نواحی و مناطق قالی بافی

فرش بلوچ

سوابق تاریخی بلوچها شامل طوایف نیمه چادرنشین متعددی هستند که درنقاط مختلف استان خراسان و همچنین استان سیستان و بلوچستان و حتی گنبدکاووس از قرنها قبل به کار دامداری و قالیبافی اشتغال داشته اند .

اگرچه موطن اصلی آنان را نمی توان با اطمینان جنوب و مرکز ایران دانست ، اما آنچه روشن است این است که در پی سیاستهای نادرشاه برای حفاظت از مرزها گروهی از آنان به خراسان کوچانده شدند که بیشتر در شهرهای تربت جام و تربت حیدریه ساکن شده اند  به غیر از این دو شهر گروهی از این طوایف در شهرهاي درگز ، سرخس ، تایباد و حتی مشهد اسکان    یافتند  . و بیشتر قالیهای بلوچی متعلق به بلوچهای همین مناطق هستند ، چراکه اقوام بلوچ ساکن در مناطق مرزی جنوبی مبادلات مرزی را به کار قالیبافی ترجیح داده اند . قالیبافی بصورت حرفه ای در میان طوایف بهلوری ، سالارخانی و رحیم خانی رواج دارد .  بلوچها اغلب بافته های بدون گره از قبیل : گلیم ، ورنی و ... می بافند و بافته های گره دارشان نیز برای استفاده شخصی است  و تقریباً تمامی دستبافته های آنها به بازار مشهد روانه می شود .

 

- ساختار

استفاده از پشم برای تار و پود و پرز ، مختص قالیهای اصیل بلوچی است که اکنون تارهای پشمی جای خود را به تارهای پنبه ای داده اند . یکی دیگر از ویژگیهای قالیهای بلوچی استفاده از موی بز ( قهوه ای تیره و مشکی ) در دوخت شیرازه است ، که امروزه دیگر کاربردی ندارد .   استفاده از گره فارسی بیان کننده مشخصه دیگری در این قسم از بافته های خراسان می باشد  و بندرت ازگره ترکی در آنها استفاده می شود . شیوه بافت معمولاً یک پوده ( پود نازک ) است و گلیم بافی های طویلی در ابتدا و انتهای قالیها دیده می شود .

- طرحهای رایج

قالیهای بلوچی اغلب در سبکهای هندسی بافته می شوند و نقوش آنها تا حد زیادی متأثر از اقوام دیگر چون ترکمن ها ، افشاری ها و حتی افغانی ها مى باشد . بطوریکه  در نوشته ها و کتابهایی که در مورد قالیهای شرقی نوشته شده اند ، بافنده های بلوچ را کپی کار می نامند  ولی در هر صورت نقوش بافته شده ، حال و هوای محلی و قومی به خود گرفته اند . عمده طرحهای بلوچی از قرار زیر هستند :

·         طرح درخت زندگی : این طرح تنها در قالی های محرابی بلوچ دیده می شود . در دو سوی محراب گاه کتبه هایی با آیات قرآنی و یا شهادتین مشاهده می شوند . اساس طرح بر درخت زندگی استوار است که از آن شاخه های پربرگ منشعب شده اند .

·         طرح طاووسی : طرحی که در آن تمام زمینه بوسیله مرغی که طاووس نامیده  می شود ، پر شده است در این طرح این مرغ بصورت مسلسل وار در ردیفهای مورب بافته می شوند و تمام زمینه بوسیله آن پر می شود .

·         طرحهای دارای نگاره S

·         طرح بندی

·         طرح بوته سراسری : بوته در طرحهای بلوچ شکلی خاص دارد . چنانکه دورتادور آن دندانه دار شده است و تنه بر روی یک پایه استوار است .

·          طرح میناخانی 

·          کلاه دراز یا کلاه بلند

·         سه خشتی .

·         گاو و برج

·         سنگ چولی

·         گل شفتالو

·          فتح الله خانی

·         یعقوب خانی

·         مدد خانی

·         علی اکبر خانی

·         گوزنی

·         چشمه گل

·         دختر قاضی

·          کله قندی یا گل شیخی

·         گل بادامی

·         برگ تاکی

·         گل اشرفی

·          گل ستاره

·         تیمنگ

·         چهار مرغ

·          عبدالسرخ کاشمر

·          پر جلکی

·         کشمیری

 

 

- رنگبندی

بهترین روش تشخیص یک قالی قدیمی بلوچ رنگ آن است  . بافندگان بلوچی بیشتر تمایل به رنگهای تیره دارند و شاید  این دلیلی است که در بازار این دست بافتها را بعضاً سیاهکار      می نامند   رنگهای اصلی مورد استفاده در قالیهای بلوچی عمدتاً عبارتند از : آبی، قرمز ،    قهوه ای ، مشکی و تونالیته های آنها . البته ذکر این نکته ضروری است که از رنگ استخوانى ( شیری )  نیز به میزان کم استفاده می شود . بیشترین رنگ مورداستفاده در قالی بلوچهای ایرانی رنگ سرمه ای است ( آبی تیره )  درحالی که بافندگان بلوچ در افغانستان بیشتر از رنگ قهوه ای استفاده می کنند رنگ شتری نیز در قالیهای بلوچ بویژه در قالیهای محرابی مورد استفاده قرار می گیرد . رنگهای فرعی مورد استفاده در قالی بلوچ بطور معمولی : سبز روشن و طلایی ، سبز آبی ، بنفش ، زیتونی تیره ، قرمز نارنجی ، زرد سبز ، نخودی و سرخابی است که در اغلب قالیها هرچند به میزان بسیار کم ، مورد استفاده قرار می گیرد . در اکثر قالیهای بلوچی گلیم بافی های دوسر قالی بسیار چشمگیر و زیباست . زیرابه طرز ماهرانه ای با پودهای رنگی بصورت برجسته تزئین شده اند  .

 

- رنگرزی

امروزه استفاده از رنگهای شیمیایی نامرغوب که باعث درخشندگی کاذب می گردد ، از دیگر مشخصات قالیچه های جدید بلوچ خراسان می باشد  . درحالی که در قالیهای قدیمی همواره از پشمی که با رنگهای گیاهی رنگ شده بود استفاده می شد . ولی  برای رنگهای سیاه و قهوه ای از پشم خودرنگ استفاده می کردند . هم اکنون نیز ، رنگرزی مصنوعی به علت ارزان تر بودن و دسترسی بیشتر به مواد اولیه آن ، بیشتر از رنگرزی گیاهی کاربرد دارد  .

 

- ابعاد

اندازه قالیهای بلوچ معمولاً کوچک است  و اندازه های متوسط یا بزرگ به ندرت دیده می شود .  کوچکترین آنها به عرض 80 تا 90 و طول 120 تا 140 سانتیمتر و قالیچه های بزرگتر به اندازه های تقریبی 100 × 150 سانتیمتر و دوذرعی های آنها به ابعاد تقریبى   110 × 200 سانتیمترمى باشد . بافت کلگی و کناره هایی در اندازه های متوسط نیز در میان آنها معمول است 

- فهرست منابع و مآخذ

·          ژوله ، تورج – پژوهشی درفرش ایران – انتشارات یساولی ، تهران ، 1381

·         نصیری ، محمدجواد – سیری در هنر قالیبافی ایران – مؤلف ، تهران ، 1374

·         Treacher of Baluchi weauing.by jef Boucher  .

 www.tabriziau.ac.ir

 

 

منبع :