نقوش و طرح های فرش

بررسي طرح بته در قالي بيرجند با تأكيد بر قالي هاي موزه آستان قدس رضوي

بته از نگاره هاي تزئيني رايج در ميان انواع هنر هاي سنتي ايران به ويژه هنر پارچه بافي، چاپ قلم كار، ترمه دوزي و قالي بافي طي قرون متمادي بوده است. توانمندي اين نگاره در همنشيني با ساير نقوش و امكان استفاده از آن در اشكال و ابعاد گوناگون را مي توان از مهمترين عوامل كاربرد پردامنه و تداوم آن در طول زمان ذكر كرد.

براساس بررسي هاي صورت گرفته تا پيش از قرن دوازدهم هجري قمري نگاره بته به عنوان طرحي مستقل برروي هيچ زيرانداز يا قالي مشاهده نشده است. از اين تاريخ به بعد است كه طرح هاي بته اي در تزئين قالي ها بكار رفته و به مرور با گسترش روابط تجاري و افزايش توليدات داخلي به عنوان طرحي مشترك در ميان معروفترين مراكز قالي بافي ايران از جمله كرمان، كردستان، فارس، اراك، همدان، بيرجند و... مطرح مي شود.اين طرح در هر يك از مناطق فوق داراي تنوع بسيار و ويژگي هاي منحصر به فردي از نظر فرم نگاره بته، نحوه ي تركيب بندي آنها، رنگ بندي و سبك بته از لحاظ شكسته يا گردان است.

 بته از جمله نگاره هاي رايج در طرح هاي قالي هاي منطقه بيرجند مي باشد. مقاله حاضر نتيجه پژوهشي است كه در راستاي بررسي و شناسايي طرح هاي فوق انجام شده و به ارائه اطلاعاتي در خصوص انواع طرح هاي بته اي منطقه بيرجند و ويژگي هاي آنها پرداخته است. اين بررسي ها بر مبناي جمع آوري بيش از 60 نمونه مطالعاتي از قالي هاي منطقه بيرجند و در نهايت آناليز تصويري و رنگي 36 نمونه منتخب صورت گرفته است. لازم به ذكر است جمع آوري اين نمونه ها بر اساس مطالعات  كتابخانه اي و ميداني (نمونه هاي موجود در موزه ملي ايران، گنجينه فرش آستان قدس رضوي، موزه كاخ گلستان، بازار فرش مشهد و بيرجند و ...) بوده است.

 قالي بافي در منطقه بيرجند

  مراكز قالي بافي منطقه بيرجند

 با توجه به فقر طبيعي منطقه بيرجند و محدوديت آب و خاك براي كشاورزي، قالي بافي از ديرباز يكي از اركان اصلي معيشت روستاييان بوده و به عنوان تأمين كننده قسمتي از درآمد خانوارهاي روستايي اهميت سازنده اي در حيات نظام اجتماعي آنها داشته است. از طرفي اين امر باعث افزايش مراكز قالي بافي منطقه و توسعه اين صنعت خانگي در مقاطع خاصي از دوره هاي تاريخي شده است. طي سال هاي گذشته براساس آخرين تقسيمات كشوري، محدوده مرزي بسياري از مراكز معروف قالي بافي منطقه بيرجند كه زماني زيرمجموعه بخش هاي اين شهرستان بوده اند، تغيير كرده است. بنابراين ضروري است تا در معرفي اين مراكز از مرزبندي قراردادي منطبق با آخرين تقسيمات كشوري پيروي كرد. در حال حاضر مراكز بافت منطقه بيرجند، در سه شهرستان بيرجند  سربيشه و درميان واقع شده اند.

 الف) مراكز قالي بافي شهرستان بيرجند

 شهرستان بيرجند به مركزيت شهر بيرجند، از شمال به شهرستان قاينات، از شرق به شهرستان درميان و سربيشه، از جنوب به شهرستان نهبندان و استان كرمان و از غرب به شهرستان سرايان و طبس محدود است. در حال حاضر اين شهرستان داراي دو بخش: مركزي و خوسف مي باشد كه مهمترين مراكز قالي بافي اين بخش ها به شرح زير مي باشند:

 بخش مركزي: روستاهاي «نوفرست» (هاشمي زاده، 1385: 150)، «سرچاه تازيان» (ژوله،1381: 173)، «خراشاد و چاج» (پورشافعي، 1383: 29)

 بخش خوسف: «دهستان خوسف» (صوراسرافيل، 1383: 27) و روستاهاي «دهنورد و سيوجان» (پورشافعي، 1383: 29)، «خور» (هاشمي زاده، 1385: 150)، «قلعه زري» (پورشافعي، 1383: 29)

 مراكز قالي بافي شهرستان سربيشه

 شهرستان سربيشه به مركزيت شهر سربيشه در جنوب شهرستان درميان، شرق شهرستان بيرجند و شمال شهرستان نهبندان واقع است. در حال حاضر اين شهرستان داراي دو بخش: مركزي و مود است، كه مهمترين مراكز قالي بافي در اين بخش ها به شرح زير مي باشد:

 بخش مركزي: شهر سربيشه و روستاهاي «تجشك و لانو» (هاشمي زاده، 1385: 150)

 بخش مود: شهر مود و روستاهاي «ابراهيم آباد، حاجي آباد، چنشت» (كاميابي، 1388)، «اسفراز» (هاشمي زاده، 1385: 150) و «كلاته سليمان» (هاشمي زاده، 1385: 150)

 مراكز قالي بافي شهرستان درميان

 شهرستان درميان به مركزيت شهر اسديه، در شرق شهرستان بيرجند، جنوب شهرستان قائن و شمال شهرستان سربيشه واقع است. در حال حاضر اين شهرستان داراي سه بخش: مركزي، قهستان و گزيك است كه مهمترين مراكز قالي بافي در اين بخش ها به شرح زير مي باشد:

 بخش مركزي: روستاهاي «مسك» (ژوله،1381: 173) و «هندوالان» (صوراسرافيل، 1383: 34)

 بخش قهستان: روستاهاي «درخش، كوشكك، فورخاص، دره عباس» (ژوله،1381: 173)، «گسك» (صوراسرافيل، 1383: 33) و «خسرو آباد» (سازمان بازرگاني خراسان جنوبي، بي تا: 5)

 بخش گزيك: روستاي «گزيك» (صميمي، 1388)

ويژگي هاي قالي منطقه بيرجند

 الف) مواد اوليه

 از گذشته تا به امروز جنس تار و پود قالي هاي اين منطقه، پنبه بوده و جنس پرز آن پشم مي باشد. در مواردي نيز استفاده از ابريشم به عنوان پرز در برخي از قسمت هاي نقش قالي به ويژه در قالي هاي متأخر مشاهده مي شود.

 ابعاد

 در گذشته روستاهايي نظير درخش در عرضه قالي هايي در ابعاد قاليچه و ذرع و نيم شهرت داشته اند اما امروزه بيشتر توليدات منطقه به قالي هايي در ابعاد بزرگ اختصاص دارد. از طرفي بسياري از نمونه هاي باقي مانده از قالي هاي قديمي داراي فرمي كشيده هستند به طوري كه طول آنها نسبت به طول قالي هاي امروزي بيشتر است.

 با توجه به بررسي هاي صورت گرفته مي توان به ابعاد رايج زير در توليد قالي هاي منطقه اشاره كرد:

  «ابعاد رايج قالي هاي منطقه: 2 × 50/1، 40/2 × 70/1، 2 × 2، 50/2 × 2، 3 × 2،    50/2 × 50/2، 3 × 50/2، 50/3 × 50/2، 3 × 3، 4 × 3، 5 × 50/3، 6 × 4

  ابعاد رايج قاليچه هاي منطقه: 40/1 × 70، 20/1 × 80، 50/1 × 1

  ابعاد كناره هاي منطقه: 2 × 80، 50/2 × 80، 3 × 80، 50/3 × 80، 5 × 80 و 6 × 80»                   (سازمان بازرگاني خراسان جنوبي، بي تا: 4)

 تكنيك بافت

 بررسي ها نشان مي دهد كه در بافت قالي هاي اين منطقه از شيوه لول بافت و گره فارسي (گره فارسي جفتي) استفاده مي شود. به علاوه پودكشي از نوع دو پود (پود ضخيم و نازك) است كه در اغلب موارد پود نازك هر چند رج يكبار كشيده مي شود. رجشمار قالي هاي اين منطقه نيز بين 30 تا 45 مي باشد كه با توجه به حوزه بافت آن متغير است. به عنوان مثال روستاي درخش در توليد قالي هايي با رجشمار بالاي 35 شهرت دارد.

 طرح و نقش

 طرح هاي رايج در قالي بيرجند در هفت گروه زير طبقه بندي شده اند.

 1- طرح ريزه ماهي

 1-1 ريزه ماهي سراسري

 1-2. لچك ترنج ريزه ماهي

 1-3 پنج متن

 2- طرح هاي بته سراسري

 3- طرح محرمات بته اي

 4. طرح هاي لچك ترنج

 4-1. طرح ربعي سعدي

 4-2. طرح كله اسبي

 5- طرح خشتي

 6- طرح هاي افشان: طرح هاي جنگلي، گل و بوته (هفت رنگ)

 7- طرح هاي متفرقه مانند طرح خاتم، گل فرنگ، جوشقان و ....

 رنگ

 نتايج حاصل از بررسي هاي ميداني صورت گرفته و آناليز رنگي نمونه هاي مطالعاتي نشان مي دهد كه از كذشته تا به امروز 28 نوع شيد رنگي در قالي منطقه بيرجند مورد استفاده قرارگرفته كه «نام محلي» (كاميابي، 1388) (صميمي، 1388) هر يك از آنها در جدول: 1 ذكر شده است.

 جدول 1: شيدهاي رنگي قالي بيرجند و نام محلي آنها

2)  نگاره بته در قالي بيرجند

 بته از رايج ترين نگاره هاي به كاررفته در قالي بيرجند مي باشد. اين نگاره در اشكال و اندازه هاي متفاوت به صورت نگاره اصلي و يا فرعي (مكمل) در اكثر طرح هاي رايج در قالي بيرجند جهت آراستن متن و يا حاشيه بكار رفته است. از آنجمله مي توان به كاربرد بته در طرح هاي بته سراسري و محرمات بته اي به عنوان نگاره اصلي و در طرح هاي ربعي سعدي، خشتي، ريزه ماهي و خاتم به عنوان نگاره مكمل و فرعي در تركيب با نقوش ديگر اشاره كرد.

 طرح هاي بته اي بيرجند (بته سراسري و محرمات بته اي) فاقد لچك ترنج بوده و معمولاً با يك رديف نقوش ريز كاج و يا گل و بوته به صورت زنجيره در كناره فرش همراه است. كه در ديگر نقاط ايران متداول نمي باشد. به علاوه طرح هاي حاصل از تركيب نگاره بته با سرو و نگاره بته با گل ختايي در اشكال مختلف از رايج ترين طرح هاي بكار رفته در حواشي قالي هاي    بته اي اين منطقه است.(تصوير1)

 

تصوير 1: حاشيه قالي محرمات بته اي

 

2-1)   نگاره بته در طرح هاي بته سراسري

 طرح هاي بته سراسري از طرح هاي قديمي و مشهور بيرجند مي‌باشند، كه بافت آنها در حوزه قالي بافي درخش بيش از ديگر حوزه هاي قالي بافي بيرجند رواج داشته و داراي قدمت بيشتري است. در ميان انواع طرح هاي بته سراسري بدست آمده از منطقه بيرجند، سه گروه از اين طرح ها از فراواني بيشتري نسبت به انواع ديگر آن برخورداند.

·    گروه اول:

اين گروه شامل قالي هايي با طرح ارائه شده در رديف 1 جدول 2 است كه فرم بته ها و نحوه تركيب بندي آنها در كليه قالي هاي اين گروه يكسان بوده و تفاوت موجود تنها در جزئيات تك بته ها مي‌باشد. از مهمترين ويژگي بته ها در اين گروه  مي توان به سوار بودن بته ها بر روي ساقه اي رونده از گل و برگ و در نتيجه ارتباط بته ها با يكديگر در كل طرح اشاره كرد. به علاوه رنگ زمينه متن قالي هاي اين گروه اغلب كرم و كبود و رنگ زمينه حاشيه اصلي آنها اغلب لاكي و گل اناري بوده و رنگ غالب در كل قالي لاكي و گل اناري مي باشد.

·    گروه دوم:

اين گروه شامل قالي هايي با طرح ارائه شده در رديف 2 جدول 2 است كه فرم بته ها و نحوه تركيب بندي آنها در كليه اين قالي ها مشابه بوده و تفاوت موجود در نقوش بكار رفته در فضاي بين بته ها و جزئيات تزئينات تك بته ها مي‌باشد. از مهمترين ويژگي بته ها در اين گروه مي توان به سوار بودن بته ها بر روي پايه اي كوتاه ، فرم كشيده و عدم ارتباط آنها با يكديگر در كل طرح اشاره كرد. به علاوه رنگ زمينه متن و حاشيه اصلي اين گروه از قالي ها اغلب كرم مي‌باشد.

لازم به ذكر است بسياري از نمونه هاي بدست آمده از قالي هايي كه در بافت آنها از طرح هاي اين دو گروه استفاده شده است داراي قدمت بيشتري نسبت به نمونه هاي ديگر مي‌باشند.

·    گروه سوم:

اين گروه شامل قالي هايي با طرح ارائه شده در رديف 3 جدول 2 است كه فرم بته ها و نحوه تركيب بندي آنها در كليه قالي هاي اين گروه يكسان بوده و تفاوت موجود تنها در جزئيات تك بته ها مي‌باشد. از مهمترين ويژگي بته ها در اين گروه مي توان به سوار بودن بته ها بر روي ساقه هاي پهن رونده و در نتيجه در ارتباط بودن آنها با يكديگر در كل طرح اشاره كرد. همانگونه كه در تصوير نيز قابل مشاهده است، اين ساقه ها به صورت مايل حركتي رو به بالا دارند. به علاوه بته در اين گروه از نوع بته مادر و بچه مي باشند.

جدول 2: نگاره بته در طرح هاي بته سراسري

 

نتايج بدست آمده از آناليز طرح هاي بته سراسري منطقه بيرجند نشان مي دهد كه به طور كلي اين طرح ها داراي    ويژگي هاي زير مي‌باشند:

 اين طرح ها از نوع طرح هاي واگيره اي بوده كه به صورت سرهم سوار در يك جهت و يا دوجهت بسته به نوع حركت بته ها در كل متن قالي تكرار مي‌شوند.

 2-     حركت بته ها در سرتاسر متن به صورت ايستا و بر روي رديف هاي افقي موازي است.

  جهت بته ها در 75% نمونه هاي بدست آمده به سمت چپ مي‌باشد.

 به علاوه طرح هاي رايج در حاشيه اصلي قالي هاي بيرجند با طرح بته سراسري بر پايه يكي از تركيب بندي هاي زير است:

1-    تركيب نگاره بته با سرو

2-    تركيب نگاره سرو با گل و برگ ختايي و در برخي موارد همراه با نگاره بته

3-    تركيب نگاره بته با گل هاي ختايي

 مشابهت تركيب بندي طرح حاشيه با طرح متن قالي

2-2)    نگاره بته در طرح هاي محرمات بته اي

طرح محرمات بته اي نيز از طرح هاي قديمي و مشهور بيرجند مي باشد كه بافت آن در حوزه درخش بيش از ديگر حوزه هاي قاليبافي بيرجند رواج داشته است، اما توليد آن در گذشته بيش از امروز متداول بوده و در حال حاضر به ندرت يافت مي شود. براساس بررسي هاي انجام شده دو نوع طرح محرمات بته اي در منطقه بيرجند شناسايي شده است، كه عبارتند از:

·        طرح محرمات بته اي نوع اول

اين طرح كه از نوع طرح هاي شكسته – گردان مي باشد، تركيبي از نوارهاي پهن و باريك محرمات است و همان طور كه در رديف 1 جدول 3 ديده مي شود به صورت يك در ميان تكرار شده اند. نوارهاي پهن مزين به يك ساقه پهن و يك ساقه باريك پيچكي شكل رونده است كه ساقه باريك  حامل نگاره هاي بته اي مي باشد.

طرح هاي محرمات بته اي نوع اول به طرح هاي محرمات دورنگ معروف هستند، به اين معني كه معمولاً دو رنگ لاكي و كرم به صورت يك درميان رنگ هاي غالب زمينه نوارهاي پهن محرمات مي باشند. بررسي قالي هايي با طرح محرمات    بته اي نوع اول نشان مي دهد كه حواشي اين قالي ها باريك بوده و فضاي كمي را نسبت به مساحت قالي دربرگرفته اند. به علاوه در برخي از نمونه هاي بدست آمده استفاده از نگاره بته در تزيين حاشيه اصلي اين گروه از قالي ها مشاهده مي شود.

·        طرح محرمات بته اي نوع دوم

طرح محرمات بته اي نوع دوم از نوع طرح هاي گردان بوده و نوارهاي پهن محرمات در اين طرح بر كل متن غالب          مي باشند. به اين معني كه نوارهاي باريك نسبت به نوارهاي پهن فضاي بسيار كمتري را اشغال كرده اند. به علاوه در طرح محرمات نوع دوم در هر واگيره دو نوع بته از ساقه پيچكي شكل رونده نشأت گرفته است. رنگ زمينه نوارهاي پهن در اين نوع محرمات، دو رنگ يا سه رنگ مي باشد كه شامل رنگ هاي كرم، لاكي، خاكي و كبود است. (رديف 2 جدول 3)

حاشيه اصلي قالي هايي كه داراي طرح محرمات بته اي نوع دوم مي باشند، بسيار پركارتر از زمينه قالي بوده و استفاده از نگاره بته اي در آنها قابل مشاهده است. اساس يكي از طرح هاي رايج در حاشيه اصلي اين نوع قالي ها مطابق تصوير حاشيه اصلي رديف 2 جدول 3 بر پايه همنشيني نگاره هاي سرو و بته مي باشد.

لازم به ذكر است مقايسه نمونه هاي بدست آمده از قالي هايي با طرح محرمات بته اي، نشان مي دهد كه طرح محرمات نوع اول نسبت به طرح محرمات نوع دوم در منطقه داراي قدمت بيشتري است. به علاوه براساس بررسي هاي صورت گرفته،  مي توان به ويژگي هاي زير در طرح هاي محرمات بته اي منطقه بيرجند اشاره كرد:

1- نوارهاي پهن محرمات مزين به ساقه پيچكي شكل رونده اي مي باشند كه اين ساقه ها نيز حامل نگاره هاي بته اي در طول نوارهاي محرمات هستند.

2- از آنجايي كه نقش محرمات قابليت امتداد نامحدود را دارا است، تنظيم حركت بته ها در نوارهاي محرمات موجب كاهش تحرك بته ها نشده است.

4-    در طرح محرمات بته اي منطقه بيرجند، متن قالي بر مبناي تكرار واگيره به صورت سرهم سوار و در دو جهت شكل مي گيرد. به اين معني كه جهت تكرار واگيره در هر رديف مخالف رديف قبل مي باشد، بر اين اساس روي بته ها در يك رديف به سمت چپ و در رديف ديگر به سمت راست است.

 

جدول 3: نگاره بته در طرح هاي محرمات بته اي

2-3)    نگاره بته در طرح هاي خاتم

  طرح خاتم بر پايه تركيب فرم هاي هندسي است كه خطوط و زواياي شكسته آنها به دليل استفاده از نقوش اسليمي و ختايي و به عنوان عناصر تزئيني در تركيب بندي نهايي طرح قابل رؤيت نمي‌باشد.

‌بررسي ها نشان مي‌دهد كه در برخي از قالي هاي بيرجند با طرح خاتم از نگاره بته در تركيب بندي با ساير نقوش استفاده شده است. اشكال، فرم ها و تركيب بندي بته ها و حتي محل قرار گيري آنها در قالي هايي با طرح خاتم متفاوت مي باشد و ممكن است. مانند (طرح جدول 4) در هر يك از فرم هاي هندسي طرح خاتم از يك نوع بته استفاده شده باشد. لازم به ذكر است نگاره بته در طرح هاي خاتم ، نقش فرعي و مكمل دارد.

جدول 4: نگاره بته در طرح هاي خاتم

2-4)    نگاره بته در طرح هاي لچك ترنج

يكي از طرح هاي رايج در منطقه بيرجند به ويژه در حوزه قاليبافي مود طرح لچك ترنج معروف به ربعي سعدي مي باشد. بررسي نمونه هاي بدست آمده از قالي هاي ربعي سعدي نشان مي دهد كه استفاده از نگاره بته به عنوان نگاره مكمل و فرعي، در متن و حاشيه بسياري از اين قالي ها متداول است.

با توجه به نتايج حاصل از تجزيه و تحليل نمونه هاي مطالعاتي، محل استقرار بته ها در متن قالي هاي ربعي سعدي، انتهاي اسپيرال هاي منشعب شده از سرترنج (اسپيرال هاي حد فاصل لچك و ترنج) مي باشد و داراي فرمي شبيه به برگ هستند. اما استفاده از نگاره بته تنها به اسپيرال هاي زمينه ختم نمي شود و ممكن است اين نقش در انتهاي اسپيرال هاي لچكي نيز مشاهده شود. (تصوير: 2)

 

تصوير 2: لچك طرح ربعي سعدي

يكي از رايجترين طرح هاي حاشيه اصلي قالي هاي ربعي سعدي حاشيه موجود در جدول 5 مي باشد. در اين حاشيه نيز نگاره بته به صورت برگي شكل در انتهاي ساقه هاي نشأت گرفته از گل هاي ختايي قرار گرفته است كه در طرح نهايي، بته ها دو به دو يك گل ختايي را دربرگرفته اند.

 جدول 5: نگاره بته در طرح هاي ربعي سعدي

2-5)   نگاره بته در طرح ريزه ماهي

 طرح ريزه ماهي از طرح هاي اصيل منطقه بيرجند مي باشد كه در قالب سه طرح سراسري، لچك ترنج و پنج متن بافته شده است. امروزه نيز اين طرح به صورت سراسري و لچك ترنج بيش از طرح هاي ديگر متداول بوده و 80 درصد توليدات منطقه را به خود اختصاص داده است.

طرح سماوري از طرح هاي رايج در حاشيه اصلي قالي هاي ريزه ماهي به ويژه در نمونه هاي متأخر آن مانند طرح ارائه شده در رديف 1 جدول 6 مي باشد. در اين طرح، بته ها نگاره هاي مكمل و فرعي بوده كه از نقش معروف به سماور منشعب     مي شوند اما در برخي از طرح هاي سماوري نقش برگ جايگزين نگاره بته شده است.

بررسي ها نشان مي دهد كه استفاده از نگاره بته در حاشيه قالي هاي ريزه ماهي تنها به حاشيه سماوري اختصاص نيافته است، بلكه در نمونه هايي با قدمت بالا نيز استفاده از اين نگاره در حاشيه متداول بوده است. به عنوان مثال در طرح ارائه شده در رديف 2جدول 6 حاشيه اصلي قالي ريزه ماهي متعلق به قرن 19 مي باشد، كه نگاره بته به صورت برگي شكل در انتهاي ساقه هاي نشأت گرفته از گل هاي ختايي قرار گرفته به طوري كه در طرح نهايي، بته ها دو به دو يك گل ختايي را دربرگرفته اند.

 جدول 6: نگاره بته در طرح ريزه ماهي