نقوش و طرح های فرش

نمایه‌ی ماهی‌های درهَم در قالی ایرانی (بخش دوم)

تفسیر بن‌نگاره‌ی ماهیان چرخان دو تفسیر رایج در مورد مفهوم نمادین بن‌نگاره‌ی ماهیان چرخان وجود دارد:نخست ارتباطی است که میان این نقش با آیین مهر فرض می‌شود. حصوری معتقد است، نقش ماهیان درهم برگرفته از اندیشه‌ی مهری است (حصوری 1375: 12). ژوله نیز می‌نویسد: «نقش هراتی به آیین مهر رهنمون می‌شود که در آن برخی از روایت‌ها و مناسک و آثار با آب ارتباط دارد.

مهر از مادرش که از آب دریاچه‌ی هامون بار برداشته بود در آب دریا متولد می‌شود و مادرش او را بر روی گل نیلوفر می‌نهد، پس ماهی‌ای مهر را به خشکی می‌رساند» (ژوله 1381: 58). از آن‌جایی که زادن مهر در سده‌ی دوم پیش از میلاد رخ داده است (بنگرید به: معین، 1326) رواج اندیشه‌های میترایی را می‌بایست پس از این هنگام پی گرفت. اما هنرمند ایرانی نقش ماهیان چرخان را در دورانی بس کهن‌تر به کار می‌برده است. نمونه‌هایی از این ماهیان بر روی سفالینه‌های هزاره‌ی چهارم پ.م. از تَلِ باکون (نگاره‌ی 16) و هزاره‌ی سوم پ.م. از تپه حصار (نگاره‌‌های 17 و 18) در موزه‌ی ملی ایران نگه‌داری می‌شوند. برخی از ظر‌ف‌های به دست آمده از شهر سوخته متعلق به هزاره‌ی سوم پ.م. در موزه‌ی زاهدان (نگاره‌‌های 22ـ19) نیز با این بن‌مایه آذین گشته‌اند (Seyedsajjadi 2003: 52). از این‌رو، این نماد می‌بایست وابسته به باورهای مردمان پیشاتاریخ ساکن فلات ایران باشد که به ادبیات اوستایی راه یافته است.

در آیین زرتشت این باور وجود دارد که اهریمن در برابر هر آفریده‌ی نیکوی اهورایی دست به ایجاد عاملی مخرب می‌زند تا مبارزه‌ی دایمی نور و ظلمت ادامه یابد. هنگامی که اهورا درخت گوکَرَن را در دریای فراخکرت می‌آفریند، اهریمن چلپاسه‌ای گسیل می‌دارد تا ریشه‌ی درخت را بجود و حیات را بر روی زمین نابود کند. اما پیرامون ریشه‌ی درخت در اعماق فراخکرت دو «کَرماهی» خانه دارند که پیوسته به دور ریشه می‌چرخند و چنان که در «مینوی خرد» آمده وزغ و دیگر جانوران موذی اهریمن‌زاده را از آن دور نگاه می‌دارند (تفضلی 1354: 81). این دو ماهی همه‌ی جهات را با چشم باز محافظت می‌کنند و نیروی دید آن‌ها در اوستا بسیار ستوده شده است (یشت‌ها، ذیل دین‌یشت). کَر به معنای قوت و توان است (دهخدا 1377: 18224) و دریانوردان خلیج فارس هنوز نوعی از ماهیان این دریا را که گاه تا 15 متر طول دارد کَرماهی می‌نامند (اقتداری 2536: 78).

از درخت گوکرن در تفسیرهای پهلوی به هومِ سپید یاد شده است (بهار 1375: 116). در بُن‌دَهِش آمده که هومِ ایزد اندر گوکرن است و در فرشکرد از آن خوراکی به نام «انوش» آرایند و همه‌ی مردم را دهند و همگان جاودانه‌ی بی‌مرگ شوند (Anklesaria 1908: 226).

بر روی ظرف‌های زرین و سیمینِ بازمانده از دوران ساسانی هر گاه طرحی از درخت زندگی دیده می‌شود ماهیان محافظ نیز در کنار ریشه‌های آن تصویر شده‌اند (نگاره‌‌های 25ـ23). این نماد در دوران اسلامی نیز بارها به کار رفته است

برای نمونه: بر روی سفالینه‌ای از نیشابور متعلق به دوران سامانی (نگاره‌ی 26)، کاشی‌های اختر تخت‌سلیمان (نگاره‌‌های 27 و 28)، بشقاب‌های سده‌ی هفتم ه.ق. از کاشان (نگاره‌‌های 29 و30) و خراسان (نگاره‌ی 31) و سفالینه‌هایی از دوران ایلخانی (نگاره‌‌های 34ـ32)، سده‌ی هشتم ه.ق. از سلطان‌آباد (نگاره‌ی 35) و خراسان (نگاره‌ی 36)، سده‌ی دهم ه.ق. از شمال ایران (نگاره‌ی 37) و سده‌ی یازدهم ه.ق. از خراسان (نگاره‌ی 38). این ماهیان هنوز در سنت سفال‌گری شهرضا به کار می‌روند (نگاره‌‌های 41ـ39).
ریپلی این نقش را بر روی قالی‌های هراتی چنین توصیف می‌کند: «یک سرو نگارین و دو نیم سرو منقش که بر زمینه‌ی بی پایان ماهیان درهم روییده است» (پرهام 1375: 186) که بسیار نزدیک به نماد ماهی چرخان بر روی سفال است و نشان می‌دهد هنرمند قالی‌باف نیز شاید هنگام بافتن طرح ماهیان درهم به درخت زندگی و ماهیان نگاه‌بان آن می‌اندیشیده است.