نقوش و طرح های فرش

نمایه‌ی ماهی‌های درهَم در قالی ایرانی (بخش سوم)

دومین تفسیر درباره‌ی ساختار این طرح صورت گرفته است. بیش‌تر پژوهش‌گران قالی ایرانی واگیره‌ی ماهی درهم را متشکل از یک حوض به صورت لوزی با چهار برگ یا ماهی در اطراف آن می‌دانند

ادواردز 1358: 46؛ یساولی 1370 الف: 131؛ ژوله 1381: 42). این تصور نیز بر اندیشه‌ی بستگی ماهیان با میتراییسم استوار است و حوض را یادآور دریاچه‌ای می‌داند که مهر در آن زاده شده. اما از آن‌جایی که چهار ماهی پشت به لوزی دارند و به دور آن نمی‌چرخند (نگاره‌ی 42) نمی‌توان این ساختار را واگیره در نظر گرفت. چرخش ماهی‌ها به دور گُلی است که در میانه‌ی طرح روییده و گسترش آن قالی را پُر می‌کند (نگاره‌ی 43)، و می‌توان آن را وابسته به اندیشه‌ی کهن ایرانی «درخت زندگی» دانست

به نظر می‌رسد ماهیان چرخان نشان‌دهنده‌ی نگاه‌بانی ابدی نیروی اهورایی از زندگی مینویی باشند که تصویرگری آن به هنرمند ایرانی آرامش می‌بخشیده است. ماهیان چرخان به سبب همین کارکردی که در حفظ زندگی مینوی از گزند اهریمن دارند از دوران پیش از تاریخ تا امروز همواره جایگاهی استوار بر روی آثار هنری ایرانیان داشته‌اند. به نظر می‌رسد استمرار به کارگیری این نقش‌مایه نشانگر اعتماد ایرانیان به نگاه‌بانی ابدی نیروی اهورایی از زندگی زمینی است و تداوم آن تا امروز بر روی سفال شهرضا ـ با آن‌که عملاً سفال‌گر از مفهوم نمادین آن آگاه نیست ـ ماندگاری این آرزو را در سنت‌های موروثی حرفه‌ای و حافظه‌ی تاریخی وی آشکار می‌سازد