رنگ و رنگرزی

شرحی بر رنگزاهای اسیدی و متال و ری اکتیو

سید عباس سجادی مدیر رنگرزی گلستان یزد

آنچه طی دوسال گفته شد بررسی رفتار رنگزاهای اسیدی در قالب سه خانواده بود اگر گروه fast یا نیمه میلینگ را از میلینگ جدا کنیم این خانواده چهار عضو خواهد داشت

عرض شد با بزرگ شدن مولکول رنگزا قدرت مهاجرت آن کم شده و تمایل به جذب و ثبات مرطوب آن اضافه میشود

در گروه رنگزاهای اسیدی گروه لولینگ دارای کوچکترین و گروه سوپر میلینگ دارای بزرگترین اندازه مولکولی هستند.در نتیجه مهاجرت لولینگ ها بهترین و بیشترین و مهاجرت سوپر میلینگ ها کمترین مقیاس در این خانواده چهار عضوه میباشد

اول رنگزاهای لولینگ یا یکنواخت شونده

دارای ph حمامی با  ۲/۵تا۳/۵ هستند و یون سولفات ،تعادل خوبی به حمام خواهد داد. و یکنواختی هم حاصل اعمال دمای جوش کافی و یون مربوطه است

۲۰۶ کارموزین و ۴۲۲۰ نیوی آر از مشهورترین های گروه لونینگ هستند

وقتی رنگزای اسیدی را بجای 
 دی سولفونه  ازمونو سولفونه ها انتخاب میکنیم حاصلش ثبات مرطوب یا شستشویی بهتری خواهد بود .نیمه میلینگ ها اکثرا مونو هستند پس بهتر است در فامهای عمیق مثل مشکی و لاجی و لاکی بجای گروه لونینگ استفاده شوند

مهاجرت از دسته اول کمتر پس ثبات عمومی بهتری خواهند داشت

بواسطه کثرت این خانواده تعیین دقیق ph بطور کلی مشکل مینماید اما بطور عام صحبت از ph 5 تا ph 6 میشود

این گروه( میلینگ) ثبات تری خوبی نسبت به fast ها دارد .مهاجرت مطلوب نیست و دقت در رنگرزی و نوع یکنواخت کننده خیلی مهم است

مخلوط کردن یا همان حمام ترکیبی با دیگر رنگزاها در میلینگ ها توصیه نمیشود و در مورد سوپر میلینگ ها باید جدا پرهیز نمود

گروه سوپر میلینگ ها زیر شاخه میلینگ ها و در این گروه نوع پیوند واندروالس و ویژگی آبدوستی نامناسب و در نتیجه مهاجرت کم و ضعیف است.سولفات سدیم را بکار نمی‌بریم و همراه یکنواخت کننده مناسب میشود تا دو گرم بر لیتر استات آمونیم یا درصدی آمونیوم سولفات  اضافه کرد

شیب دما نیز با کنترل و ملایم شدن نتیجه خوبی در یکنواختی کالا دارد

یک گریز

از سوپر میلینگ ها برای رنگرزی فرش های مدرن با زمینه نایکنواخت میتوان بهترین بهره را برد

گاهی در بعضی از کتاب ها عنوان میشود که برای رنگ همانندی میتوان از گروه لونینگ روی سوپر میلینگ ها برای اینکار بهره برد. اینکار بسته به نوع محصول میتواند یک عامل منفی یا مثبت باشد.مثلا برای کالای کرک جهت لباس به نظرم این استفاده ممنوع است زیرا در اولین شستشوی ماشینی رنگ لونینگی که   با ph نزدیک به ۷ رنگرزی شده از کالا خارج خواهد شد

شاید برای کف پوش های ارزان اینکار مشکلی نداشته باشد اما برای قالی خاصه قالی های گران قیمت اینکار اشتباه است

آنچه در میزان ثبات در این سه گروه گفته میشود ثبات ۳_۲  برای لولینگ و۴_۳برای میلینگ و ۵_۴ برای سوپر میلینگ هاست

میبینید که حتی میلینگ ها هم ثبات مناسبی برای استفاده در قالی دستباف ندارند لونینگ ها که جای خود دارند

رنگزاهای اسیدی را بطور خیلی خلاصه مرور کردیم .از آنجا که گروه تخصصی نیست و برای آنکه هر کس با هر پایه دانش رنگرزی بتواند از این بحث استفاده کند ،لذا سعی میشود کاربردی و ساده بحث را جلو ببریم دوستان اگر تمایل به بحث تخصصی دارند میتوانند در رنگرزی طبیعی و شیمیایی از کتب دانشگاهی به ویژه کتاب مهندس ویسیان عزیز و مهندس ورزی گرامی در گرایش طبیعی و از کتب دکتر اکبری گرامی در رنگرزی شیمیائی استفاده کنند.

دسته دیگر از رنگزاهای شیمیایی گروه متال کمپلکس ها هستند.این گروه واسطه فلز هستند و به پری متالیز هم معروفند

متال کمپلکس ها خود دو عضو دارند. متال کمپلکس ۱:۱ و متال کمپلکس ۱:۲

متال کمپلکس های ۱:۱ چند ویژگی عمده دارند.در حمام بشدت اسیدی رنگرزی میشوند .فام حاصله از رنگرزی کدر و مات است.مهاجرت خوبی دارند.پس دارای قابلیت و قدرت یکنواختی خوبی هستند.ثبات مرطوبشان از یکنواخت شونده های لونینگ و میلینگ نوعا بهتر است.فامها از فامهای رنگرزی شده با گروه کرومی شفاف تر است.اما این گروه رنگزا برای الیاف ظریف و قالی های گران قیمت مناسب نیست

ثبات این گروه از رنگزاهای دندانه ای و راکتیو و متال کمپلکس ۱به ۲ کمتر است و نوعا جهت رنگرزی فرش های درجه دو مثل پادری و غیرو مصرف میشود

ثبات این گروه از معدودی از میلینگ ها و اکثر سوپر میلینگ ها کمتر است

در رنگرزی با این گروه میتوان از شش تا هشت درصد اسید سولفوریک استفاده کرد که هشت درصد خیلی نادر است .این درصد را میتوان با اسید فرمیک عوض کرد که هم آسیب محیطی و هم آسیب به لیف کمتر خواهد بود

برای یک نواختی تضمینی ،سیبا گایگی محصول آلبگال B را تا حدود ۱.۵ درصد پیشنهاد میکند

گاهی ممکن است شستشوی بعد از رنگرزی نیاز باشد.این به دلیل آنست که نوعا این گروه ،تمایل تجمع در لیف دارند و لذا حمامی با l:r سی برابر وزن کالا و هشت درصد استات سدیم که مدت نیم ساعت تا چهل دقیقه پمپاژ را عملیاتی کند ،پیشنهاد خوبی خواهد بود

این گروه تولید نمی شوند و فعلا در بازار موجود نیست مگر از تولیدات دهه شصت.

در بین این گروه ،رنگزای نئولان بشدت قدرتمند است و حتی تا مدت زیادی برابر شور کلر مقاومت میکند

Neolan blue 2rlb
Neolan blue 2G
از بهترین رنگزاهای این گروهند

این دو هرچند آبی هستند اما خیلی راحت میتوان از آنها سرمه ای با ته مایه نیل یا سرمه ای نه سرخ بدست آورد

عضو دیگر این گروه متال کمپلکس ۱:۲ است

دسته رنگزاهای بسیار مشهوری با کیفیت بسیار عالی در این گروه جا خوش کرده اند .لاناکرون ها .اسیدول ها و ایرگالان ها

شرایط حمام رنگرزی این گروه، بهترین حالت مصونیت لیف را برای ما مهیا میکنند

اینکه گفته میشود حمام اسیدی ضعیف تا خنثی را نیاز دارند بطور عمومی برای استفاده در عمق های کم تا زیاد است

یک مثال

Lanacron red SG 50g
Lanacron brown SG 24g
Lanacron blue S2b 24 g
ph 6/8 -7

فرمول فوق یک پیازی واسه ۱۹۲ کیلو پشم سیرجان است .شرایط خنثی است

Lanacron red SG 800g 
lanacron brown SG 96g
Acetic acid 6kg

فرمول فوق یک مسی پر رنگ واسه ۱۹۲ کیلو کالاست ph این حمام حدود ۵ است

غیر از این ها ممکن است عواملی چون درجه قطبی اعم از ضعیف یا قوی میزان اسیدیته حمام را معین کند

کار کردن با متال کمپلکس ها  برای رنگرز یک موهبت است زیرا رنگ همانندی این گروه بسیار ساده است .اگر کالا شستشو شده باشد و میزان ph هم مناسب باشد ،حمام جذب صد در صدی خواهد داشت .چنانکه بعد از اتمام رنگرزی گویی رنگرزی در دیگ صورت نگرفته است

یک حمام متال کمپلکس ۱:۲ با ورود کالا به حمام دارای ph مناسب و حدود یک تا دودرصد یکنواخت کننده و درصدی نمک گلابر شروع شده و بعد ۱۵ دقیقه با ورود رنگزا به حمام ادامه می یابد .دوباره ۱۵ دقیقه بدون افزایش دما ،ادامه داده و یک شیب دمایی متوسط تا کند طبق تناسب عمق تعریف میشود

Acidol yellow m3rl 
ACIDOL BLUE M5
ACIDOL BROWN MBL
و سایرین را چنانچه در سطح دریای آزاد نیستید برای رمق کشی کامل حتما باید دیگی دربسته داشته باشید

لاناکرون ها برای رمق کشی کامل فقط دمای تا ۹۶ را نیاز دارند اما بعضی دیگر خیر و جوش واقعی را نیاز دارند

بعضی متال کمپلکس ها ،کمپلکس کبالت و اکثر آنها کمپلکس کروم هستند و استفاده از متال کمپلکس ها از آنجا که پساب رنگرزی را آلوده و برای انسان و محیط زیست خطرناک است لذا بحث رنگزای جدید و قدرتمند راکتیو پیش آمد

راکتیو ها گرانترین رنگزای مصرفی بعد از برخی رنگزاهای طبیعی هستند

در بعضی از موارد ،ویژگی شفافیت فام حاصله از رنگرزی با این گروه قابل قیاس با رنگزاهای اسیدی است

ثبات شستشویی این خانواده بسیار بالاست زیرا همانطور که گفتیم پیوند رنگزا با لیف کووالانسی و گسستن این پیوند نیروی بسیار زیادی میخواهد

لانازول ها از سیبا گایگی بهترین گروه ساخته شده راکتیو تا کنون است

هیدرولیز و تشکیل پیوند خارج از لیف مشکل رنگزای واکنش نداده را در کالا بوجود می آورد لذا برای حصول ثبات شستشویی تعریف شده یک حمام قلیایی ضعیف مثل حمام دو درصد آمونیاک بعد از رنگرزی نیاز است

البته این حمام در بسیاری از رنگزاهای راکتیو در حمامی بالاتر از عمق نیم درصد تعریف شده است

لذا فامهایی مثل صورتی و آبی آسمانی نیاز به این حمام قلیایی ندارند

ثبات نوری برخی از رنگزاهای راکتیو تا ۶ ذکر شده عددی که رویایی به نظر میرسد

بر خلاف آنچه در خیلی از متون کتب رنگرزی ، مبنی بر سخت بودن رنگرزی یکنواخت با این گروه عنوان شده رنگرزی بحدی راحت است که میتوان بدون کریل و بصورت کلاف خوابیده هم با عمق کم رنگرزی عالی داشت .نمونه اش رنگرزی راکتیو با کلاف خوابیده با دستگاه های رنگرزی شرکت سهامی فرش ایران توسط استاد عزیز مجید جلالی نوید


کرج ..شرکت سهامی فرش ایران
استاد مجیدجلالی


بخشی ازکارگاه رنگرزی 
باتشکراز استاد جلالی و پذیرایی گرم ایشون

منبع : سید عباس سجادی مدیر رنگرزی گلستان یزد