تاریخچه فرش

تاریخ فرش پهلوی (بخش سوم)

 26/5/1309    پروگرام  موسسۀ  قالی  ایران  : نظر به  این  که  صنعت قالی  از دیرگاهی  یکی  از صنایع  اختصاصی  ایران  و وسیله  هنرنمایی  ایرانیان  و معرفی ایشان  در اکناف  عالم  بوده و  هم اکنون  معامله  قالی  قسمت  مهمی  از تجارت  این  مملکت  و عظیم ترین اقلام  صادرا ت  آن  شمرده  می شود و چون  اصلاح  و ترقی  این  صنعت  ملی از فرایض و توسعه  این تجارت  از وظایف همه  محسوب  می شود و برای  حصول  مقاصد  مزبور موسسه ای  به عنوان « موسسۀ  قالی ایران»  تشکیل  می شود که وظایف آن به قرار ذیل خواهد بود:

 

 الف) وظایف  عمومی :

تأسیس  نمایشگاه های  فرش و نقشه های  قالی  به طور دائم  و متناوب.

برقراری  مسابقه بین  بافندگان  قالی  و نقاش ها و دادن  جایزه  به بهترین نقشه ها و قالی ها.

تفتیش  کارخانه های  قالی بافی  و اظهار نظر در اصلاح  آنها  از حیث  طرح  و رنگ و بافت  و غیره.

اعزام  متخصصین  رنگرز به مراکز قالی بافی برای  تعلیم  رنگرزی  و سعی  در ترویج  رنگ های  طبیعی  و نباتی  در بافت  قالی.

تأسیس علامات  مخصوص  دولتی  برای  قالی ها.

مطالعات  و اقدامات  برای  ترویج  قالی ایران  در خارج  و بهبودی  بازار فرش آن .

ب) وظایف  قسمت  نقشه کشی  و رنگ آمیزی :

7. تهیه نمونه های  کوچک  رنگی  از بهترین نقشه های  قالی.

8. تهیه نقشه های  بزرگ  روی  کاغذ میلیمتری  با  اصول  نقطه چینی  که مورد استعمال  قالی بافان  است.

9. جمع آوری  نقشه های  قالی های  قدیمی  ایران.

10. جمع آوری  کتب و نقشه های  فرش های  ایران که در خارج  چاپ شده.

11. تهیه کلکسیون ها  از بهترین  نقشه های  فرش های  ایرانی  و خارجه.

12. تعلیم  و تهیه نقاش های ماهر برای  نقاشی  فرش.

ج ) وظایف  قسمت  رنگرزی  و لابراتور شیمیائی :

13. تهیه  بهترین  رنگ های  نباتی و طبیعی و تعلیم  طریقه استعمال آنها.

14. تعلیم و تهیه  رنگرزهای  ماهر.

15. نظارت  در کارخانجات  قالی بافی  برای  جلوگیری  از  استعمال   رنگ های  غیر ثابت و نامرغوب.

16. امتحان  پشم ها  برای  یافتن  بهترین  اقسام  آن که  مناسب  قالی بافی  باشد و کشف  معایب  و مفاسد آنها.

گزارش  پانزده  روزۀ  اول  شهریور 1309 ادارۀ  حکومت  سبزوار راجع  به  چیدن  پشم  گوسفند  قبل از ذبح به اداره  مالیه  سبزوار نوشت  که  به  مأمورین  ذبایح  دستور دهند همه روزه از قبل از آفتاب ، اول شروع  به کشتار گوسفند در مسلخ حاضر شده ، به اتفاق  مأموری  که از طرف  اداره  حکومتی  نهایت  مراقبت  را بنماید  که  به طورکلی  گوسفندی  که پشم آن  از دو سانتیمتر بلندتر باشد اجازۀ  ذبح  نداده و از قاچاق  آن جداً جلوگیری  نمایند.

 براساس گزارش  رئیس کل  تشکیلات  نظمیه  تبریز درسال 1310 ، تجارتخانه  شرق  مقداری  فرش از طرف  سلطان  آباد  عراق خریده  به لندن  حمل  نموده  فرش های  مزبور را در آنجا  به نصف  قیمت  فروخته و درصدد هستند که با این ترتیب  به تجارت  فرش ایران  سکته  کلی  وارد نمایند.

براساس  دستور  وزارت  دربار به  ایالت  کرمان  در سال 1311 ، علت  منع حمل  ریس و پشم  از کرمان  به دلایل زیر است :

پشم کرمان  به مناسبت  نرمی  فوق العاده  که دارد  مزیت  خاصی بر سایر پشم های  مملکت  دارا  است  که  مبنای اصلی  شهرت  قالی  کرمان  همین مرغوبی و نرمی پشم  آن است  و به موجب  اطلاعات  موثقه  پشم  مزبور بیش از مصرف  بافت  قالی کرمان  نیست و به محض آنکه  پشم  به بازار کرمان  وارد  می شود یا قالیبافان  خریداری  کرده و می برند و اخیراً فقط  تاجر معروف به معینیان  پشم  را مستقیماً از صاحبان  اولیه ( گله داران ) و برای  کارخانه کازرونی  در اصفهان  به عنوان  حق العمل  کار( کمیسیونر ) خریداری  و حمل  می نماید  و در نتیجه  پشم  دربازار کرمان  نایاب  و به صنعت  قالی  لطمه  وارد  می کنند.

در سال 1311، سفارت  چک  و اسلواکی  درتهران  یادداشتی  دایر به تجارت  قالی ایران  با چک و اسلواکی  به  این  وزارت خانه  ارسال  داشته. برطبق  یادداشت  مزبور دولت  چک واسلواکی  در صورتی اجازۀ  ورود  قالی ایران را به  خاک  خود می دهد  که  وارد کننده  در مقابل  به همان  مقدار اجناس  چک  و اسلواکی  را صادر نماید . بدیهی است  که تصمیم  فوق در اثر بحران  اقتصادی  دنیا  و موانعی  است که  قانون  انحصار تجارت  ایران  برای ورود اجناس  ایران  به خاک خود بکاهد . به دولت  سوئیس  که تعرفۀ گمرکی  خود را  نسبت  به  قالی  ایران  ترقی داده خاطر نشان  شده  است  که اگر واردات قالی  ایران  دراثر ازدیاد  تعرفۀ  گمرکی  محدود گردد  دولت  ایران  ناچار خواهد  بود  سفارشات  مهمات  قشونی  خود را  از کارخانجات  سوئیس  قطع  نماید .

در سال 1311، از وزارت  دربار پهلوی  به  وزارت  جلیلۀ جنگ  نوشته  شده  بود به آقای  یاورا  رفع  رئیس  کمیسیون  خرید  اسلحه  و مهمات  اطلاع  بدهند که  مذاکرات  لازمه  را  با دولت  چک و اسلواکی  به  عمل  بیاورد که درآن  موقع  که  دولت  شاهنشاهی  سفارشات  مهمی  از حیث  اسلحه  به کارخانجات  چک  واسلواکی  می دهد و در معنی  در نتیجه سفارشات  مزبور کمکی  به  صادرات  آن  مملکت  می نماید  چنانچه  آنها  نسبت  به مال التجارۀ ایران و ورود آن به خاک  چک واسلواکی  سخت گیری  بکنند از سفارشات  خودداری  خواهد شد.

در سال 1311 گزارش  اداره  کل تجارت  در خصوص  وضعیت حقوق گمرکی وبازار فرش ایران در سوئیس بدین شرح که اخیراً  دپارتمان اقتصاد سوئیس  در ضمن تنظیم  سهمیه  اجناس ورودی ، قالی را به دو قسمت  تفکیک  نموده  یکی قالی های ساخت  ماشین  مانند  قالی های  آلمان  و فرانسه و غیره  و دیگری  قالی های  دست  بافت  شرقی  از قبیل قالی های  ایران ، ترکیه ، یونان وغیره . سهمیه  ورودی  که برای دو رقم  قالی  مذکور جهت  ممالک  مختلفه  برای سال 1932 تعیین  گردیده  به قرار ذیل است :

آلمان 28%   ،  فرانسه 90%   ،  چک واسلواکی  100%  ،  ایران  و ترکیه و سایر ممالک  دارای  قالیهای دست بافت 58% .

 مأخذ سهمیه  مزبور میزان  واردات  قالی  ممالک  مذکور به  سوئیس  در سال  1931 است  و سهمیه ها حتی اگر بلا استفاده  بماند قابل نقل و انتقال  به  یکدیگر نخواهد  بود. نتیجه عملی  این اقدام  دولت  سوئیس  این خواهد بود که در صادرات  قالی ایران  به  سوئیس که در سال های  1308 ، 531 هزار ریال ، 1309 ، 355 هزار ريال 1310 ، 290 هزار ريال  بوده  نکث  فوق العاده  روی  داده  و اگر  در اکثر نظامات  سهمیه  و جواز دچار  تصبین بیشتری  نشود باز هم  صادرات  قالی ایران که در سال  اخیر 54%  صادرات  ایران  به سوئیس بوده است  به نصف تنزل خواهد کرد.

روابط  تجارتی  ایران  و سوئیس  لغایت  1309 ، بیلان  تجارتی  ایران  با  سوئیس  پیوسته  منفی بوده  است و از ده سال  به این طرف  یعنی از1300 الی  1309 حد متوسط  واردات  سالیانه  سوئیس  به ایران 4 برابر صادرات ایران  به سوئیس  بوده است . چنانکه  حد متوسط  واردات  سالیانه  ایران  از سوئیس  در عرض  مدت  مزبور 1147 هزار ریال  بوده  است  و  حال  آن  که  صادرات  ایران  به  سوئیس  در ظرف  همان  مدت   فقط  285  هزار  ريال می باشد. مخصوصاً در سال 1306 واردات  سوئیس  به ایران  بیست  برابر صادرات  ایران  به سوئیس  بوده  است که از همان  تاریخ  وضعیت  تجارتی  ما  با  سوئیس  رو به  بهبودی  نهاده  در سال 1309 واردات  سوئیس  به ایران  فقط 3 برابر صادرات  ایران  به سوئیس  بوده  است .

در خرداد  سال  1313  بر اساس  گزارش  گمرکات  آذربایجان  تقریباً  15 ماه  قبل  فرش بافان  تبریز  شروع  کردند. تقلید  فرش های  هریس  را در تبریز به همان  نقشه  که  کمتر می توان  تشخیص  داد. اولین  کار اعلای  آن را در گمرک   متری  در 110 ريال  و وسط  را  از 75 تا 80  ريال اظهار  داشتند  و از طرف  گمرک  هم  قبول  شد و بعداً که در اروپا  ملتفت  قضیه  شدند قیمت  را تنزل  دادند و در تبریز هم  شروع  گردید  که اغلب  کارخانه ها ببافند و تقلب  کنند که اخیراً اعلای  آن  متری  در 75 ريال و متوسط آن در45 ريال در گمرک  تقویم  شد . صادر کنندگان فرش ،  فرش های  تقلیدی   در سایر دفاتر گمرک   نیز بوده  و اظهار نموده  و  به  اسم  هریس  خارج  نمودند که  به  قیمت هریس  تصدیق صدور گرفتند که  قیمت  جنس  فروش  هریس  متری 140 ريال ومتوسط  آن 110 ريال  است.

اگرچه  فرش های  تقلیدی  را  کمتر می توان  تشخیص داد  ولی از حیث  پشم  و رنگ  فرق می کنند. فرش های  هریس  به  طور کلی  نقوش  هندسی  دارد  در اروپا  مطلوب تر واقع  و تقاضای  بیشتری  در بازار دارا  می باشد و از لحاظ  همین  کثرت  تقاضا  است  که  بافندگان  سایر  نقاط  آذربایجان  نیز سعی  در ازدیاد  تهیه  این  نوع می نمایند. فرش های  تقلیدی  بافت  هریس  که  از حیث  قیمت  خیلی  پست تر از فرش های   حقیقی  هریس  هستند در سایر سرحدات  به اسم  فرش های  حقیقی  هریس  اظهار نموده اند .


در سال  1313 برای  اصلاح  صادرات  قالی  و جلوگیری  از اجحافاتی  که  واردکنندگان  اتومبیل  می نمایند.  آقای  جفرسن ،  رئیس  سابق  کمپانی  آمریکایی  فرش  تا وشانچیان  پیشنهادی  به  این  اداره  تسلیم  نموده  است  که  مفاد آن  ذیلاً  به  طور اختصار به عرض  می رسد:

موسسه ای  به نام  موسسه  دولتی  مبادلات  جنسی  ایران  و آمریکا  تأسیس  می شود .

سرمایه  موسسه  فعلاً  سی میلیون  ريال  خواهد بود  که  به  وسیله  بانک  فلاحتی  و صنعتی  به  عنوان قرض به تدریج  به موسسه  داده  می شود .

موسسه فرع  معمولی  استقراض  مزبور را  که  از صدی چهار تجاوز  نخواهد کرد  به  بانک  می پردازد.

وجه  استقراضی  در مدت  پنج  سال استهلاک  می شود.

ورود و فروش  کلیه ی   وسایل  نقلیه  موتوردار به  طور انحصار برای  مدت  ده  سال  به موسسه  مزبور واگذار می شود.

 موسسه  در کلیه  معاملات  نباید  بیش از صدی  ده نفع  خالص  برای  خود  منظور نماید.

موسسه  موظف است  در مقابل  مطابق  قیمت  واردات  مزبور قالی ایران  صادر نماید.

برای  اصلاح  و نظارت   قالی بافی  موسسه ای  فعلاً در کاشان  به  طور آزمایش  موسسه  مخصوصی  تأسیس  خواهد نمود  که  عهده دار تهیه  پشم  اعلا و نقشه  مرغوب  و رنگ  و غیره  باشد.

فعلاً صدور قالی  کاشان  منحصراً حق این  موسسه خواهد بود.

تبصره – اعطای  انحصار  صدور قالی  کاشان  به  موسسه  از این  لحاظ  لازم  می باشد که  قالی های  پست و نا مرغوب  در کاشان  تهیه و در بازار  آمریکا  باعث  بد نامی  قالی  کاشان  نشود . البته  قالی های  کاشان  که  به طور مستقیم  توسط  موسسه  تهیه  نشده  ولی  مرغوب  و باب  بازار آمریکا  باشد  توسط  همین  موسسه تحت شرایط مخصوص که  در نظامنامه  قید خواهد شد  خریداری  و صادر می شود.

برای  بهبودی  صنعت  قالی  بهترین  و  موثرترین  و درست ترین  طریقه ای  که  دولت  می تواند  اتخاذ  نماید انحصار صنعت  و خرید و فروش  قالی  می باشد  برای  حفاظت  منافع  خود  قالی باف ها .

بدین طریق  که در وزارت صناعت  اداره ای  به عنوان اداره  صناعت  قالی تشکیل  خواهد شد. دولت  باید  به  اداره  مزبور پنج  میلیون  تومان موجود  باید تشکیلات  لازم  را  ایجاد  نمود. مقتضی  است  برای   ریاست  اداره  صناعت  قالی  یک نفر رئیس  لایق انتخاب شود که از صنعت  و تجارت  قالی  در داخل  و خارج  کاملاً مطلع  باشد و دولت  باید به او اختیارات لازم را اعطا  فرماید که صناعت  قالی  را تشکیل  داده کاملاً بر طبق  قوانین  تجارتی مثل  یک  تجارتخانه انفرادی اداره  نماید و هر چند شعبه ای  که  مقتضی  می داند در داخل  و خارج  برای  خرید و فروش  و قالی بافی  تشکیل و دایر نماید  علاوه بر شعبات  جهت  خرید و تهیه قالی و قالی بافی  در داخل  موظف است  برای  خریدن و تابیدن پشم درنقاطی  که پشم  حاصل  می شود شعباتی  دایر نماید . ضمناً باید متذکر شد که  نود درصد پشم لازم  جهت  قالیبافی باید با  دست  تابیده  شود  برای  این که  قالی های  ایران  صورت  ظاهر حقیقی  شرقی  خود  را  محفوظ  دارند و دربازار دنیا حائز درجه  اول  باشند. سایر ممالک  شرقی که  در فرش های  خود پشم های  ماشین ریسی  استعمال می نمایند دراثر استعمال  این  قبیل  پشم  قالی هایی که تهیه  می نمایند صورت  ظاهر قالی های  ماشین  باف  را دارند ودوام  فرش های  ایران را  ندارند بنابراین  هیچ  وقت  قالی های  آنها  مثل  قالی های  ایران  مورد  توجه عامه مردم نبوده  و مطلوب   نیستند . فقط  ده  درصد  فرش های  ایران  برای  تنوع  و  رقابت  بر ضد مصنوعات  سایر ممالک  باید با پشم هایی  که  با  ماشین  تابیده  شده است  تهیه  شوند . هرناحیه    قالی بافی  موظف  است یک  نوع  پشم  که  از سایر پشم ها  متفاوت  باشد استعمال  نماید  برای  اینکه  نوع  فرش ها  مختلف  باشد . ضمناً  باید  برای  عمل آوردن پشم های  سالم تر مقتضی است   برای  اصلاح  نژاد  بومی  گوسفند  ایران  یک  عده  گوسفند  از سایر ممالک  وارد ایران  نموده  و چند نفر متخصص  هم  باید  طرز  پرورش  و نگهداری  گوسفند  را به  گله دارها  و صاحبان  گوسفند تعلیم  دهند.

هر یک ازشعبات  مهم  داخل  باید  دارای  یک  باب  کارخانه  رنگرزی  سیستم  جدید  تحت  نظارت  رنگرزهای  ماهر  باشد.  بدیهی  است  حتی

منبع :