تاریخچه فرش

اهميت نقش قالي در تصاوير مشروطه

شهر تبريز است اين مينو ديـار              از نياكان مانده بر ما يادگار همچو باقرخان و چون ستارخان            قهرمانان زاده مام اين ديـار هـر زمـان آذربـجانان داده اند                جـان به آذربايجان با افتخار

 

 


      محتشمي

آذربايجان ديار حماسه و هنر ، كه در تاريخ ايران زمين سرفرازانه رخ مي نماياند . و تبريز , شهري بر آمده از دل قرون و اعصار , نگيني درخشان تا اَبد , درآغوش باغهايي زيبا و مردماني فعال و هنر دوست قالي ايران پس از دوران با شكوه صفويه كه در تاريخ ، با عنوان دوران طلايي قالي ياد شده ، رو به ضعف نهاد . ولي در اواسط قرن نوزدهم به تدريج جاي خود را در كشورهاي مغرب زمين باز كرد و ميزان صدور قالي نيز افزايش يافت , بازرگانان تبريزي براي جبران ركود دوران زنديه و افشاريه و احياء دوران طلايي قالي اقدام به برپايي كارگاهـهاي قاليبافي درتبريز ـ اراك ـ كرمان ـ مشهد و كاشان كردند . كه آغـاز  دوران جديدي در قاليبافي ايران را نويد مي داد , بازرگانان تبريزي از طريق دولت عثـماني و ايجاد شعباتي در اسلامبول ( استانبول ) و بندر طرابوزان اقدام به صادرات قالي به اروپا كردند .

احياء صنعت قـالي در نيمة دوّم قرن نوزدهم مرهون مهارت و جسارت بازرگانان تبريزي بوده و خانواده هايي چون : ايپكچي , محمود اف , صدقياني , اردوبادي , تهرانچي , آنتيكچي , اهرابي , ديلمقاني , مسكوچي و . . . از سرشناس ترين ها بودند . همزمان نسيمي كه با مشروطيت در ايران وزيد , عطر دل انگيز عشق به ميهن و علاقه به سرنوشت ملي را , در فضاي ايران پر كرد . افكار روشنفكر و آگاه علي رغم مخالفتهاي حكومت در جامعه راه يافت و مردم پذيراي مفاهيمي جديد از دانش و فرهنگ و هنر نو شدند و مي توان گفت رنسانس واقعي در فرهنگ ايران رخ داد .

 با نگرش به تصاوير مشروطه در تك تك چهرة افراد شور و نشاط بدست آوردن آزادي و نهادينه كردن مقررات در جامعه نمودار است و چنان مردماني به رهبري سرداران سلحشور و رجـال آگاهي چون علي مسيو و تقي زاده و حاجي علي دوا فروش و . . . نه تنها از جهان بيني بسيار مترقي برخوردار بوده اند بلكه مي توان از حالات چهره و لباس پوشيدن آنها به سليقه و ذوق سرشار آنها نيز پي برد و نيز بهره گيري از عنصر قالي در پاره ايي از عكسها به عنوان تزئين و يا نشاني از هنري والا , خود دليلي بر اين ادعاست . زيرا با چنان وقاري در كنار قالي ها ايستاده اند كه گويي آنها دانسته خواسته اند كه زيبايي اين قالي ها را دو چندان نشان دهند و از طرفي تصاويراين قالي ها را چون اسنادي مهم درتاريخ به ثبت رسانده اند .

 اين مردان پاك سرشت حتما" داراي دلي عاشق و هنر دوست بوده اند , ولي به اقتضاي زمانه دست به تفنگ برده اند و همانا چون عاشقان در آذربايجان تفنگشان بر سينه هاشان چون ساز شان مي بايست مي بود .

 

گارگاه هاي فرش در تبريز دوره قاجار

 

 

   باقر خان ،‌پشت سر قالي نقش بوته جقه

 باقر خان ،‌روي ديوار قالي سرو كاج (واگيره)

از مهم ترين قالي هاي مشروطه ، قاليچه ايست كه پس از شهادت هوارد باسكرويل امريكايي به جهت سپاسگذاري از وي به دست زنان تبريزي بافته شد ، طرح آن ، لچك ترنجي  و حواشي قاليچه نيز داراي طرح قاب قابي است ، به احتمال زياد داراي رنگ متن روناسي بوده و تمام پشم و لچكهاي اطراف نيز داراي طرح سرو نازهاي مارپيچ زيبا است ، در ترنج آن تصوير باسكرويل با مهارت و چيره دستي زياد نقش بسته ، همچنين در اطراف قاب ترنج به دو زبان نوشته شده :

اين قالي با كمال تاسف هرگز به دست مادر باسكرويل در آمريكا نرسيد و به طور مرموزي تا به امروز مفقود بوده ، كه اينك پس از 100 سال مي تواند سند مهمي از دوران مشروطه باشد .

 از قالي هايي كه بعد از قيام مشروطه در آذربايجان بافته شد مي توان به قالي مشروطه كه در قاراباغ آذربايجان به ابعاد 137 * 198 با قدمت 80 سال  بافته شد اشاره كرد . حاشيه نقش گل فرنگ ـ رنگرزي گياهي ( قرمز دانه ) ـ صد در صد پشم ـ موضوع : فتح قلعة تهران توسط انقلابيون مشروطه با اشعار تركي  :

 

تصوير باسكرويل يادگار قدرشناسي از طرف جمعيت خيريه مركزي ايران تبريز

 

يـاشاسين مشروطه آباداولسـون ملك ايران          زنــده بـاد مشــروطه آبـاد بـاد مـلك ايـــران 

باشلاندي ايكي ايل بوندان ازل شورش  ايران        شـورش  ايــــران دو ســال پـيش آغــاز شـد 

اسـترديله مشـروطه ني كيم حـراولاانسـان          به خاطراين مشروطه ميخواستندكه انسان آزاد باشد

مين لرجـه بويولدا وئـريلن صـونكره قـربان              و در اين راه هزاران نفر تا آخرين قرباني پيش رفتند

فتح اولدي بـو تـاريخده چـون قـلعه تهران              چــون در ايـن تــاريخ قـلعه تـهران فـتح شــد

مـين دوقـوز يوز دوقـوز مـيلادي ( ايــول )               هـــزار و نـــهصد و نــه مـــيلادي ( ايــول )

مـين  اوچ يــوز ايگـرمي يـدي ( شـريعه )              هـــزار و ســيصد و بــيست و هــفت ( شريعه )

 

اين قالي اينك در موزة مشروطه در تبريز در خانة مشروطيت ( كوزه كناني ) نگهداري مي شود . و ديگري قالي مشروطه كه در سال 1355 در تبريز توسط استاد بنام تبريزي طراحي و بافته شد .   درترنج اين قالي به آتش كشيدن مجلس و قيام ستارخان و باقرخان نقش بسته و در 4 قاب گوشه در حاشيه 4 مرد بزرگ تاريخ ايران وجود دارد , در 4 قاب لچك نيز فتح بابل كوروش كبير ـ حملة نادر شاه به هندوستان ـ نبرد بهرام گور با شيران و انوشيروان عادل تصوير گرديده , در قاب هاي دو طرف ترنج تصاوير فردوسي و حافظ قرار دارد و در 4 قاب ديگر حاشيه نيز تخت جمشيد ـ سلطانيه ـ ارك عليشاه و مسجد كبود سرفرازانه رخ مي نماياند . در دو سوي حاشيه نيز اشعاري كه در توصيف حماسة ستارخان سروده شده نقش بسته اند . در حاشيه اين قالي نيز از طرح ادوات جنگي و اشياء عتيقه استفاده شده و همچنين بكارگيري ابريشم در لباسها و حاشيه ها از نكاتيست كه بر ارزش اين قالي مي افزايد .اين قالي در تبريز در كارگاه قالي بافي بنام تبريزي بافته شده و تمام ريزه كاري هاي مربوط به رنگ آميزي و بافت در حد كمال رعايت شده و هارموني رنگها درتك تك قابها و پرتره ها متناسب با موضوع انتخاب شده .به هر حال اميد وارم نگرش به انقلاب مشروطه از منظر قالي ياد آور تلاشهاي آن مردان پاك بوده باشد و ما نيز ميراث داران لايقي باشيم .

 

اميد بنام - پائيز 85

 

 

 

 

منبع :