نواحی و مناطق قالی بافی

فرش های شرقی (قسمت پنجم)

فرش هاي ايراني: ترجمه : عاطفه پیروز

 

فرش هاي ايراني قسمت كاملي از انواع مختلف را در بر مي گيرد كه از آن هايي كه در ساير كشورهاست جامع تر مي باشد. قرن هاست كه بافندگي شهري و روستايي در ايران طبيعتي تجاري گرفته در حالي كه اكثر فرش هاي قومي و عشايري تحت تاثير امر قرار نگرفته اند. براي فهميدن فرش هاي ايراني بهتر است آن ها از زاويه ي زندگي بافندگانشان ببينيم.

فرش هاي شهري:
هستند. در هر قسمت شمال، جنوب و شرق يك شهر يك زمينه را به صورت بارز دارا مي باشد (تبريز، كرمان و مشهد).
تبريز :
اين شهر در طول قرن ها مركز بافندگي بوده و از همين جا بوده كه رونق زياد در فرش در قرن نوزدهم شروع شده. تمام انواع اندازه ها و طرح ها در اين مكان بافته مي شود. در تبريز از پشم و ابريشم استفاده مي شود. اكثر فرش ها با ساختارهاي كتاني (به استثناء فرش هاي ابريشمي) بافته مي شوند و از هر دو گره متقارن و نامتقارن استفاده مي شود. فرش هاي تبريزي خصوصيت حسي و هنري دارند.
اگر دست را زير فرش قرار دهيد در پشت آن موهاي زبر و خشك را مي توانيد حس كنيد. اكثر فرش هاي تزئيني از تبريز ابريشمي هستند مخصوصاً فرش هاي ابريشمي هريز.

با اينكه نقش ها و طرح هاي فرش هاي ابريشمي هريز مختلف و گوناگون است يك خصوصيت واحد و هميشگي را مي توان ديد و آن وجود حاشيه هاي غير قابل تطبيق هستند. اگر حاشيه هاي فرش قابل تطبيق باشند. فرش به عنوان فرش تبريزي شناخته مي شود. طرح هاي فرش ابريشمي شامل فرش هاي نماز (سجاده)، مصور و مدالي مي باشد. ديگر فرش هاي تبريزي با پرز پشمي در همين طرح ها هم مورد توجه هستند و جمع آوري مي شوند.
كرمان :
در قسمت جنوب است، فرش هاي كرماني از اولين فرش هايي هستند كه در كشور بافته شدند. مطرح ترين فرش كرماني راور يالاور كه نام شهري در نزديكي كرمان است مي باشد. اين فرش براي بافت خوبشان شناخته شده هستند و همچنين قرمز پويا و غني و رنگ هاي عاجي و طلايي و مدالي هاي جذاب. فرش هاي كرماني اصولاً در اندازه هاي قالي و قاليچه بافته ميشوند در حالي كه اكثر علاقه مندان به شدت به دنبال فرش هاي نماز (سجاده) مي گردند.


مشهد :
در قسم شمال غربي قرار دارد و به استثناء يك نوع فرش هايي از كيفيت متوسط برخوردارند. رنگ قرمز به صورت بارز استفاده مي شود. فرش هاي عموگلي معمولاً از ابريشم هستند و مهمترين فرش هاي تجاري هستند كه در مشهد ساخته مي شوند. معمولاً هميشه قرمز هستند با طرحي متراكم و نقش گل بوته به سبك عربي هستند و مدالي ها هم گاهي استفاده مي شوند. برخي فرش ها با زير ساخت هاي كتاني بافته مي شوند.


ايران مركزي :
تعداد زيادي از اكثر فرشهاي مشهور در مركز ايران ديده مي شوند. يكي ـ كاشان ـ براي قرن هاست كه يك مركز بافندگي بوده و بقيه تقريباً تازه واردها به اين رشته هستند. كاشان قديمي ترين و مشهورترين شهرمركز ايران است. در كيفيت سرتاسري اين شهر پايدارترين توليد كننده در كشور بوده است. طرح هاي زيادي استفاده مي شوند اما مدالي ها هميشه براي طراحان كاشان يك استثناء بوده است.
فرش هاي كوچك و فرش هاي نماز درخت زندگي نقطه ي توجه علاقمندان مي باشد. شهرهاي نائين، اصفهان و قم تازه واردان به فرش هاي كيفييت بالا ،فرش هاي شهري و بهترين هاي ما در فرش هاي كوچك هستند ، استفاده از ابريشم به شكل كلي يا جزئي در فرش ها ديده مي شود به استثناء فرش هاي تمام ابريشم كه بر روي چله هاي كتاني بافته مي شوند و پودها گره هاي نامتقارن دارند. در خلق صنعت فرش در اين مكان ها طراحان از طرح هاي قرن شانزده شاه عباس ـ يكي از پادشاهان فارسي در دوران طلايي هنر ـ الهام مي گرفتند.
فرش هاي پارسي (فارسي):
از آنجايي كه فرش هاي ايراني بيش از ديگر انواع فرش به بازار غرب رفت فهرست زير- البته فهرستي نه چندان كامل ـ از نام هايي كه خريداران احتمالي ممكن است برايشان مفيد واقع شود، ارائه شده است.
افشار: فرش هاي قومي از جنوب كرمان .
عين آباد يا بي بي كباد : فرش هاي كردي كه در عين آباد بافته مي شوند.
اراك (سلطان آباد): براي فرش هايي كه دراين شهر فروخته مي شود نام -تجاري گذاشته اند.
بختياري: فرش هاي نيمه عشايري كه در نزديك اصفهان بافته مي شوند.هِرز: همچنين جهت نامي تجاري استفاده مي شود.
بيرجند: نام تجاري براي فرش هاي حجيم كه در مشهد خريد و فروش مي شود.
بُزچلو (بُرچلو): فرش هاي روستايي كردي بزچلو، در همدان فروخته مي شوند.
درجزين: فرش هاي كردي در اين منطقه بافته مي شوند و در همدان خريد و فروش مي شوند.
درخش :قطعات خوبي در قرن نوزدهم توليد كرد، قطعات جديد و مدرن.
(فراهان) : نامي قومي براي فرش هاي خوب كردي كه در اين مكان و اطرافش بافته مي شود.

اصفهان: قطعات جدي حاكي از فرش هايي هستند كه در خود شهر بافته مي شوند يا فرش هايي با كيفيتي خاص كه در مشهد فروخته مي شود اما در اصفهان بافته نمي شوند.
جوشقان: در اين شهر از سال 1700 بافته مي شوند يا نامي است كه به نقش هاي خاص در نمايش فرش ها داده مي شود. فرش هاي كاراچي تاثير قفقازي را نشان مي دهد.
قم: شهري با صنعت بافندگي جديد.
كردي: نامي قومي براي سبك قومي فارسي در شمال غربي كه با فهرست نامهاي زيادي مقابله مي كند.


لاور كرمان : نامي تجاري براي فرش قديمي كرماني
.
مهربان: براي دادوستدي كه به كار مي رود كه فرش هايي را توضيح مي دهد با كيفيتي خاص كه در منطقه مهربان بافته مي شود.
موصل: نامي تجاري براي فرش هاي پرپشت، سبك كردي در همدان فروخته مي شود.

سنه: بافندگي هاي خوب اما نامش در دادوستد مورد سوء استفاده قرار گرفته .
سراب: امروزه نامي تجاريست براي برخي بافندگي هاي قشقايي.
فرش هاي روستايي:
برخي فرش هاي روستايي در فرش هايشان از طرح و نقش هايي استفاده مي كنند كه مورد دسترسي و تاثير تجاري قرار نگرفته . اين فرش ها آن هايي هستند كه مورد توجه هنردوستان است.
روستاهاي شمال غربي:


اين روستاها در اطراف شهر تبريز قرار گرفته و در اين فرش ها از گره تركي استفاده مي شود. هريز نامش را به دسته اي از فرش ها داده. اكثراً در اندازه ي اتاق، با اينكه براي اهداف تزئيني هستند كه يك خصوصيت متمايز دارد. اين فرش همچنين با عنوان سراپي، بكشانيش، اهر و كراچي هم شناخته مي شود.
تعداد كمي فرش هاي كوچك بافته مي شود كه براي هنرمندان جذاب است. اين فرش ها نقش هاي مدالي و سرتاسري دارند و با چله و پودكتاني بافته مي شوند.


سراب گروهي مختلف و منحصر به فرد را مي بافند كه اكثراً كناره هستند. اين فرش ها حاشيه هاي خارجي پهن تري دارند كه با موي طبيعي شتر يا پشم رنگ شده به شكل موي شتر بافته مي شود. زمينه اش دسته اي از حلالي هاي بزرگ و مربوط به هم است. رنگ هاي صورتي و آبي در نقش ها به كار مي رود كه هنري و گل و بوته اي هستند. پودها و چله ها غالباً پشمي هستند.
غرب ايران :
غرب ايران ناحيه اي غني درزمينه ي بافت قالي است. فرش هاي تجاري همدان، ساروك، ليليهان و سرابند و سنه از اين منطقه است.


فرش هاي بيجار و چهارمحال و بختياري. ديگر فرش هاي روستايي اصلتيشان از مسلقان ، ملاير، ساروك و فراهان است. مسلقان فرش با طرح حلالي دارد كه شبيه هيچ فرشي در همدان نيست. اكثراً 120 در 180 سانتي متر هستند و يك پود دارند. با گره متقارن بافته مي شوند و چله ها كتاني هستند با پودهايي پشمي يا كتاني. مدالي هاي چند ضلعي بزرگ و زمينه با طرح هايي كوچك منقش شده اند. رنگ زمينه ي مدالي ها به شدت با رنگ زمينه ي فرش در تضاد است. حاشيه ها نازك هستند. نتيجه طرحي دراماتيك و هنري و وسيع است. ملايري ها يك پود استفاده مي كنند، گره متقارن و اكثراً 120 در 180 سانتي متر هستند و نقش هاي سرتاسري و مدالي دارند. بوته كم و بيش ديده مي شود. ملاير، ساروك و فراهان همه داراي چله ها و پودهاي كتاني هستند. برخي يك فرش ملايري را به عنوان فرش سنه بدون خصوصيات حسي معرفي مي كنند.
فرش هاي ساروق با سايز قالي و قاليچه مي آيند با طرح هاي مدالي به سبك عربي كه ويژگي خاص آن است. رنگ هاي قرمز، آبي و سفيد رنگ هاي بارز در آن است با سبزهاي رايج. اين فرش ها بسيار خوب و سفت بافته مي شوند. فرش هاي فراهاني نقشه هاي سرتاسري دارند مخصوصاً در هراتي، و مدالي ها كم و بيش زاويه دار هستند. اين فرش ها براي سايه ي سبزي كه دارند شناخته شده هستند.
جنوب ايران:
توليدات براي بازارهاي تجاري از روستاهاي آباده و يالمه گسترش پيدا كردند كه به ميانه قرن بيستم برمي گردد. زماني اين فرش ها در بازارها معمول بودند آباده نقش ها و طرح ها را از قشقايي مي گرفتند. تفاوتشان اين است كه اين فرش ها با پود و چله كتاني بافته مي شوند و بعدها اينكه با رنگ آبي رنگ مي شوند. فرش ها از 180 در 275 سانتي متر بزرگتر نيستند. فرش هاي يالمه با نقش هاي خمسه هم گروه هستند. فرش هاي كوچك چند مدالي دارند كه با قلاب هايي به هم وصل شده اند، همين مدالي ها در شبكه اي از حاشيه ها درقالي و قاليچه ها به ترتيب قرار مي گيرند . اين فرش ها با پودها و چله هاي پيش بافته مي شوند هر چند براي پودها گاهي از كتان هم استفاده مي شود.


شرق ايران:
يك روستاي قابل توجه دروخش است. اكثر فرش هاي معمول 120 در 180 سانتي متر هستند و معمول ترين نقش هم بوته است. رنگ شاخص زرد ـ نارنجي مي باشد داراي گره متقارن و معمولاً يك حاشيه هستند.

فرش هاي قومي و عشايري:
اين فرش ها توسط گروه هاي قومي مختلف بافته مي شوند شامل: كردها، بختياري و لري، قشقايي و خمسه، افشار، بلوچي و شاهسوند كه برخي از آنها روش زندگي ثابت يا كوچ نشيني را دارند.
فرش هاي كردي :


كردها در تركيه، ايران، عراق و سوريه زندگي مي كنند اما گروه اصلي بافنده فروش در ايران هستند، بافندگان از نقش ها، طرح ها و سبك هاي بسياري استفاده مي كنند. كردها رنگرزهاي ماهري هستند فرش هايشان حاكي از بهترين قالي هاي پشمي است كه در قوم هاي عشايري مي باشد. پشم كردي بادوام، پرجلا و بسيار مستعد در دريافت رنگ است.
نوع گره: متقارن.
قپود و چله : اكثراً پشم با كمي كتان، چله ها اغلب پشم سفيد هستند اما ممكن است با قهوه اي مخلوط شدند پودها معمولاً قهوه اي هستند با اينكه برخي قرمز هم هستند.


انتهاي لبه و حاشيه: حاشيه قالبگيري شده يا حاشيه گذارده شده، گليم ها (برخي با نوار) از 5/2 سانتي متر.
رنگ ها: زرد و از هر دو رنگ قهوه اي طبيعي و غير طبيعي استفاده مي شود. فرش هاي روستايي كردي در درجه اول با مناطق همدان، سنه و بيجار شناخته مي شوند. همدان يكي از بزرگترين مناطق تجاري بافندگي است، اما فرش هايش به طور كلي جمع آوري نمي شوند. فرش هاي سنه و بيجار (در شمال سنه قرار دارد) براي دادوستد توليد مي شود اما ارزش هنري خيلي زيادي دارند و شاخصه هايش آن ها را از تمام ديگر فرش ها متمايز مي كند.فرش هاي سنه در ميان بهترين فرش هاي روستايي در مركز غربي ايران قرار دارند. اين فرش ها تك پودي هستند و پرز كوتاهي دارند و عمق چله هم ندارند. پشت فرش سنه اي مانند سمباته است. هنگامي كه يك فرش سنه اي به آن خوبي كه بايد بافته نمي شود، (سنه كرد) ناميده مي شود. فرش هاي بيجار از فرش هاي مقام هستند. فرش هاي كوچك و كيف بافته ميشود و داراي چله هاي متراكم و فشرده هستند. داراي طرح و نقش هاي گوناگوني هستند. آن هايي كه كيفيت كمتري دارند با عنوان (بيجار كرد) شناخته مي شوند. ورامين، شهري در جنوب تهران براي گروهي خاص از بافندگي هاي ايل نشيني مشهور است. اكثر آن ها كيف هايي هستند با زمينه ي آبي و گال هاي تركماني.
فرش هاي بختياري و لري:
ايل هاي بختياري و لري در دشت ها و كوه هاي شرق اصفهان تا مرز عراق زندگي مي كنند. فرش هاي بختياري از هر دو نوع روستايي و كوچ نشيني هستند و فرش هاي لري از سبك كوچ نشيني هستند. قطعات كوچ نشيني اكثراً كيف هاي بزرگتر، خورجين ها و گليم ها هستند. بختياري ها هم روستايي دركمپ هاي تابستاني دارند كه در چهار محال و بختياري مي نشينند. اين دو گروه ـ بختياري و لري، و چهار محال به طور جداگانه بررسي مي شوند.
شاخصه هاي تكنيكي فرش هاي بختياري و لري پايين فهرست شده: نوع گره : متقارن
نخ هاي پود و چله : پشم با استفاده از موي بزي كتان . چله ها در فرش هاي لري اكثراً قهوه اي هاي طبيعي هستند كه برخي با سفيد مخلوط شده اند. در بختياري آن ها سفيد هستند كه برخي با قهوه اي طبيعي مخلوط شده اند. پودها در هر دو قرمز و قهوه اي طبيعي مي باشد.
لبه و انتهاي فرش: لبه ها اكثراً قالبگيري شده اند با پشم قهوه اي تيره يا موي بز. انتهاي فرش ها ممكن است 5/2 تا 5/7 سانتي متر باشند، گليم با رنگ طبيعي يا نوارهاي بافته مي شود.
رنگ ها: رنگ هاي آبي تيره بارز هستند، قرمزها روشن هستند در زمينه و زردها پرمايه هستند.
شاخصه هاي تكنيكي: براي بيشتر كيف هاي بزرگ كتان سفيد استفاده مي شود، انتهاي كيف ها با پرز بافته مي شوند.
چهارمحاليها قالي و قاليچه هاي بزرگي هستند. معمول ترين نقش، نقش سرتاسري مي باشد از چهار ضلعي ها يا اشكال آب نباتي با درختان و گلهاي گوناگون در آن ها. شاخصه هاي تكنيكي آن ها عبارتند از:
نوع گره: متقارن.
نخ هاي پود و چله: كتان، گاهي پودهاي آبي.


انتها و لبه ي فرش: قالبگيري شده با پشم سياه و گليم با 5/2- سانتي متر بافته مي شود.
شاخصه هاي تكنيكي : در اين فرش ها اغلب كتيبه ها ديده مي شوند.
فرش هاي قشقايي و خمسه :
ايل هاي قشقايي و خمسه در جنوب شرقي ايران اطراف شيراز زندگي مي كنند. فرش هايشان داراي خصوصيات شبيه است. بافته هايشان اولاً كوچك هستند و فرش هايي به اندازه ي مكان هستند و همچنين كيف ها و قطعات مفيدي مي بافند. نقش ها اصولاً هنري هستند و شامل حيوانات، گل بوته اي و اشكال انسان ها به عنوان اجزاء پركننده مي شوند. شاخصه هاي تكنيكي آن ها در زير فهرست شده است:
نوع گره: متقارن و نامتقارن : نخهاي چله و پودها: پشم
انتها و لبه ي فرش: قشقايي ها اصولاً از قالب گيري دو رنگ پشم استفادهم مي كنند. خمسه ها از قالب گيري و حاشيه گذاري در پشم رنگ شده يا قهوه اي طبيعي استفاده مي كنند. گليم با نوارهاي دو قلو يا طرح برجسته يافته مي شود.
رنگ ها: رنگ هاي قرمز روشن قابل تشخيص هستند، سايه هايي از آبي، سبز و طلايي به عنوان يك رنگ اصلي .


شاخصه هاي تكنيكي: بيشتر فرش ها دو يا چند حاشيه ي باريك با چهار ضلعي هاي سفيد و آبي تيره فرعي دارند. نقش هاي قشقايي شامل يك سبك مدالي درختي و نقش هاي سرتاسري مكرر با رنگ آميزي مورب هستند. اين فرش ها به طور كلي خيلي سفت تر از فرش هاي خمسه بافته مي شوند. تعداد زيادي از طرح هاي خمسه شامل يك خروس منحصر به فرد از رويان هاي عمومي با رنگ سفيد و آبي تيره مي شوند. اكثر فرش هاي خمسه داراي حالتي شل و انعطاف پذير مي باشند.
فرش هاي افشار:
اكثر فرش هاي افشار كوچك هستند اما برخي قالي هستند. برخي كيف ها و قطعات هنري هم بافته مي شود. فرش هاي افشاري به دو دسته تقسيم مي شوند كه به اين امر بستگي دارد كه آيا پشم براي پود و چله استفاده مي شود يا نه. آن شاخصه ي هنري و نقش هاي گل بوته اي در طرح هاي سرتاسري و مدالي را دارا مي باشند.


نوع گره: متقارن و نامتقارن
نخ هاي پود و چله: براي چله ها پشم سفيد كه معمولاً با قهوه اي مخلوط مي شود. پودهاي پشمي. اكثراً قرمز، نارنجي يا صورتي، كمي تراكم در چله، در قطعات نزديك تر كتان براي چله و پود استفاده شده است .
انتها و لبه ي فرش: قالبگيري شده با پشم رنگ شده، گليم 5/2 – 15 سانتي متر.
رنگ ها: قرمز هاي زنگاري با زرد بي حال استفاده شده و رنگ نارنجي قرمز به عنوان رنگ فرعي هم شاخصه اي قابل توجه مي باشد.
شاخصه هاي تكنيكي : پشم افشاري خشك است هنگام دست زدن و جلاي كمتري دارد .
فرش هاي بلوچي :
فرش هاي بلوچي از منطقه ي شرقي در مرزهاي افغانستان و تركمنستان مي آيد. اكثر فرش ها كوچك هستند و تعداد بسياري به شكل سجاده هستند. اين فرش ها يكي از نقش هاي تيره از قرمز و آبي كه با قهوه اي تيره مخلوط شده و طرح كلي سفيد دارد را به نمايش مي گذارند. موي طبيعي شتر معمول مي باشد.
نقش ها هر دوي گل بوته اي و هنري هستند. تعداد بسياري از كيف ها هم بافته مي شوند.
نوع گره: نامتقارن كه به سمت چپ باز مي شود و تعداد كمي سمت راست باز مي شوند و برخي متقارن هستند.
نخ هاي چله و پود: چله ها پشم سفيد هستند، پودها پشم قهوه اي تيره هستند. فرش هاي بلوچي جديدتر از ايران پود و چله هاي كتاني دارند.

انتهاي لبه ي فرش ها: حاشيه گذار شده با پشم قهوه اي يا موي سبز. انتهاب فرش ها 5/2 – 25 سانتي متر هستند با گليم در نوارهاي رنگ شده كه با تكنيك هاي برجسته يا صفحه ي چپي ساده منقش شده است.
شاخصه هاي تكنيكي : پشم نرم و پرجلا و سايه هاي آبي جذاب و غني.


فرش هاي شاهسون:
اكثراً بافت هاي نازك و مسطح هستند و نقش ها هنري هستند و در رنگ هاي گوناگوني مي باشند. اكثر بافت ها كيف هاي مسافرتي، گليم هاي زميني و پوشش هاي مختلف هستند. نقش ها و طرح ها از جذاب ترين بافت هاي نازك و مسطح هستند.


بافته هاي تخت ايراني:
بافندگي هاي نازك توسط تمام بافندگان كوچ كننده ي ايراني و بيشتر بافندگان روستايي توليد مي شوند. هر كدام شاخصه هاي تكنيكي و طرح و نقش هاي مخصوص خود را دارند. اكثر بافت هاي نازك و مسطح شاهسوند با استفاده از تكنيك سوماك Soumak بافته مي شوند. امروزه بيشتر با عنوان كيف هاي بزرگ وجود دارد. آن ها درون مايه ي طراحي خاص و جالبي دارند وبراي كلكسيون هاي بزرگ استفاده مي شوند.
بافت هاي نازك و مسطح در اندازه هايي تقريباً 180 در 305 سانتي متر با فرشينه ي كلاف شده و بريده شده بافته مي شوند. آن ها براي فرش هاي زمين و پوشش هاي مختلف بافته مي شوند. طرح ساده ي معنوي اكثر گليم هاي قشقايي براي آنهايي كه هنر مدرن را دوست دارند جذاب است.
بافت هاي تحت كردي، بلوچي، لري/ بختياري شناخته شده هستند اما هنوز مشهور و رايج نشده اند. بافت هاي نازك كردي هنوز بايد كاملاً بررسي شود بافت هاي نازك و مسطح بلوچي حتي از فرش ها تيره تر هستند و براي تحسين مناسب نيستند. اما در ميان پيچيده ترين قرار دارند.
بافت هاي نازك لري/ بختياري سيل عظيمي از علاقه را در سالهاي 1970 تجربه كرد. از بين بافت هاي مسطح و نازك روستايي دو مورد قابل توجه سنه و بيجاريهاست. گليم هاي سنه بهترين هايي هستند كه توسط بافندگان شرقي بافته شده بهترين به دليل خوش بافت بودن آن هايي هستند كه قبل از جنگ جهاني اول بوده اند. نمونه هاي بعدي بر روي چله هاي كتاني پرپشت تر بافته شدند. اشكال بوته و هراتي اصولاً به عنوان نقش ها هستند. بهترين نمونه ها چله هايي ابريشمي و چند رنگ دارند.

منبع :