تاریخچه فرش

تاریخ فرش پهلوی (بخش اول)

فرش ایران بر آمده از هنر اصیل و قدمت آداب ها و رسوم های زیبای ایرانی می باشد. فرش هایی ایرانی با نقوش و تزئینات خیالی باغ گونه خود به جان و روح انسان ، توان زندگی را هدیه می کند.

با توجه به مطالعات انجام شده توسط محققین و کارشناسان هنری، اولین فرش یافت شده به نام پازیریک به ایران و بافنده ایرانی اختصاص دارد. پس این هنر در مملکت و سرزمین ما دارای اعتبار و اصالت خاصی می باشد.فرش ایران در دوران های مختلف و زمان های گذشته دارای تاریخ و اتفاق هایی می باشد که اطلاع داشتن از آنها باعث می گردد تا به اصل هنر، قدمت هنر و به خدای عشق هنر برسیم.در این مجموعه به بررسی هنری و اقتصادی فرش ایران در دوره پهلوی می پردازیم تا بیشتر بدانیم و قدردان این هنر و دستان توانمند راهی آن باشیم.

 تاریخ فرش پهلوی

در هنر فرش پهلوی می توان به تجارت و صادرات فرش توجه کرد. ولی در این دوره از لحاظ هنری تغییر زیادی در فرش ایران به وجود نیامده است. در واقع در این دوره به هنرمندان توجه و بها داده نمی شد. و هر کس بر طبق آداب و رسوم خانوادگی خود و آنچه که از گذشته به ارث برده بود کار می کرد و هنرش را ارائه می داد. در این دوره نیز شاهد نامرغوب شدن فرش و از بین رفتن اعتبارات و اصالت آن به دلیل افزایش تقاضا و سفارشات فراوان و مختلف از طرف کشورهای اروپائی و بیگانگان می باشیم. در واقع دیگر از مواد اولیه مطلوب استفاده نمی شد و تقلب در امر بافت نیز رایج شد. پس باعث شده که در راه پیشرفت وا مانده و یا حتی  عقب نشینی کنیم. پس کشورهای رقیب به فکر افتادند تا با ایران به سر رقابت پردازند. که استفاده از طرح های ایرانی در آثار و کارهای خود و فروش فرش های تولید شده با قیمت کمتر از ایران باعث شده که فرش ایرانی را در جهان کمرنگ کند.در مجموعه حاضر ما با توجه به اسناد و مدارکی که بین پادشاه ایران در آن زمان ، وزرا و تمام مسئولین اداره های مختلف  توانستیم مشکلات و اقدامات لازمه برای بهتر شدن اوضاع را جمع آوری کنیم.

 درسال 1292 در خزانه داری  کل ایران در دوران  پهلوی  دستور به کاربردن نقش ها درقالی به صورت های  زیر بوده   :

نمرۀ 1- حاشیۀ  قالی  سه ذرعی  است  و  شمارۀ  چله  آن  باید 1680 ریشه  باشد  و  بعد  از بافتن  حاشیه بزرگ باید  تمام  حاشیه های  کوچک  مجدداً بافته شود به  این معنی که  باید  بدواً حاشیه کوچک  و بعد حاشیه  بزرگ  بافته  شود و پس از آن باید  مجدداً حاشیه  تحتانی فوق  حاشیۀ کوچک و بعد حاشیۀ بزرگ  بافته  شود و پس از آن  باید مجدداً حاشیۀ  تحتانی  فوق حاشیه  بزرگ  بافته  شده  و  شروع  به  متن قالی شود.

نمرۀ 2- متن قالی سه ذرعی  است که  پس از بافتن  نقشۀ یک  به  بافتن آن  شروع  می شود.

نمرۀ 3- حاشیه قالیچه 2 ذرعی  است  وشماره چلۀ آن  باید 920 ریشه باشد  که  پس از بافتن حاشیه بزرگ حاشیه های  کوچک  مجدداً  به طریق  نمرۀ 1 بافته شده  وشروع  به متن  قالی می شود.

نمرۀ 4- متن قالیچه دو ذرعی  می باشد و باید از پای  نقشه  یعنی  از آنجا  که نمرۀ 4 دارد  شروع  شود و این  نقشه  بر خلاف  نقشه های   دیگر  پس  از  بافته  شدن  مجدداً  از  پای  نقشه  شروع   به  بافتن  می نمایند . همینکه این نقشه  چهار مرتبه  طولاً و سه  مرتبه  عرضاً  بافته شده  قالیچه به  انتها  خواهد رسید.

 نمرۀ 5- نقشه حاشیۀ پنج ذرعی  است  که  به ترتیب  نقشه  3 بافته  می شود.

نمرۀ 6- متن قالیچه دو ذرعی  است وباید پس از بافته شدن  نقشه ، نمرۀ  مزبور بافته شود واز اینجا که  نمره 6 گذاشته شده  باید بافته شود و کلیه ترتیب بافتن  این نقشه  مطابق  نقشۀ نمره 2 خواهد بود.

براساس گزارشی  که از حکومت  اصفهان  مورخه 19 اسد 1332 شده ، ادارۀ  مالیه اصفهان به عنوان رنگ جوهر مزاحم  کسبه  بی بضاعت  است . رنگهای  جوهر مردم را  که  سرمایه  آنهاست  میگیرند  که بسوزانند به علاوه  معادل  قیمت  آن به اسم  جریمانه  مطالبه می نمایند و ملاحظه  رعایتی  از کسبه فقیر را نمی کنند .  و نیزاداره  مالیه  تفنگ های  مردم  را  به عنوان تفنگ  دولتی  می گیرند و معادل  قیمت  آن جریمه  نقدی  می نمایند و که این اسباب  زحمت عمده  برای  اولیای  دولت خواهد  شد و همه  روز اسباب  کشمکش  فراهم  می شود زیرا در  زیر دست  مردم  از هر سیستم  تفنگ  است، اگر بخواهید  مالیه  به  اسم  تفنگ  دولتی  هرروز مطالبه نماید دچار  خیلی محظورات  خواهیم  شد.

سفارت  اتریش  تلگرافی  در تاریخ 10 اکتبر 1914 به ریاست  گمرکات  تبریز مخابره  نموده  و نمونه ای از رنگ رکسین z.y  خواسته  است  که  بعد  از وصول  توسط  مهندس  شیمیست  ادارۀ  گمرکات   آن  را  تحت تجزیه  شیمیائی در آورده  ترکیب  و اهمیت  آن  را از روی  درجه  ثبات  رنگ  جوهری  آن  دوا  معلوم  نماییم . ضمناً وزارت  امور خارجه  مبادرت  می نماید  که چند فقره الوان  معروف  به رکسین  و متعلق به  کارخانه ی هلندی  دلفت  سابقاً در تحت تجزیه  شیمیائی  در آمده  و ادارۀ  گمرکات  اشعار داشت  که  نظر به  جامع  نبودن شرایط  مقتضیه  نمی توان   ورود آنها  را به  خاک ایران   قبول نمود آن را  به  ادارۀ  گمرکات  ارسال داشته  درموضوع  قبول  آن قرار لازم  داده شود در تاریخ 20 دلو 1912 به همین  ترتیب  نامه ای  به سفارت  هلند نوشته وآن  سفارتخانه  را  مستحضر  داشت که  بالفرض  جوهری  در دفعه  اول  قبول  شود اداره  مختار  است  که  در آتیه  مجدداً آن  جوهر را تحت  امتحان  و تجزیه  شیمیائی  در آورده  معلوم  نماید که  کماکان  دارای  خواص  و ترکیب  اولیه  یعنی  در آب  وآفتاب  و صابون  ثابت  و تغییر ناپذیر است  یا  خیر .

در سال 1332 از سفارت  آلمان  اظهار شده است که  دوازده  ماه  قبل  تا به حال یکصد  بسته امانت پستی محتوی  یونیل و آلیزارین  یلو در مشهد  برای  دکتر پوژن  آمده و اداره  گمرکات  آنها  را   توقیف  نموده و حالاین که  ادخال  رنگ های  مزبور خارج  از مقررات  معموله نبوده.

در تاریخ  8 نوامبر 1914=19 ذی الحجه 1332 در جواب  مرقومه  مورخ  پنجم عقرب  به استحضارمی رساند که اداره  گمرکات  به موجب  تصمیم  مورخ 4 اکتبر ریاست  ایالتی  گمرکات  مشهد  را  مطلع  ساخت  که ادخال  مواد جوهری  محتوی  درصد کلی  را که چند فقره  نمونه آن به جهت  امتحان  شیمیائی  به  تهران  ارسال شده بود به خاک  ایران  قبول نماید. اداره  گمرکات  مختار است  که  تمام  مواد جوهری  وارده  را  ولو در دفعۀ اول آن  جوهرها  قبول  شده   باشند  تحت  تجزیه  شیمیایی  در آورد . محض  اینکه  اطمینان  حاصل  شود که  الوان مزبور  کماکان  دارای  خواص  مقتضیه از یک  جوهر  ثابت  که  در آب  و نور و صابون  رنگ  آن  تغییر نکند      می باشد یا  خیر . در این  صورت  می توان  گفت  اقدامی  که در این  موضوع  به عمل  آمده  و سفارت  آلمان  آن  را  یک رفتار خلاف  قانون  تلقی نموده  فقط اجرای  یکی از وظایف  مقرره  اداری بوده  است .

در سال 1333 چون  سابقاً از طرف دولت  در منع ورود  رنگهای غیر ثابت  جوهری و صدور قالی هایی  که به  این  الوان  رنگ آمیزی  شده محض  حفظ  منافع  هیأت  جامعه  مملکت اقدامی  به عمل  آمده  بود این اقدام  باعث  اعتراضات  عامه تجار قالی فروش  گردید . هیأت  دولت  کمیسیونی  مقرر داشتند که  به اعتراضات تجار رسیدگی  کنند. هیأت وزرا  ترتیب  ذیل  را در جلسۀ  19 محرم 1332 تصویب  نمودند مشروط  براین  که مواد راجع به  تهیه  رنگ  ثابت و تعلیم  طریقه شناختن  آن  با  مواد  راجع به  اخذ حقوق  معافیت   تواماً  اجرا گردد.

پیشنهاد کمیسیون در مورد فرش  ایران  دراین  دوره :

اولاً  از قالی های جوهری  که قبل از  تاریخ  اول  میزان  اودئیل 1331 وارد گمرک  شده وتا این  تاریخ در حال  توقیف  هستند حق  معافیت  از قرار صدی  3 و از آن  تاریخ به  بعد از قرار صدی شش  گرفته  شود.

ثانیاً حقوق  صدی شش  که از قیمت  قالی های  انیلینی  در موقع  خروج  آنها  از ایران  گرفته می شود و ابتدا  مقرر بود که از اول  برج  میزان   به صدی  نه  برسد ( محض  رعایت   حال  تجار اخیراً قرار شد که تا اول  برج جدی  به  همین  مأ خذ  باقی  مانده و از آن  تاریخ  به بعد اضافه  شود ) برای  مزید مساعدت درباره صاحبان  این  قبیل  قالی  تا اول  حمل  توشقان ئیل  تغییر نکند.

ثالثاً  کلیه جرایمی  که به  واسطه اظهار  در موضوع  رنگ به     قالی های  توقیفی در سرحد تا آخر قوس بارس ئیل  تعلق  گرفته است عفو و بخشیده شود .

رابعاً  فرش هایی که در سرحد توقیف  هستند و در ده قسمت یک  قسمت انیلین  دارد یعنی  مقدار رنگ جوهری  غیر ثابت  آنها  در برابر رنگ  ثابتشان  مضمحل  باشد. در موقع  حمل به خارجه از حقوق  سابق  الذکر معاف شود.

خامساً  خزانه داری  کل  به مأمورین  گمرک  در هرجا دستور  بدهد که از این  به  بعد  منتها ی  سرعت را در معاینۀ  قالی های  جوهری  بکاربرند تا  این  که  مال  التجارۀ  قالی  فروشان  در گمرکات  حتی  المقدورمعطل نشود .

سادساً خزانه داری  کل  به  کیمیا گرانی  که  مخصوصاً  برای  تنظیم  رنگ  عمل قالی  استخدام  کرده است  اوامر اکیده  بدهد که  به  فوریت  و  بدون  تأخیر به  تعلیم  و اشاعه  استعمال  رنگ  های  ثابت  در مراکز عمده قالی بافی  مبادرت نمایند. برای  تسهیل  وظایف  این  کیمیا گران واخذ نتیجۀ  مطلوبه  از تجارب  و تعلیمات  آنها ، خزانه داری  کل مجاز باشد که  هرگونه اسباب  و  وسایلی  که  در خور می داند از قبیل  استخدام  شاگردان  کلاس  شیمی  عالی  دارالفنون و احداث  مدارس کوچک  کیمیاگری  مجانی  در مراکز عمده  قالی بافی هرچه  زودتر فراهم  آورد.

سابعاً برای  این که از ترک رنگ های  جوهری  فعلاً سکته ای  به صنعت  قالیبافی  ایران  نرسد خزانه داری  کل به  هر وسیله  ای  که مقتضی  می داند از حالا  در مراکز  بزرگ  قالی بافی  رنگ های  ثابت  به  قدر کفایت  تهیه کرده  تا موقع  رفع  ضرورت  در دسترس  قالی بافان ایرانی  نگاه دارد و نیز کمیسیون  لازم  دانسته که در ضمن اجرای  این  مواد  به  کافۀ  فرش  فروشان  ایرانی  در همه جا  رسماً  اعلان  شود که  این  واپسین مساعدت  و گذشتی  است که دولت  درباره  آنها  مبذول می دارد و از این  تاریخ به بعد  هیچ  عرض وتظلمی  که منافی  مساعی  دولت در جلوگیری  از  تجارت   قالی  جوهری  باشد  قطعاً جالب  توجه  اولیای  دولت  نخواهد بود .

سال  1920 طبق  گزارش   مأمورین  متخصص  گمرکی  بندر عباس  که  وظیفۀ   آن ها  تصدیق  صحت رنگ های  قالی  می باشد  قالی هایی  را  که  از کمپانی  قالی  شرق  در گمرک  بندر عباس  توقیف  کرده  بودند فوراً  اظهار داشتند  که پنجاه  درصد  رنگ  انیلین  است .  طریقۀ  امتحانی  که  معمول  می دارند از این   قراراست :

بارها را  باز کرده  و یک  پارچۀ  مرطوب  روی  قالی  می مالند و به  مجرد  آن که  فی الجمله  رنگی  در پارچه  نمودار  شده  فوراً  اعلام       می دارند  که  دارای  انیلین  می باشد . کتابچه ای  که  دولت  ایران  راجع  به صدور  قالی  به ممالک  خارجه  اشاعت  داده  در قسمت  هفتم  تحت عبارت  ملاحظات  و رأی  کمیسیون  چنین می نگارد :« خزانه داری  کل  برای  امتحان  رنگ  قالی  آلت  آزمایش  و ابزارهای  مخصوص  شیمیائی  وارد  نموده  و مابین  مأمورین  گمرکات  تقسیم  کرده و بوسیله  آلات  مزبور، مستخدمین  مذکور با وجود عدم  آشنایی  به اصول  ابتدایی  علم شیمی  با  کمال  سهولت  و  صحت  وجود و عدم  انیلین  را  در قالی  می توانند  تشخیص دهند.»

سلطان آباد عراق مرکز تجارت  قالی  و کمپانی های  متعدد از تجار خارجه  و داخله  تشکیل گردیده  ،  بطور تخمینی  سالی  دو  کرور تومان  قالی  و  قالیچه  از عراق   به  خارجه  حمل می شود کمپانی ها  به  واسطه  داشتن  سرمایه ، مصالح  فرش را  از پشم  و نخ  تهیه  نموده  و به تفاوت  نقشه و دستورالعملی  که  به  رعیت  می دهند  به قیمت خیلی  نازل اجرت  بافت  به رعیت  می پردازند  و چون  رعیت  بی مایه و محتاج  به  کارکردن  است  نصف اجرت  قراردادی  را  قبلاً دریافت  می دارد. برای  نصف  اجرت  باقیمانده  غالباً  کمپانی ها  ایراداتی نیز به  کارآنها  وارد  کرده  و  بیچاره ها  را  از اجرت  باقیماند  محروم  می دارند و  در نتیجه تمام  ماحصل  دسترنج  سالیانه  رعایا  عاید کمپانی ها  است .  مثلاً  فرشی  که  به  ذرعی  هفت  هشت  تومان تمام  می کنند . در داخله  ذرعی 20 تومان  و در خارجه چهل  پنجاه  تومان  به فروش  می رسانند و در حقیقت  تحمیلی که از این بابت به رعیت  بیچاره وارد می شود  که در نتیجه  سلامت  بدن  وعمر خود را  روی  این کار  می گذارند، بسیار وقت آور است .

 درسال 1338 از سفارت  اتازونی  مراسله ای  به وزارت خارجه  رسیده  و اظهار داشته اند که  وکیل  موسیو تاوشانچیان ،  کمپانی  آمریکایی  معادل  شصت  عدل  قالی از عراق  به  بغداد حمل  نموده  که  از آنجا  به  آمریکا ببرند. در سرحد کرمانشاهان  به  ایراد اینکه در عراق عجم و صفحات  همدان  ناخوشی  وبا  سرایت کرده  وعدل های مزبورآلوده  است  آنها را  توقیف  کرده و گفته اند تا تصدیقی  از طرف  اولیای  امور در عدم سرایت  ناخوشی  نرسد حمل  نخواهد  شد  و  از سفارت  مشارالیها  حکمی  تلگرافاً  در این  باب   به  مأمورین  گمرک  کرمانشاهان خواسته اند صادر شود  که عدل های مزبور آلوده