تاریخچه فرش

بررسی صد سال سهم فرش در اقتصاد ایران (بخش ششم)

"آقای علاءالدين ازوجی در تحقیق خود با عنوان "تاثير محدوديت های تجاری و تعرفه ای بر صادرات فرش دستباف ايراندر بازار جهانی" بر این باورند که : بطوركلی پيشينه تاريخ نشان می ‌دهد كه تا قبل از سلسله صفويه، بافندگان زيراندزاها نظير فرش، خود از جمله مصرف‌كنندگان فرش بودند و چنانچه بافندگان مازادی داشته‌اند

آن را با كالای ضروری ديگری معاوضه می ‌كردند ولی چون بيشتر مايحتاج زندگی بافندگان مواد اوليه و پشمی بوده كه خود آن را توليد می ‌كردند صرف بافت چادر، زيرانداز، خورجين و نظاير آن مي‌شد و كمتر مازاد توليد داشتند. ليكن از دوره صفويه بويژه زمان شاه عباس صفوی هنر فرشبافی از روستاها به شهرها آمده و اين هنر رونق يافته تا آنجا كه به شاهكارهای هنری تبديل شده و كم‌كم نظر كشورهای اروپايی و خاور دور را به خود جلب كرده به گونه‌ای كه از چين تا اروپا برای بافت فرش و پارچه‌های زربفت سفارش‌هايی به ايران داده مي‌شد. به دنبال افزايش سفارش‌ها حكومت‌های وقت برای پاسخگويی به نياز جهانی، مراكز بافت و بافندگان را تشويق به افزايش كيفيت توليدات خود نمودند، رقابت برای بدست آوردن فرش ايران بين اروپائيان بوجود آمد. لرد انگليسی، ايتاليايی، فرانسوی و اتريشی همه از داشتن فرش ايران در كاخ‌هايشان بخود می باليدند. ليكن مسائلی تقاضای جهانی فرش ايران را به مرور زمان تحت‌الشعاع قرار دهد.

يكی از اين مسائل، بادوام بودن اين كالای مصرفی است كه كم‌كم تقاضا را كاهش داد اگر چه مصرف‌كنندگان جديدی از طبقات متوسط و پائين‌تر بوجود آمدند ليكن رشد تعداد مصرف‌كننده با آگاهی آنها نسبت به تعداد فرش‌های توليد شده نبوده است.

مسئله ديگر آن است كه كشورهای صنعتی در پاسخگويی به نياز روزافزون زيرانداز دست به ساخت ماشين فرش بافی زده و به توليد انبوه پرداختند كه در اين ارتباط تا سال‌ها، كشور ايران قوانينی در ممنوعيت ورود اين فرش‌های ماشينی به اجرا گذاشته بود.

مسئله سوم اين بود كه برخی از كشورها و به ويژه كشورهای همسايه كه متوجه تقاضای جهانی فرش شدند توليد فرش دستباف در كشورشان را تشويق كرده و با ايران به رقابت پرداختند و با توجه به نيروی كار ارزان و به كمك توليدكنندگان ايران كه برای كسب سود بيشتر به كشورهای همسايه مهاجرت كرده و به صنعت فرش بافی در كشورهای مذكور رونق دادند.

و ديگر اينكه رقابت در قيمت و تقليد طرح‌های ايرانی بوسيله كشورهای دور و نزديك بنيان تجارت جهانی فرش ايران را سست كرده و ايران ناچار شد اولاً اقدام به توليد برخی فرش‌های صنعتي و غيرهنری ارزان قيمت كند و ثانياً در اثر عدم هماهنگی‌های لازم در عرضه فرش به بازار جهانی و فقدان تبليغات برای حفظ آگاهی عمومی به تدريج مشتريان مصرف‌كننده كاهش يافته است.

و بالاخره اين كه اقدام به برخي از محدوديت‌هاي تجاري شامل محدوديت‌های تعرفه‌ای از طرف كشورهای خريدار فرش در چارچوب مقررات WTO كه گاهاً به سود كشورهای رقيب كه عضوWTOهستند تمام شد. همچنين محدوديت‌های غيرتعرفه‌ای بدليل برخی از ملاحظات سياسی مانند تحريم تجاری و اقتصادی آمريكا عليه ايران همگی در تنزل جايگاه فرش ايران در بازارهای جهانی مؤثر بوده‌اند.

با توجه به موارد مذكور، مروري بر جايگاه فرش و ضرورت توجه به رويه صادرات آن، به بررسي روند صادرات فرش دستباف طی دوره مورد بررسی، عوامل مؤثر بر صادرات از ناحيه عوامل درونی و بيرونی و همچنين مهمترين چالش‌ها و موانع بر سر راه صادرات كه خود منبع از مشكلات داخلی صادرات و موانع خارجی صادرات فرش دستباف ايران است پرداخته خواهد شد."

ولی بریم نژاد در سال 1378 در پایان نامه خود با عنوان تحلیل اقتصادی عوامل موثر بر صادرات فرش در ایران "بررسی و تحلیل اقتصادی صادرات فرش دستباف کشور و عوامل موثر بر آن می پردازد. وی در این تحقیق به این نکته اشاره می کند که تداوم موفقیت آمیز توسعه پایدار اقتصاد ایران، ایجاب می کند که تا در تدوین برنامه های عملیاتی بویژه در طرح نوین صادراتی کشور که با هدف ایجاد شالوده های استوار جهت اقتصاد بدون نفت مورد پیگیری قرار می گیرد، زمینه سیاست گذاریهای مناسب فراهم گردد. در برنامه های توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی کشور نیز گرچه سیاست توسعه متکی بر تکمیل ضایع جایگزین واردات است، ولی آنچه که به عنوان درآمدهای صادراتی، به خصوص درآمدهای حاصل از صادرات غیر نفتی، در این برنامه ها پیشنهاد شده است جز از طریق تحولاتی اساسی در سیاستهای اقتصادی، تجاری، مالی و صنعتی کشور ممکن نیست. نگاهی به صادرات غیر نفتی نشان می دهد که فرش درصدر این صادرات قرار دارد. اضافه بر آن صادرات فرش دارای ابعاد اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی ویژه ایی است. از این رو هدف مطالعه جاری را بر برسی عواملی موثر بر صادرات فرش ایران از طریق تخمین توابع تقاضا و عرضه صادرات فرش قرار می دهد.

رضا دهقانی فیروز آبادی در سال 1377 پایان نامه ای با عنوان بررسی علل افت سهم بازار جهانی فرش ایران نسبت به رقبا و ارائه راهکارهای مناسب جهت بهبود آن را ارائه کرده است. در این تحقیق وی به این نکته اشاره می کند که صنعت فرش با توجه به اشتغال زائی بالا و ارز آوری زیاد از اهمیت خاصی برخوردار است. ولی در سالهای اخیر این صنعت با رکود نسبی مواجه شده است و به دلیل اهمیت فوق العاده ای که صنعت فرش در اقتصاد کشور دارد نیاز است که از ابعاد مختلف این رکود مورد بررسی قرار گیرد. که در این تحقیق سعی شده است مشکلات این صنعت از نقطه نظر بازاریابی بین الملل مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد.

بر اساس نتایج بدست آمده صادر کنندگان به آمیخته تشویق و ترفیع توجه کافی مبذول نمی دارند و همچنین آنها به شیوه های سنتی وارد بازار هدف شده و قبل از ورود توجه چندانی به محدودیتهای بازرگانی، وضعیت اقتصادی بازارهای هدف، وضعیت رقبا    و ... نداشته و توجهی نیز به اختلافات بین کانالهای توزیع در کشورهای مختلف ندارند.

حسن ابراهیمی یزدی در سال 1377 در پایان نامه خود با عنوان بررسی تاثیر عضویت ایران در سازمان تجارت جهانی بر صادرات فرش به برسی اثرات عضویت ایران در سازمان تجارت جهانی بر صادرات فرش کشور می پردازد و به این نکته اشاره می کند که صنعت فرش از جمله صنایعی است که در بخش کالاهای غیر نفتی پتانسیل بالقوه و زیادی را برای کسب ارز به همراه دارد. از طرفی با توجه به اینکه این صنعت افراد زیادی را به خود مشغول کرده است می تواند عاملی مهم در ایجاد اشتغال های دائمی و فصلی برای افراد جامعه باشد.

همچنین تغییر در سیاستهای تجاری که حاصل عضویت ایران در سازمان تجارت جهانی خواهد بود می تواند گشایشهایی را برای این صنعت به همراه داشته باد و سبب گردد تا ایران در این صنعت، مزیت نسبی و رقابتی خود را در تجارت این محصول افزایش دهد.

یکی از مسایلی که به احتمال زیاد در آینده نزدیک صنعت فرش را تحت تاثیر قرار می دهد فعالیت سازمان تجارت جهانی می باشد. هدف اولیه این سازمان در حقیقت کاستن از موانع تجاری بین کشورها و کمک به آنها در تجارت بین المللی و بهره برداری از منابع طبیعی در دسترسی کشورها می باشد.

فیض الله افشار پور در پایان نامه خود با عنوان "بررسی سیاستهای ارزی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران بر صادرات فرش دستباف در سالهای 74-1370 " در سال 1376 به بررسی آثار سیاستهای ارزی بر صادرات غیر نفتی بطر اعم و صادرات فرش به طور اخص می پردازد و به تجزیه و تحلیل آن می پردازد و نهایتاً می خواهد به این نتیجه برسد که آیا سیاستهای ارزی در سال 1370 الی 1374 آثار مثبتی بر صادرات فرش داشته و یا اینکه مشکلاتی برای آن بوجود آورده است. اگر نتیاج منفی بوده و مشکلاتی را بوجود آورده، علت آنها چه بوده و چگونه می توان مشکلات و موانع را بر طرف کرد.

نتایج این تحقیق آن است که در کل سیاستهای ارزی بانک مرکزی بر صادرات فرش دستباف تاثیر منفی گذاشته است. نکته دیگر عدم هماهنگی سیاستهای ارزی بانک مرکزی یا سیاستهای سایر سازمانهاست که همه مبتنی بر تشویق صادارت می باشد.

علی اکبر تاجی میدانی در سال 1376 در پایان نامه خود با عنوان "برآورد و تجزیه و تحلیل الگوی عرضه صادرات فرش دستباف کشور 70-1350 عرضه صادرات فرش دستباف کشور را با استفاده از داده های آماری و نیز بهره گیری از الگوی اقتصاد سنجی برآورد می نماید.

مسعود ساعی در سال 1376 نیز در پایان نامه خود با عنوان "صنعت فرش دستباف ایران" با استناد به داده های ثانوی، مصاحبه و مشاهده عینی سیمای تولید، هزینه و توزیع فرش دستباف را در ایران به تصویر می کشد و با برآوردی از تابع عرضه قالی با استفاده از روش اقتصاد سنجی به این نتیجه می رسد که عرضه فرش دستباف در ایران در دوره زمانی 72- 1352 نسبت به تغییرات بازار حساسیت نشان می دهد که در کوتاه مدت الزام تولیدی و در بلند مدت رکود در تولید، افزایش در قیمت و هزینه هاای تولید را به دنبال دارد.

محمد اعلمی بیات در پایان نامه خود با عنوان بررسی و تعیین مهمترین عوامل موثر بر رکود صادرات فرش دستباف طی سالهای 75- 1372 به بیان مهمترین علل رکود فرش دستباف طی سالهای 75- 1372 در سال 1376 پرداخته است. فرضیات این تحقیق عبارتنداز:

1.    نرخ گذاری بالای فرش در کمیسیون نرخ گذاری یکی از عوامل عمده رکود صادرات فرش دستباف می باشد.

2.    عدم ثابت قوانین و مقررات راجع به صادرات فرش علت کاهش صادرات فرش ایران بین سالهای 75- 1372 بوده است.

3.    ضعف تبلیغات فرش ایران در بازارهای خارجی علت کاهش سهم بازار فرش ایران بوده است.

4.    تثبیت نرخ ارز در قیمت 3000 زیال یک عامل بر کاهش صادرات بوده است.

 

که در این تحقیق با استفاده از روشهای مرسوم آماری و با انجام تحقیقات میدانی و تکمیل پرسشنامه به آزمون فرضیات پرداخته است و تمام فرضیات آن تایید شده است.

مصطفی نصیری در سال 1373 در پایان نامه خود با عنوان "برنامه ریزی بهبود بهره وری و کیفیت فرش ایران" به برسی عوامل موثر بر افزایش بهره وری فرش دستباف پرداخته است. در این تحقیق به منظور ارتقاء کیفیت و بهره وری فرش دستباف ایران عوامل تاثیر گذار مانند مهارت نیروی انسانی، ابزار آلات و تجهیزات، مواد اولیه، عوامل محیطی، قوانین دولتی، مورد بررسی قرار گرفته است.

خانم دکتر فیروزه عزیزی در بحث وضعیت تولید فرش دستباف کشور در کار پژوهشی خود اینگونه می گوید که: رشد اقتصادی از افزایش ارزش تولید خالص داخلی در یک دوره مالی ناشی می شود و تولید ملی نیز مجموعه ای از ارزش های افزوده در تولید انواع کالاها و خدمات است.

او می گوید: فرش از جمله محصولاتی است که ارزش افزوده فراوانی دارد و در عین حال منشاء کسب درآمد ارزی است. شاید کمتر کالایی با چنین ارزش افزوده کلانی تولید شود. از این رو اهمیت بسزایی د رمجموعه تولید ملی دارد. این در حالی است که برای تامین مواد اولیه مورد نیاز کمترین هزینه ارزی متوجه اقتصاد کشور است. او بر این اعتقاد است که تولید فرش دستباف (قالی و قالیچه) یکی از قعالیتهای صنعتی خانوارها محسوب می شود. نتایج سزشماری از خانوارهایی که دارای فعالیت صنعتی هستند نشان  می دهد که مساحت قالی و قالیچه تولید شده در سال 1373 ، 5094 هزار متر مربع به ارزش 1404584 میلیون ریال بوده است.

متوسط ارزش تولید یک متر مربع قالی و قالیچه تولید شده برابر با 276 هزار ریال است. در سال 1375 مساحت قالی و قالیچه تولید شده 4674 هزار متر مربع به ارزش 1581 میلیارد ريال بوده است یعنی متوسط ارزش تولید یک متر مربع قالی و قالیچه تولید شده به 338 هزارريال افزایش یافته است.

جدول 1- قالی و قالیچه بافته شده به حساب خود و دیگران توسط خانوارهای دارای فعالیت صنعتی

سال 1373

 استان به حساب خود به حساب دیگران
تولید(هزار متر مربع) ارزش تولیدمیلیون ريال ارزش تولید یک متر مربع (هزارريال) تولید(هزار متر مربع) کارمزد دریافتی میلیون ريال کارمزد دریافتی بابت یک متر مربع (هزارريال)
کل کشور 5094 1404584 276 2390 251160 105
آذربایجان شرقی 713 423689 594 124 32915 226
آدربایجان غربی 209 124716 597 32 10271 326
اردبیل 152 21564 142 5 454 94
اصفهان 596 199122 334 382 78149 204
ایلام 2 444 193 5 1716 324
بوشهر 2 353 204 42 2354 56
تهران 165 60124 364 42 23307 550
چهارمحال وبختیاری 154 50692 330 39 4399 113
خراسان 1015 168651 166 283 19701 70
خوزستان 36 3590 100 21 759 36
زنجان 196 50838 259 11 7639 725
سمنان 18 6318 357 4 419 105
سیستان و بلوچستان 23 2068 91 5 479 89
فارس 304 49607 163 835 35303 42
کردستان 182 49220 271 14 2908 209
کرمان 200 29728 149 23 1864 81
کرمانشاه 59 7691 130 4 279 73
کهکیلویه و بویراحمد 8 797 94 33 1173 36
گیلان 1 315 282 0 10 112
لرستان 15 2139 147 8 695 90
مازندران 292 28577 98 350 13036 37
مرکزی 200 48402 242 42 6651 152
هرمزگان 2

منبع :