواخر دوره قاجاریه کارگاه های متعدد رنگرزی در جوار کارگاه های قالی بافی فعالیت پر رونقی داشته اند در این کارگاه ها فرآورده های گیاهانی از قبیل روناس، اسپرک، پوست گردو و انار را به مصرف می رسانیده اند و تجار صادر کننده نیز مواد رنگ دار گیاهی مازاد بر مصرف داخلی را که در کارگاه های تولید رنگ سائیده و عمل آورده و بسته بندی شده بود خارج صادر می کردند.

با وجود کشف رنگ های شیمیایی، رنگ های طبیعی در بسیاری از کارگاه های رنگرزی هنوز مورد استعمال فراوان دارند و گاهی نیز آن ها را همراه با رنگ های شیمیایی در رنگرزی الیاف پشمی و ابریشمی کار  می برند.

رنگ های طبیعی اغلب گران قیمت بوده و کاربرد آن ها نیز مشکل بوده و در ضمن همه فام های رنگی را نمی تواند در این سری رنگ ها بدست آورد.

کاربرد رنگ های گیاهی بیشتر در روستاها و یا در میان ایلات معمول است که این گونه مواد را در مزارع و مراتع حوالی دهات خود و یا در مسیر کوچ ایل به مقدار فراوان در اختیار دارند.

حدود یک صدو بیست نوع گیاه رنگدار در ایران شناسائی شده اند که از برگ ها و تنه و ریشه و گل ها و میوه های آن ها رنگ های گوناگونی بدست می آید.

علاوه بر این از تعدادی از گلسنگ ها و جلبک ها نیز رنگ های طبیعی استخراج می‏شوند. این گلسنگ ها غالباً در نواحی مرطوبی کنار دریا، جنگل ها و بر روی صخره ها می‏رویند که آن ها را پس از جمع آوری و خشک نمودن در رنگرزی به کار می برند. از ترکیب مواد رنگدار این گلسنگ ها با دندانه های مختلف بیشتر رنگ هائی در فام‏های قهوه‏ایی، خاکستری، زرد و نارنجی، بدست می آید.

در اینجا یادآوری این نکته ضروری است که در یک رنگرزی شسته و رفته توجه به انتخاب مواد رنگی مرغوب و وسایل و ظرف های مناسب و رعایت نکات فنی لازم مانند عملیلات مقدماتی آماده نمودن کلاف ها، زمان جوش دادن، تمیزی وان ها و خمره های رنگرزی از مسائل پر اهمیتی است که از دیده یک رنگرز ماهر و دقیق نمی‏توانند پوشیده بمانند. عمل دندانه دادن نیز یکی از مراحل حائز اهمیت در رنگرزی است.

اسامی تعدادی از رنگزاهای طبیعی

گلرنگ                روناس           حشره قرمز دانه     زعفران

بَقَم                      نیل               اسپرک               زردچوبه

گیاهان مازوج دار    انار              سماق                 بلوط    

گردو                  هَلیلِه             برگ مو              اکالیپتوس

پژوهشگر:شبنم رسولی

منبع :