تاریخچه فرش

بته و سرو در کرمان

نگاره‌ی بتّه‌جقّه که اصلی‌ترین نگاره‌ی مورد استفاده در هنرهای کرمان است، در مسیر خود در طول تاریخ، موجب ابهام بسیاری شده و بدین گونه، مفسران را به تأویل‌های جالب و گاه عجیب واداشته است.

گروهی این نقش را شبیه درخت سرو (درخت همیشه‌سبزی که صفت آزادگی را به آن نسبت داده‌اند)، دانسته و گروهی بته را برگرفته از درخت گز ـ که از جهاتی شبیه به درخت سرو است و از درختان گرمسیری است که هم در کویر و هم در کنار رودخانه‌ها رشد می‌کند ـ می‌دانند. ایرانیان، درخت گز را بسیار دوست داشتند و گاهی تا حد پرستش به آن احترام می‌گذاشتند.

منطقه‌ی کرمان از معدود مناطق ایران است که هنوز تعداد قابل توجهی از پیروان آیین زردشت را در خود جای داده است. در تاریخ از مقاومت مردم این خطه در مقابل حمله‌ی اعراب سخن رفته است. اعتقاد زردشتیان به سرو به عنوان درختی که نماد اهورامزداست و به علّت همیشه‌سبز بودنش جاودانه تلقی می‌شود، باعث شده است که این نگاره به عنوان نقش اصلی در سوزن‌دوزی‌های زنان زردشتی جای داشته باشد. در کنار سرو، بته‌جقه نیز یکی از فرم‌های اصلی تزیین‌های آن‌ها محسوب می‌شود.

جمشید سروشیان در این زمینه معتقد است: «پس از حمله‌ی اعراب به ایران، در منطقه کرمان، گروهی از مردان زردشتی در برابر ارتش اسلام کشته شدند. عزاداری در دین زردشت، آن طور که مسلمانان می‌شناسند، مفهوم ندارد و از طرف دیگر، عزاداری بر کشتگان مخالف اسلام، ممنوعیت داشت. به همین دلیل، زنان زردشتی مبادرت به کندن سوراخ‌هایی در بین خانه‌ها می‌کردند و در مواقع معلوم، گرد یکدیگر جمع شده و بر جوانان خویش به عنوان پسر و شوهر از دست داده می‌گریستند. سرو شکسته یا خمیده‌ای که به نام بته‌جقه در هنر آنان یافت می‌شود، اشاره‌ای است به اندوه زنان زردشتی، به نحوی که اندوه خویش را در هنرشان به کار گرفته‌اند.»

بدون شک، یکی از علت‌های ماندگاری، تنوّع و ابداعات جدید در نگاره‌ی بته‌جقه در کرمان را می‌توان به پیروان اقلیت زردشتی، به‌ویژه زنان آن‌ها نسبت داد و امروزه بخشی از جایگاه تاریخ و هنر بته‌ی کرمان را زنان زردشتی انجام می‌دهند.

 

عذرا یوسفی

 

منبع :