تاریخچه فرش

بررسی صد سال سهم فرش در اقتصاد ایران(بخش هفتم)

خانم دکتر فیروزه عزیزی در بحث  اهمیت فرش در اشتغالزایی کشور در تحقیق خود بر این باورند که فرش دستباف از جمله صنایع دستی است که موجبات اشتغال افراد زیادی را جمعیت فعال کشور به ویژه روستائیان فراهم ساخته است.

برای تامین مواد اولیه فرش از پشم چینی، پشم شویی، پشم ریسی، رنگرزی، چله کشی، تولید خامه، تولید دار و دیگر ابزارهای مورد نیاز و ... تا بافت آن که فعالیت هنرمندانه طراح و قالی باف را در بر می گیرد و نیز فروش فرش در بازارهای داخلی و خارجی، بیش از ده میلیون نفر فعال هستند. به این ترتیب در بافت فرش تقریباً یک سوم نیروی فعال کشور، اشتغال دارند و از اینرو می توان گفت که فرش جایگاه ویژه ای در اقتصاد ملی از بعد ایجاد اشتغال دارد. به بیان دیگر قالی بافی امروزه به صنعت و حرفه اصلی گروه کثیری از مردم تبدیل شده است و دیگر به شکل یک صنعت ثانوی که کسری درآمد کشاورزی را جبران کرده و در اوقات بیکاری ها فعلی به کمک آنها آید، خارج شده است.

بنابراین در شرایطی که کمبود فرصتهای شغلی و اضافه نیروی کار در جوامع روستایی که به دنبال افزایش جمعیت و عدم ایجاد فعالیتهای متناسب که توان جذب نیروی کار را داشته باشد، موجب تراکم نیروی کار و فشرئگی منابع و عوامل تولید گردیده است، تنوع بخشیدن به مشاغلی مرتبط با صنایع فرش دستباف در مناطق روستایی، جهت جذب بیکاران پنهان، سیاست گذاریهای اشتغال با جهت گیری تعادل بخشیدن به شاغلین مازاد، راهگشا می باشد.

نتایج سرشماری از خانوارهای که دارای فعالیت صنعتی هستند نشان می دهد که در سال 1373، 963 هزار خانوار با جمعیت 6201 هزار نفر و در سال 1375، 861 هزار خانوار با جمعیت 5415 هزار نفر در صنعت تولید فرش مشغول به فعالیت بوده اند و به طور نسبی در سال 1373 و 1375، به ترتیب 5/82 و 3/82 درصد مجموع خانوارهای دارای فعالیت صنعتی در صنعت تولید فرش اشتغال داشته اند.

در بین فعالیت های صنعتی خانوارهای کشور، صنعت قالی و قالیچه بافی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در سال 1373، 1880 هزار نفر در صنعت قالی و قالیچه بافی مشغول به کار بوده اند که 4/16 درصد آن را مردان و 6/83 درصد آن را زنان تشکیل می دهند. همچنین 6/85 درصد مجموع شاغلین خانوارهای دارای فعالیت صنعتی در صنعت قالی و قالیچه بافی مشغول فعالیت بوده اند. در سال 1375، 1734 هزار نفر در این صنعت شاغل بوده اند که 3/16 درصد آن را مردان و 7/83 درصد آن را زنان تشکیل می دهند. و نیز 79 درصد از مجموع شاغلین خانوارهای دارای فعالیت صنعتی در صنعت قالی و قالیچه بافی مشغول فعالیت بوده اند.

مشاهده می شود که در سال 1375 نسبت به سال 1373، 146 هزار نفر از شاغلین این صنعت کم شده است. با این وجود باز هم 1734 هزار نفر در این صنعت مشغول به کار می باشند که این خود اهمیت صنعت فرش (فقط تولید قالی و قالیچه بدون فعالیت های جنبی ناشی از تولید فرش) را در اشتغال مشخص می سازد. به طوری که از 14572 هزار نفر شاغلین در سال 1375، 1734 نفر آنان (9/11 درصد) در صنعت قالی و قالی بافی مشغول به کار بوده اند.

 

جدول 3- وضع اشتغال و تولید فرش (قالی و قالیچه) خانوارهای دارای صنعت خانگی

در سال 1373 و 1375

سال

خانوار

جمعیت

شاغلان

تعداد

* درصد

هزار نفر

مرد و زن

* درصد

مرد

درصد

زن

درصد

1373

963

8205

6201

1880

6/85

308

4/16

1572

6/83

1375

861

3/82

5415

1734

0/79

282

3/16

1452

7/83

* درصد گیری نسبت به مجموع خانوارهای دارای فعالیت صنعتی می باشد.


تحلیل روند صادرات فرش دستباف ایران طی سالهای 79- 1349

فرش در مجموعه کالاهای غیر ضروری و مدرن (لوکس) قرار دارد و لذا کشش تقاضا برای آن به شدت به درآمد وابسته است. با افزایش درآمد اشخاص، بر شمار متقاضیان فرش دستباف افزوده می شود و در دوران رکود اقتصادی و تنزل درآمد شخصی، از میزان تقاضای آن کاسته می شود. با این وصف تجارت فرش با روند متغیرهای اقتصادی رابطه ای تنگاتنگ دارد.

برای رونق صادرات فرش، ضرورت دارد که بازاریابی فعال و گسترده ای در سطح جهان به ویژه مناطقی که درآمد اشخاص رو به افزایش است و رشد سریع و شکوفایی اقتصادی در حال ظهور است، صورت بگیرد تا بتوان به درآمد مطمئنی از صادرات فرش و استمرار تقاضا برای بافت آن در گوشه و کنار میهن اسلامی امید داشت.

صدور فرش ایران به بازارهای بیگانه از زمان صفویه آغاز شد. در این دوره فرش های اصیل ئ زیبای ایرانی به دربارهای اروپایی و خانه ثروتمندان این دربار راه یافت. با آن کارگاههای بزرگ قالی بافی در گوشه و کنار ایران به ویژه اصفهان تجهیز شد و طراحان هنرمند ایرانی به خلق آثار بدیع روی آوردند.

صادرات فرش به طور معمول در اواخر دوره صفویه و با صدور فرش های دست دوم به ویژه فرش های تبریز رونق گرفت و در طول دوران با نوسان های مختلف همچنان ادامه داشت.

در دوره صفویه که دوره شکوفایی هنر قالی بافی ایران است، نقشه های لچک ترنج، شاه عباسی، شکاری و باغی با دقت و ظرافت خاص و در کیفیت بسیار عالی بافته و به خارج از ایران فرستاده می شد. برخی از این نمونه های ارزنده امروز در موزه های اروپایی نگهداری می شود. استفاده از الیاف ابریشم و نخ های طلا و نقره در بافت قالی نیز در این دوره به چشم می خورد.

به دیگر سخن، اروپا در عصر صفویه با فرش ایران آشنا شد و در دوره شکوفایی هنر قالی بافی در ایران، فرش های بسیار زیبا و ارزشمندی به این قاره راه یافت.

اگرچه آمار و ارقام روشنی از تجارت فرش در این دوره در دسترس نیست، ولی اغلب اندیشمندان و پژوهشگران معتقد هستند که صادرات فرش ایران به اروپا در حد قابل توجه و روز افزونی بوده است.

این هنر ملی ایران در دوران قاجار با بی مهری سلاطین این خاندان رو به رو شد. از تشویق هنرمندان با خلق آثار بدیع در دوره صفویه که شکوفایی به همراه داشت، دیگر خبری نبود و هنر قالی بافی رو به افول نهاد. پادشاهان قاجار با بی توجهی به هنرمندان، زمینه انحطاط هنر و صنعت قالی بافی در ایران را پدید آوردند. اگرچه در این دوره قالی بافی هنوز وجود داشت لیکن از خلاقیت ها و ابتکارات هنرمندان اصیل خبری نبود. در دوره قاجار نقاشی بیشتر از قالی بافی مورد توجه بود. نقاشی های بزرگ روی دیوار نشان از علاقه شاهان قاجار به این هنر دارد. البته این بدانمعنا نبود که با افول هنر قالی بافی، دیگر هنرها زمینه رشد قابل توجهی را پیدا کرد. با این وجود ذوق هنری و ابتکار از میان هنرمندان ایران بیرون نرفت و تا به امروز ادامه یافت.

هر چند که قالی های بافته شده در دوره قاجاریه به قصد مصرف و تجارت بافته می شد و دیگراز طراحی های ظریف و بافته های ریز خبری نبود، لیکن تولید و تجارت فرش ادامه داشت. قالی ها اغلب به سفارش دلالان و تجار بافته می شد و طرح و رنگ آن نیز از پیش تعیین می شد و سپس به دیگر ممالک می رفت. در دوره قاجاریه مصرف فرش ایران در میان اروپایی ها عام تر شد، زیرا با کاهش کیفیت بافت، جنبه تجارتی پیدا کرد و از حد خانه های اشرافی یا دربار شاهان اروپایی خارج شد و دیگر جنبه هنری زیادی نداشت.

در دوران پهلوی نیز به هنرمندان قالی باف توجه نشد. اما بافت فرش و صدور و تجارت آن ادامه داشت. میزان صادرات فرش ایران در دوران پهلوی تا چند صد میلیون دلار رسید، اما تحول خاصی در زمینه بافتفرشهای بی نظیر، زیبا و هنرمندانه به وجود نیامد. فرش های با کیفیت و زیبا، کمتر بافته می شد و سپس صادر می شد. در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز صادرات فرش همچنان ادامه داشته گرچه با نوسانات زیادی روبرو بوده است.


جدول 4- صادرات فرش های ایران در ده ساله 1308- 1317


به کشورهای بیگانه به ريال

کشورها

1308

1309

1310

1311

1312

آلمان

1633000

4890000

3437000

2484000

1686000

بریتانیای کبیر و ایرلند

25663000

20768000

34791000

37503000

26638000

ترکیه

19322000

20238000

31975000

22804000

19816000

عراق

4490000

4490000

13758000

15760000

9148000

هند، انگلیس

3621000

2941000

11548000

7238000

6107000

سایر کشورها غیر از امریکا

1456000

12225000

26617000

23694000

18609000

جمع به ریال

68885000

65552000

121826000

110483000

82804000

 

کشورها

1313

1314

1315

1316

1317

آلمان

4190000

4900000

15180000

20168000

18327000

بریتانیای کبیر و ایرلند

25750000

26840000

34780000

20355000

1132500

ترکیه

11180000

10330000

10070000

3599000

6905000

عراق

8220000

6160000

5620000

4948000

5983000

هند، انگلیس

5430000

6290000

3420000

2458000

4250000

سایر کشورها غیر از امریکا

18348000

18870000

20990000

10749000

11589000

جمع به ریال

73118000

73390000

90060000

62277000

67571000

 


جدول 5- فهرست اقلام مهم واردات و صادرات در یک ماهه بهمن و 11 ماهه اول سال 1324 و سهم فرش در آن

نوع کالا

بهمن ماه 1324

فروردین تا بهمن 1324

وزن(تن)

بها(هزار ریال)

وزن(تن)

بها(هزار ریال)

الف) رسیده ها

غلات و حبوبات دیگر

81

303

1147

6192

ادویه جات

174

2000

1038

16602

چای

19

1470

1682

84084

قند و شکر

1406

8865

45769

762150

پنبه

352

6932

8890

208686

پارچه پنبه ای

262

31427

1587

229205

کاغذ و مصنوعات کاغذی

388

4059

3409

44976

آهن آلات

954

6695

8510

54556

ماشین آلات

143

6345

922

47860

اتومبیل و اتوبوس

595

8805

4275

60600

لاستیک اتومبیل

232

15401

1231

78301

قطعات منفصله اتومبیل

62

1040

516

20659

دارو و مواد شیمیایی

526

18572

3210

81043

سایر کالاها

5251

132684

38312

1111026

جمع

10445

244598

120498

2805940

ب) فرستاده ها

حیوانات ذی روح

337

3036

32061

26765

روده

44

2989

168

12677

کتیرا و اقسام صمغ

699

19131

2813

103789

میوه جات خشک

2054

18667

27555

231276

برنج

3410

23209

38758

222797

گیاه های صنعتی و داردویی

298

3906

1170

13057

دانه های روغن دار

74

815

401

4246

پوست

761

5956

2717

64977

لاس و پیله ابریشم

-

52

87

5332

پشم و کرک

492

10348

2629

55460

فرش

390

68245

3092

533209

سایر کالاها

2121

23921

35806

326368

جمع

10680

180275

118256

1599953

جدول 6- ارقام فرش های دست باف در ده سال 1321- 1331

واحد وزن: تن

سال

آمریکای شمالی

جمع کل صادرات فرش به تمام کشورها

1321

627

612/1

1322

398

056/1

1323

347

831

1324

047/1

423/3

1325

350/1

643/3

1326

893

669/2

1327

550

528/3

1328

113

799/2

1329

14

601/4

1330

135

097/4

1331

596

885/4

جدول 7- ارقام ارزش فرش های دست باف در ده سال 1321- 1331

واحد ارزش: یک هزار ریال

سال

آمریکای شمالی

جمع کل صادرات فرش به تمام کشورها

1321

778/47

685/137

1322

253/71

830/164

1323

611/68

232/164

1324

372/185

681/589

1325

970/246

779/608

1326

483/140

481/424

1327

481/101

563/550

1328

236/29

184/448

1329

624/28

811/634

1330

406/24

126/656

1331

043/105

905/640

جدو ل 8- صادرات فرش ازسال 1332 – 1335

واحد ارزش: یکهزار ریال

سال

وزن به تن

ارزش سیف

ارزش با بهای گواهینامه

1332

064/5

132/469

615/337/1

1333

556/4

088/486

435/255/1

1334

169/2

091/237

668/626

1335

130/2

600/217

269/531

جدول 9- سیر قهقرایی فرش ایران در مدت سی سال 1304- 1333

سال

مقدار به تن

ارزش به میلیون ریال

سال

مقدار به تن

ارزش به میلیون ریال

1304

10198

6/235

1321

1615

8/137

1305

10244

6/245

1322

1056

2/165

1311

4647

3/183

1323

836

0/165

1312

4038

3/143

1324

3400

8/587

1313

4038

1/117

1326

2689

1/429

1314

3974

2/121

1327

3536

0/552

1315

6416

2/150

1328

2799

7/424

1316

6288

7/104

1329

3601

8/634

1317

2769

1/100

1330

4097

1/656

1318

2921

8/106

1331

4885

9/940

1319

2764

1/120

1332

5271

8/338/1

1320

2657

6/131

1333

4557

3/255/1


جدول 10- صادرات فرش ایران به کشور آلمان غربی و 5 کشور دیگر در سال های 37-38-1339 

سال

صادرات به آلمان