اخبار فرش

بته جقه خطی؛ هنری که با نستعلیق جان دوباره می گیرد

هنرمند مبدع تبریزی را می توان مصداقی ضرب المثل " هنر نزد ایرانیان است و بس " دانست چرا که پس از نوآوری هایی مانند خط نقاشی و فرش نقاشی، اکنون بته جقه ایرانی را با جوهره نستعلیق احیا کرده است

به گزارش نصرنیوزبه نقل از مهر ، فیروز وهابی نژاد هنرمند خلاق تبریزی و 43 ساله ای است که بواسطه تربیت یافتن در خانواده ای هنرمند، از همان دوران کودکی قدم در ساحت هنر گذاشته و اکنون نیز پس از گذشت بیش از چهل بهار و خزان عمر، همچنان در این وادی می آموزد و البته همین مداومت در آموختن، متفاوت نگریستن و تلاش برای ابداع و خلاقیت هنری را به وی آموخته است.

وی که پیش از این آثاری را در قالب خط نقاشی، تلفیق خط نستعلیق و هنر تذهیب و فرش نقاشی ارائه کرده و نام "سبک کاران" را نیز برای این مجموعه نوآوری های خود برگزیده است، در یکی دیگر از این ابداعات، تلاش کرده تا با استفاده از خط نستعلیق جانی دوباره به یکی از عناصر هنرهای تصویرگری و نگارگری ایرانی ببخشد که تقریباً بدست فراموشی سپرده شده و بر آن شده تا بته جقه ایرانی را این بار در قاب خط نستعلیق به هنردوستان معرفی کند.

فیروز وهابی نژاد در خصوص نقش و جایگاه بته جقه در هنر ایرانی گفت: بته عنصری تزئینی است که ریشه ای بسیار غنی و پیچیده در ایران دارد و به شکل شعله آتش، میوه، درخت کاج، سروی خمیده، مرغی که سر درسینه فرو برده، زاهدان مادر و یا زنی که چادر به سر و سر در گریبان فرو برده تصویر شده اما آن را بیشتر به درخت وگیاه ربط داده اند و تمام موارد مذکور طرح هایی هستند که جزئی از اسطوره ها و اعتقادات ایرانیان قدیم بوده و تحت تاثیر فرهنگ و شرایط اجتماعی قرنها بعد تغییر فرم و شکل داده است.

وی در ادامه افزود: اخیرا برخی به این نتیجه رسیده اند که این نقش مایه تجسم یافته گیاهی هندی است و به تبع آن یقین کرده اند که بته جقه از هند به ایران آمده است اما شواهد تاریخی بسیاری گواه بر این است که بته در اصل سرو بوده ، سروی که تارک آن از باد خم شده و بر خلاف تصور رایج که عموماً بدلیل فراوانی این نقشمایه در شال کشمیر است از ایران به هند رفته است.

[فیروز وهابی نژاد هنرمند خلاق تبریزی]

این هنرمند تبریز با اشاره به کاربرد بته جقه در ادوار هنر ایرانی نیز اظهار داشت: سرو در دوره پیش از اسلام بار مذهبی و رمزی ندارد و صرفا مداومت یک نقش مایه سنتی است و حتی ادامه حیات درخت سرو در بقاع زیارتگاه ها و قدمگاه های عصر اسلامی نیز تداعی کننده مفهوم مذهبی سرو پیشینیان نیست و برخی نیز منشا آن را از خط هیروگلیف و تصویرشناسی و خط تصویری مصری دانسته اند اما در بسیاری از منابع بته به سروی اشاره دارد که تارک آن از باد خم شده و نماد رمزی شعله مذهب زرتشت است و از هزاره هشتم قبل از میلاد تا دوره هخامنشی مورد استفاده بوده که بیشتر آنها بته بادامی و تعداد کمی خمیده هستند.

وی ادامه داد: از نمونه های یافته شده که شاید اولین بته مشاهده شده در تاریخ هنر ایران است، می توان به نمونه یافته شده در پیکر کنده های آشوری ایلامی متعلق به سه هزار قبل از میلاد اشاره کرد که در آن گلدانی را می بینیم که دو عدد برگ بته مانند از آن آویزان است که البته این بته ها ساده و عاری از تزئین هستند و نقشه برجسته مذکور نیز در موزه بغداد نگهداری می شود.

بته جقه هایی که از دوره هخامنشی تا عصر معاصر بر بوم هنر ایرانی روئیده اند

وهابی نژاد در خصوص سیر تحول و تطور سرو نیز خاطر نشان شد: روند تحول سرو در هنر ایرانی به صورت نگاره بته فرآیندی بسیار طولانی و پر پیچ و خم و قابل تفکیک به مراحل قبل و بعد از اسلام است که در این بین وجه تمایز مرحله نخست در منزلت خاص سرو است بطوریکه به عنوان درختی مقدس و مظهر رمزی، مذهبی و نشانه ای از خرمی و همیشه بهاری و نیز مردانگی است که سر آغاز آن هنر ایلامی - عاشوری و سرانجام آن هنر هخامنشی است اما در ادوار پس از اسلام مفهوم مقدس خود را از دست داده و صرفاً به عنوان یک نقش سنتی در هنر ها به کار می رود.

وی در همین راستا ادامه داد: این نقش در دوره هخامنشی بر روی حجاری ها و جامه های مختلف طلایی، وسایل رزم، گلدان و زینت آلات استفاده می شد که بته ها در این دوره کم کم خمیده می شوند در حالی که در دوره اشکانی در نمونه های بسیار ناچیز در دست از آثار هنری ایرانی, طراحی برگه با دم برگی بسیار نازک شبیه بته جقه دیده شده است و در دوره ساسانیان که تنوع آثار در ظروف نقره ای و طلایی ریتون، شمشیر، انواع بافته ها، معماری، کچ بری و زیور آلات مشهود است, در زمینه نقوش بته جقه ای بیشتر از فرم بته های دیگر استفاده شده و تنوع فرم همانند فرم بادامی سرو و کاج خرمی بسیار است که حتی علامت مخصوص ساسانیان نیز بر طبق نظر برخی مورخان و محققان از فرم بته گرفته شده و بیشتر توجه هنرمندان این دوره بر استفاده از جقه در طراحی اشکالی مانند بال و پر پرندگان و ایجاد ترنج از ترکیبات بته جقه ای است که نمونه آن در حجاری های طاق بستان در دوره ساسانی حدود 600 میلادی در اطراف نقش یک سیمرغ تزییناتی دیده می شود که بسیار شبیه به طرح بته جقه یا همان سرو با تارک خم شده از باد وجود دارد .

[فیروز وهابی نژاد هنرمند خلاق تبریزی]

ابداع کننده سبک کاران افزود: در دوره سقوط ساسانیان و با ظهور اسلام، بته مفهوم اصلی خود را از دست می دهد . در مورد پیشینه تاریخ بته در هنر مردم ایران نوشته اند که از زمان خلفای عباسی این نقش خصوصا در طرح های قالی مورد استفاده قرار گرفته  پس از اسلام سرو به نگارهای زینتی بدل میشود و همچنین ماهیت و بار مذهبی خود را از دست داده و از قالب اصلی و طبیعی خود بیرون آمده و به صورت بسیار ساده و تنها با دو خط منحنی پیوسته با تارک خمیده به یک سو ترسیم شده بطوریکه نقش آن بر روی سفالینه های قرن پنجم هجری کاشان، گرکان، نیشابور  ساوه و ری رواج داشته اما متاسفانه از سده ششم تا هشتم هجری اثری از بته جقه نیست تا بتوان مراحل تکوینی و تبدیل سرو و یا گیاه دیگری به صورت بته را بررسی کرد .

وی با اشاره به اهمیت دوران صفویه در تکوین و تکمیل بته جقه اظهار داشت: نمونه های منسوج این عهد همچون قطعاتی از پارچه زری سده 11 از لحاظ تجسم مراحل اساسی دگردیسی سرو به بته و تبدیل آن به اشکال دیگر اهمیت به سزا دارد بطوریکه از این دوره به بعد کم کم درخت سرو پیش از پیش تحلیل رفته و تنها قالب تهی شده آن بر جا مانده و در کنار آن بته منقش در کار ظاهر شده و این هیئت و حالتی است که در آن همه انواع نقشمایه بته ای پشت هم می آیند و بر روی قالی های شاه عباس دوم (نیمه اول قرن یازدهم) نقش سرو را می توان دید که در این دوره بته ها دارای تزئینات ریز و مزین به نقوش خطاطی هستند.

وهابی نژاد در ادامه به دوران افشاریه تا قاجاریه نیز اشاره و تصریح کرد: در دوره افشار و زند به علت نابسامانی های آن زمان, آثار کمی بر جای مانده و تنها بر روی تعدادی از قالی ها، زین اسب ها و خورجین ها و آویزه های به دست آمده طرح بته وجود دارد و در دوره قاجاریه نیز بته ها بیشتر به بته میری یا سرابندی شباهت دارند و اثر رابطه متقابل سرو و نگاره های معروف به بته جقه نمایان است که در آن سرو در ابتدا به صورتی ترسیم می شده که باغی را در خود جای می داد و حلت درونی و برونی آن و رابطه محیطی و محاطی آن کم کم تغییر کرده و به صورت بته جقه ای در آمده است .

وی در خصوص این المان هنر ایرانی در دوره پهلوی تا انقلاب اسلامی ( معاصر ) نیز گفت: در این دوره به علت شکاف عمیقی که میان طرح های سنتی و هنرمندان معاصر افتاده دیگر چون گذشته نقش مایه های جاوید و سنتی را نمی توان دید اما برخی هنرمندان بومی وابستگی عمیقی از نظر فرهنگی و اقتصادی به هنر های جاوید و سنتی داشتند و سبک و هنر خود را در این دوره متلاطم حفظ کرده اند.

احیای بته جقه با تلفیق خط نستعلیق

این هنرمند تبریزی با اشاره به نوآوری خود برای احیای دوباره این عنصر هنر ایرانی اظهار داشت: بعد از گذشت صدها سال فراز نشیب های تاریخی هنری این نگاره ایرانی،  سعی کرده ام با سبک و شیوه هنری نوینی به نگارگری بته جقه دست زنم بطوریکه این بار این عنصر را با هنر نوشتاری یعنی خط نستعلیق و شکسته نستعلیق تلفیق کرده ام.

وی با بیان اینکه بهمین منظور این نوآوری را در سبک کاران که بنام آثار هنری خود به ثبت فیروز رسانده ام، تصریح کرد: افتخار آن را دارم که بار دیگر تلاشی هرچند ناچیز برای ایجاد دگربینی و ساختار شکنی در عرصه هنر ایرانی انجام داده ام.

وهابی نژاد همچنین خاطر نشان شد: علاوه بر طراحی این شیوه تلفیقی یعنی بته خطی، آن را بر روی بوم و بصورت ترکیبی با نقاشی مدرن اجرا کرده و در نمایشگاه های مختلف در معرض نگاه و نقد عموم بخصوص اساتید و صاحب نظران خوشنویس و طراح قرار داده ام که مورد تایید و تشویق نیز قرار گرفت.

مبدع تبریزی سبک کاران در پایان هدف خود از تمام این تلاش ها و نوآوری ها را ارتقا و احیای هنر های ایرانی بویژه هنرهای سنتی عنوان و تاکید کرد: امیدوارم هنرمند ایرانی یک بار دیگر خود را دریابد و هنر اصیل ایرانی همچون اعصار و قرون طلایی گذشته بدرخشد و باز هم هنرمندان و انسان هایی نیک به معنی لغوی هنر یا هونر در راه اعتلای این عرصه گام بر دارند.

گزارش: حسن عبداللهی

خبرگزاری نصر


 

منبع :