نقوش و طرح های فرش

سیر تحول نقش ماهی در فرش(بخش دوم)

نقش ماهی در هم در فرش مناطق مختلف تبدیل نقشها ی ماهی به گل و برگ پس از اسلام انجام شد و از این زمان بوده است که بافندگان از آوردن نقش حیوانات در فرش امتناع کرده اند .۶نوعی از طرح هراتی که بیشتر در هند نفوذ داشته گل و تاک انگور پیچ پیچ است که در اطراف گل ها ی شاه عباسی کشیده شده است که در واقع گلی می باشد که به دور آن حلقه مدور یا بیضی شکلی از برگ دارد .

در این نقش ماهی یا گل های شبیه ماهی هم هست که به برگ تا شده درخت خرما (نخل) که نوک آن به یک طرف متمایل است شبیه  می باشد . طرح ماهی دارای انواعی است که از جمله آن می توان ریزه ماهی- سگ ماهی – ماهی در هم- ماهی زنبوری- ماهی سنه- ماهی فراهان- ماهی هرات را نام برد. طرح هراتی :طرحی است عمومی که در اغلب مراکز فرش بافی ایران به نام " ماهی " آن را می با فند نمای این طرح بر اشکال چند ضلعی که در اطراف آ ن ماهی یا گل های ریز‘ نقش بسته‘ گذاشته شده است . در نواحی همدان‘ سنندج ‘ طرح هراتی به نام ماهی زنبوری ‘ بافته می شود و نیز بافت آن در شهرهای مشهد ‘ قاین ‘ یزد‘ بیجار‘ و حتی میان قبایل بلوچ ‘ فراهان و چادرنشینان فارس رواج دارد .طرح هراتی در غرب ایران با نگاره های اصلی گل الماسی مانند که در چهار سوی آن  ۴ برگ یا ماهی‘ تزئین یافته و در شرق این سرزمین به شکل لوزی که تصویری از حوض را نشان می دهد و برگ ها اطراف آن را فرا گرفته‘ بافته می شود. حاشیه فرش های با طرح هراتی به طور معمول  با شکلی شبیه لاک پشت که در آ ذربایجان آن را سماور می نامند فراهم می شود در برخی  موارد حاشیه فرش ها ‘ طرح بوته ماهی است. ۷ در اراک که این طرح بیشتر در آ ن جا متدوال است آن را در هزاران قالی که بهای آن متوسط است می توان مشاهده کرد‘ در این ایالت در نیمه قرن اخیر قالی های مشهور فراهان با رنگ آبی سیر تهیه گشت و استفاده از این نوع طرح در همدان نیز تقریبا به همین اندازه رواج دارد. ۸ سه چهارم فراورده های قالی سنه نیز دارای این طرح است . این طرح در شهرهای تبریز و مشهد و قائنات و یزد و بیجار و هریس نیز رایج است ‘ حتی در قالیچه های عشایری بلوچی و فارسی مشاهده می شود . از مدتی قبل این طرح از مرزهای ایران گذشته و تقریبا در کلیه کشورهای جهان که قالی تهیه می کنند مورد تقلید قرار گرفته است . طبق یکی از سنن باستانی طرح هراتی همواره با حاشیه لاک پشتی همراه بوده و ترکیب یافته است. گرچه شکل که نام آن به این حاشیه اطلاق گردید ، اشاره ای است به لاک پشت ولی ساکنان فلات نیمه بایر ایران با این خزنده آبی آشنایی زیادی نداشته اند. بنابر این ممکن است شکل اصلی اساسا لاک پشت نباشد ، در تبریز به این حاشیه نام سماوری اطلاق کرده اند و آن را سماوری می گویند که طرح اصلی در واقع با آن شباهت بسیار دارد و خواننده در انتخاب هریک  از این دو نام آزاد است. ۹   شکل (۹) طراحان نقش قالی گاهی در متن فرش نقش ترنجی پوشیده از موتیف های متشکله این طرح را به کار می برند و گاهی نیز تمامی زمینه طرح را از نقش تکراری این موتیف ها ولی بدون ترنج می پوشانند و حاشیه و قاب فرش را به طور معمول در رنگی به طور کامل و مشخص و متضاد با متن مجسم می سازند. ١۰در شهر قائن طرح معروفی که مورد اقبال بافنده بیرجندی می باشد طرح ماهی در هم است . نقوش این طرح معمولا در زمینه های روشن فرش با فته می شوند.در جنوب بیرجند در دهکده ای به نام مود بافندگان این روستا با به کار بردن مقدار کمی ابریشم سفید و یا فیروزه ای در پیرامون نقوش طرح به فرش های  خود حالت بر جسته خوشایند می دهند . طرح دلخواه آنان نیز طرح ماهی در هم یا هراتی است که مکرر بر روی فرش های خود می آورند بافندگان مود و همچنین بیرجند  در بسیاری از مواقع فرش های خود را مزین به ترنج مدور و شانزده گوشه ای می کنند و بدین گونه طرح فرش را از حالت یکنواخت که از تکرار نقش ماهی به وجود آمده بیرون می آورند.

بررسی کلیه قالی هایی که در حال حاضر با نقش ماهی در هم شناخته می شوند نیز واقعیت دیگری را مشخص می کند وآن این که ازشرق به غرب اندازه و ابعاد این ماهی ها در قالی ایران به تدریج از بزرگ به کوچک     می باشد. به نحوی که بزرگ ترین نوعی ماهی های این طرح را در شرق ایران به ویژه در قاین و تربت جام و تربت حیدریه می توان دید و کوچکترین نمونه های آن را در مرکز و غرب ایران یعنی کردستان دیده می شود . نمونه ی منحصر به فرد از ماهی در هم نیز البته به مقدار کم و تا همین اواخر در اطراف اراک بافته می شده است که امروز به فراموشی سپرده شده و آن را مرغ و ماهی می نامند . در این نوع دو مرغ به جای ماهی ‘ یا همراه با آن ها به دور یک حوض در حال حرکت هستند . بررسی های تاریخی نیز نشان داده است که بر روی تاجی تیگران ( ملقب به کبیر ‘ پادشاه ارمنستان در سال های ۸۶-۸۹ قبل از میلاد )  نقش دو پرنده وجود دارد که یک گل هشت پر وسط آن قرار گرفته است . این نقش در زمانی بر روی سکه نیز ضرب شده است که او اعتلای رواج آئین مهر بوده است . ١١

زهرا تیموری

منبع :