نواحی و مناطق قالی بافی

فرش های شرقی (قسمت چهارم)

فرش هاي آسياي مركزي : ترجمه : عاطفه پیروز

 فرش ها و بافندگي ها در آسياي مركزي قومي و عشايري مي باشد به استثنايي فرش هاي بشير . ايل هاي اصلي بافندگي فرش ، تركمن ها ، قزاق ها ، ازبك ها ، قرقيزها  هستند .

فرش هاي تركمني :

فرش هاي تركمني در سايه هاي رنگ قرمز با نقش هاي سرتاسري چند گوشه (gul) مي آيند . سايه ي رنگ قرمز ، شكل چند گوشه (gul) و نقش هاي مكرر خاص در هم مي آميزند و براي كمك به تشخيص بين فرش هاي گروه هاي اصلي قومي تكه ، سالور ، ساريك ، يومود ، چودور ، ارساري و بشير بكار مي روند . نوع بافت فرش ها براي روي زين ، كيف هاي بزرگ ( جوال ) 90-60 س تا 180-120 س ، كيفهاي كوچك (توربا ) 30 س در 150-90 س ، كيف هاي بسيار كوچك (مفرش ) 30 س در 60 س ، خورجين ها ، فرش هايي براي آويزان كردن ورودي يورت ( انسي ) 120 س در 180 س ، فرش هايي كه شكل "U" تا شده اند براي آويزان كردن داخل ورودي (كاپليك ) ، نوارهاي چادر در عرض هاي متنوع ، بافت هاي پنج ضلعي براي آذين بندي وري شتر عروسي ( آسماليك ) و فرش هاي عروسي 90 س در 90 س .

 


 

گل gul: نقش اصلي است و اندازه ها و اشكال مختلفي را مي پذيرد . موارد بعد برخي گالي هاي است كه برخي ايل ها از آن استفاده مي كند .

گل تكه Take: به شكل دايره وار است و به صورت عمودي و افقي توسط خط هاي آبي به هم مرتبط هستند .

گل سالوريا تورت Salor/Torret: روي فرش هاي تكه يافت مي شوند . در ايل هاي ساريك و ارساري ، يك برآمدگي سه ضلعي دور لبه دارد .

گل ليگال : در اكثر شكل هاي سالور استفاده مي شود . فرش هاي ارساري و ساريك

گل ديرناك Oymak: الماس شكل با برآمدگي هاي قلابي

گل جوالي يا ساريك Juval/Saryk: شبيه به گال تكه است اما با خط به هم مربوط نمي شود .

گل كپسه kepse) : گال الماس شكل با رنگ هاي دوگانه ، قابهاي دندانه دار روي لبه هاي فرش . گفته مي شود كه تنها توسط يومود (Yomud مورد استفاده قرار مي گيرد .

گل تااوك نوسكا Tauk nuska : با دو حيوان كوچك در هر ربع گال، اين گال يكي از پر مصرف ترين گال هاست و در فرش هاي اصلي اكثر ايل ها يافت مي شود .

گل ارتمن Ertmen: در درجه اول در فرش هاي چودور يافت مي شود .

گل چمچه ، كوربگ ، مملينگ ، اري و ساگداك Sagdak ,Chemche ,Kurbage Memling ,erre: اين گال هاي دسته دوم توسط تعداد زيادي از ايل ها مورد استفاده قرار مي گيرد .

نقش هاي گل بوته اي و غير گال روي زمينه و حاشيه هاي فرش هاي شبير ديده مي شوند . گمان نمي شود اينها عشاير مي باشند ، اكثر اين نقش ها فارسي هستند و يا از پارچه هايي مانند ايكاتس استفاده مي شود .

 

رنگ ها براي تميز دادن بين بافت هاي ايل هاي مختلف مهم هستند . رنگهاي قرمزي كه استفاده مي شود يك گسترد ي وسيع را در بر مي گيرد – براي مثال رنگ هاي قرمز – قهوه اي ، قرمز زرنگاري ، قرمزهاي متوسط ، قرمز بنفش و بنفش هستند – رنگ هي آبي كه استفاده  مي شود اكثراً خيلي تيره يا آبي مشكي هستند و رنگ هاي آبي روشن و متوسط بسيارنادر است . رنگ زرد در اكثر سايه ها از روشن تا تيره استفاده مي شود . سبز- آبي به عنوان رنگ دوم اغلب استفاده مي شود . سفيد طبيعي و پشم قهوه اي هم استفاده مي شود .

شاخصه هاي تكنيكي كه در تشخيص انتساب قومي از آنها استفاده مي شود بدين شرح است : نوع گال اصلي و فرعي ( روي فرش اصلي ) ، نوع گره ، تراكم گره ، رنگ پشم پود و چله، عمق چله ، رنگ قرمز ، انتهاي لبه و شاخصه هاي خاص .

بافت تركمني و بلوچي :

بافندگي هاي تركمني به طور گسترده در سه ايالت شوروي – تركمنستان ، قزاقستان و ازبكستان – توليد مي شده اولي ترين تاثيرات روي زندگي و فرهنگ اين مناطق جنگ مانند روي مغولستان و تركيه بوده است و اكثر نقش هاي مكرر در بافت هاي تركمني را مي توان در اين منابع جستجو كرد .

منبع اصلي ايجاد بافندگي تركمني موضوع بحث است .ديدگاه سنتي اين بود كه تركمن ها اساساً مردمي كوچ نشين بوده اند و فرش هايشان را تنها به عنوان وسايل مصرفي استفاده مي كردند نه چيز ديگر با اين حساب بافندگي عمر كمي داشتند . در حاليكه دانشمندان جديد اين امر را رد مي كنند زيرا امروزه بديهي به نظر مي رسد كه تركمن ها به بافت هايشان اهميت مي دادند و تنها براي چادرهايشان نمي بافند بلكه براي زندگي هاي شهري نيز مي بافتند . بافت هاي تركمني يك قالب رنگي بارز از رنگ قرمز دارد ، قرمز – قهوه اي و قرمز – آبي ، نقش اصلي اش گال است ، يك هشت ضلعي روي گونه اي از هشت ضلعي ديگر شامل نقش هاي اصلي كوچك تر كه ممكن است يك گل شكيل را به نمايش بگذارد.

اين نقش اصلي داراي سبك كاملاً ارتباطي نزديك با يك قوم تركمني خاص يا شبه قوم (بشير. قزل الا و اراباتچي و قزاقستان) دارد. بعد از 1884 تعداد زيادي از قوم هاي تركماني هم پايه هايي در افغانستان بنا كردند.

ايل هاي بلوچي:

مانند تركمني ها، ايل هاي بلوچي به طور كلي قطعات كوچك و كيف هايي مي بافند كه در زندگي بياباني به كار مي رود. افراد فقير، منطقه ي اصلي بافندگي شان دو طرف مرز فارس ـ افغان را براي چند صد كيلومتر فرا گرفته، اصلي ترين بازار فورششان شهر تربت در شمال، 100 كيلومتري جنوب مشهد است.

پشم بلوچي به طور خاصي نرم است و رنگ هايش عميق و غني هستند. هيچ طرح بلوچي خاصي وجود ندارد جز اينكه آن ها به نقش درخت زندگي علاقه دارند تاثير اوليه ي آن ها در بافت و طرح و نقش هايشان از تركمان ها مي باشد.

سبك هاي قومي:


 

 

فرش هاي تكه داراي گال تكه هستند، گره نامتقارن كه به سمت راست باز مي شود، يك تراكم گره اي بيش از 150 گره در هر 5/6 سانتي مترمربع، چله ها اصولاً پشم سفيد هستند، چله ها در يك رديف هستند. آن ها داراي رنگ هاي روشن قرمز معمولي هستند و با لبه هاي قالب گرفته شده و يك بافت كوتاه ملايم .

فرش هاي سالور، سالورا به نمايش مي كشد، جدال و گاليگال ها، گره نامتقارن كه به سمت چپ باز مي شود، تراكم گره اي بيش از 150 گره در هر 5/6 سانتي مترمربع، چله هايي با پشم سفيد، چله هايي با پشم سفيد، چله ها عمق زياد دارند، اكثراً روشن هستند، رنگ هاي قرمز غني به كار مي برند، حاشيه گذاري قرمز و آبي و استفاده ي جزيي از ابريشم صورتي ـ قرمز

 

فرش هاي ساريك داراي جولل، سالور و گايگال مي باشند: گروه نامتقارن، تراكم گره با بيش از 100 گره در هر 5/6 سانتي متر مربع، اصولاً چله ها پشم سفيد هستند، چله هاي بر پشت و عميق با رنگ هاي قرمز زنگاري، قهوه اي مايل به قرمز و بنفش، در فرش هاي جديد حاشيه گذاري آبي و قرمز، در فرش هاي قديمي تر لبه هاي قالبگيري شده، و پرزي كوتاه با كتان سفيد و ابريشم صورتي و قرمز .

فرش هاي يومود داراي گال هاي ديرناك، كيسه و تااوك نوسكا مي باشند: گره ها هم متقارن وهم نامتقارن، تراكم گره اي بيش از 100 گره در هر 5/6 سانتي متر مربع است ، چله ها سفيد تا خاكستري رنگ هستند، چله ها اغلب در يك سطح هستند، تمام انواع قرمزها لبه ها حاشيه گذاري و قالب گيري هستند.

حاشيه هاي اصلي داراي زمينه ي سفيد است براي حاشيه اصلي يك نقش خميده ي برگي دارد و چله ها كتاني يا نيمه كتاني هستند .

فرش هايي چودور نقش هاي گال ارتمن و تااوك ميسكا دارند: گره هاي متقارن و نامتقارن، تراكم گره اي بيش از 80 گره در 5/6 سانتي متر مربع، رشته هاي قهوه اي و پشم حالتي خشك دارد، داراي چله هاي كتاني يا نيمه كتاني و حاشيه هاي اصلي داراي زمينه ي سفيد هستند.

فرش هاي ارساري داراي گال هاي گاليگال و تاارك نوسكا هستند: گره نامتقارن كه اكثراً به سمت راست باز مي شود. تراكم گره اي بيش از 70 گره در هر 60 سانتي متر مربع است. لفا ها سفيد تا خاكستري هستند و در يك رديف قرار مي گيرند يا كمي فشرده هستند رنگ هاي قرمز روشن و زنگاري، حاشيه گذاري قهوه اي . گاهي زرد به عنوان رنگ غير اصلي استفاده مي شود. جادستي سنگين و شل و پشم پرجا استفاده مي شود.

فرش هاي بشير به دليل اينكه از نقش هاي گالي استفاده نمي كنند متفاوت هستند: داراي گره هاي نامتقارن كه به سمت راست باز مي شوند تراكم گره اي بيش از 50 گره در 5/6 سانتي متر مربع، چله هايي با رنگ سفيد، خاكستري و قهوه اي در يك سطح. رنگ هايي كه استفاده مي شود قرمزهاي زنگاري و متوسط استفاده مي شوند حاشيه گذاري آبي و قرمز و اكثراً زرد.

بافت هاي نازك و نخت تركمني 

با اينكه اطلاعات كمي از بافندگي تركماني در دست است اما بافت هاي نازك و سطح نقش خاص را ايفا مي كنند و مجموعه طرح هاي منحصر به فردي را دارند. موارد زير تعدادي از انواع شناخته شده مي باشد:

 

فرش هاي اصلي : قوم هاي يموت، تكه و ارسالي فرش هاي نازك و مسطح بزرگي را توليد مي كنند. رايج ترين تكنيكي كه از آن استفاده مي شود سيسيم است با يك طرح كتشاك چهار قسمتي داخل يك قسمت شبكه شبكه. بافت از پرپشت در قطعات ارسادي تا معمولي در يومودوتكه فرق مي كند. طرح ديگر رشته هاي افقي با اشكال محرابي يا قوسي در آن هستند. اينها به يومودوتكه منسوب مي شوند.

جوال ها ، تورباس و خورجين ها : گال مملينگ در جوال ها استفاده مي شوند و با تكرار كوچك و سرتاسري در كيف هاي كوچك به كار مي رود.

نوارهاي چادر : نقش ها در پرز روي يك زمينه ي نازك و سطح بافته مي شوند يا نقش هاي پود و آن هايي كه مقابل چله قرار مي گيرند.

گليم ها : تكنيك هاي كلاف بركن و بريدن فرشينه در مثال هايي كه به ارساري و يرمود منسوب مي شود استفاده مي شوند.

ديگر بافته هاي كوچ نشيني:

فرش هاي ازبك، قزقيز و قزاق همه سبك هاي كوچ نشيني هستند كه بدون توجه به مناسبات تجاري بافته مي شوند. اكثر قوم ها پشمشان را براي ارضاء احساسات استفاده مي كردند به جاي استفاده براي قطعات بافته شده. اكثر قطعات بافته شده نقش هايي دارند كه به طور مستقيم با نقشه اي حسي ارتباط دارند. اما چيزي كه نمونه هاي بافته شده در غرب، نمايش ميگذارند بافت هايي با گره هاي پرپشت و گال مملينگ هم نقشي است كه به طور مكرر ديده مي شود.

برخي از اين قو ها نوعي فرش را مي بافند كه منحصر به خود آنان است و جولمير ناميده مي شود. اين فرش به عنوان فرش خواب استفاده مي شود. جولميرها به عنوان يك قطعه بافته مي شوند يا از نوارهايي كه در هم دوخته شده اند ساخته مي شوند.

 

 

 

 

منبع :