نواحی و مناطق قالی بافی

فرش های شرقی (قسمت ششم)

فرش هاي قفقاز : ترجمه : عاطفه پیروز

فرش هاي قفقازي اصولاً فرش هاي روستايي هستند و رنگ هاي جذاب، طرح هاي هنري و شاخصه هاي هنري مردمي آن براي بيشتر مردم جذاب مي باشد. اين تقسيم بندي به طور كلي بين فرش هايي با نقش هاي بزرگ و نسبتاً بافت پرپشت و فرش هايي كوچك و بافت متوسط مي باشد.

انواع بافت : اكثراً بزرگ تر از 180 در 275 س نيستند كه اين نشانگر اصليت روستايي آن است. تعداد بسياري سجاده به ابعاد 90 در 150 س مي باشند. قطعات هنري اكثراً خورجين و پوشش هاي مختلف است. فرش هاي بزرگ در كارگاه ها در برخي شهرها يافته ميشد. كناره هاي زيادي بافته مي شد.

نقش ها: نقش هاي هنري و گل بوته اي استفاده مي شود در ناحيه ي غربي مدالي هاي هنري بزرگ بسيار بارز هستند. در قسمت شرقي نقش هاي كوچك بيشتر هستند.

رنگ ها: رنگ هاي قرمز، آبي، زرد، سبز و سفيد در مايه هاي پاك، استاندارد هستند.

شاخصه هاي تكنيكي: جدول زير تفاوت بين فرش ها در مناطق را نشان مي دهد.

  قسمت غربي قسمت شرقي
نوع گره متقارن متقارن
تراك بافت 40-100 گره در 6.5 cm2 80-200 گره در 6.5 cm2
طول پرز متوسط تا بلند كوتاه يا متوسط
رنگ اجزا چله پشم - سفيد و مخلوطي از قهوه اي پشم - سفيد و برخي مخلوط شده
رنگ اجزا پود پشم - طبيعي و رنگ شده پشم وكتان - طبيعي
تعداد پودها 3 يا بيشتر 2 و به ندرت بيشتر
پايان لبه ها حاشيه گذاري پشمي و برخي رنگ شده برخي پشم آبي و برخي كتاني

نواحي توليدي:

تعدادي تداخل هاي قومي و فرهنگي غير قابل اجتناب وجود دارد مي توان قفقاز را به 10 ناحيه ي اصلي بافندگي تقسيم كنيم :

قزاق، قره باغ، گنجه، تالش، مغان، شيروان، باكو ، كوبا ، داغستان و دربند .

اين نكته رابايد در نظر داشت كه نام قومي قزاق معمولاً به گونه هاي وسيعي از فرش هاي قفقازي مي گويند نه صرفاً به آن هايي كه در محدوده ي قزاق بافته مي شوند.

بافندگي قفقازي:

فرش هاي قفقازي از ناحيه اي بين درياي سياه و درياي خزر مي آيند. با اينكه بيشتر فرشهاي «شمال غربي قفقاز فاسي» نامبرده ممكن است داخل مرزهاي كنوني ايران بين ناحيه ميان شهرهاي تبريز در جنوب ايروان (يروان) در شمال باشد اكثريت در داخل و شمال نواحي ارمنستان، قره باغ، قزاق، مغان و شيروان ناميده مي شدند نواحي كه امروزه به آذربايجان و ارمنستان متصل شده اند. براي قصد هر نوع بحث در مورد بافت قفقازي اين نامهاي قديمي بايد به ياد بمانند.

بربري و فرهنگي چند مليتي:

فرش هاي قفقازي آينده اي از قوميت بافندگان و توليدكنندگان آن ها مي باشد. تا متصرفات روسيه در قرن هاي هجده و نوزدهم اين منطقه به مدت 800 سال منطقه اي با فرهنگ چند ملتي و سرزميني هميشه در جنگ بود. اعراب، تاتارها، ترك ها، مغولها، فارس ها و روس ها و ديگران به طور مداوم به دنبال اين بودند كه اين ناحيه را از آن خود كنند. اختلاط فرهنگي و بربري در طرح هاي فرش هاي قفقازي خودنمايي مي كنند.

ابتدايي ترين بافت هاي قفقازي فرش هاي اژدهايي بودند با اينكه خاطرات و مباحثات زيادي اين موضوع را احاطه كرده كه گمان مي شود و براساس پيش نمونه هاي فارسي است شامل حيوانات با سبك هاي خاص مي شود، گاهي در نبرد، كه بعدها با فرم هاي استاندارد قفقازي همسان شده اند.

ابتدايي ترينشان كم سبك ترينشان هستند و اطرافش برگهاي دندانه دار و Lozenyediaper مي باشد. نوع دوم، داراي سبك كردن اژدها افزايش يافت و Lozenyediaper فرو پاشيد. سومين مرحله ي سوم اين پيشرفت است. و در نوع چهار كه به 1750 تا 1850 برمي گردد طرح كلي كاملاً هنري شد.

قفقازي ها همچنين فرش هاي گل بوته اي مي بافتند به طور كلي در كوبا، تا شمال و ابتدايي ترينشان براساس طرح هاي فارسي با شبكه شبكه هايي هستند اما همچنين فرش هاي درختي، و نوع سومي شامل رديف هايي از نخل هاي تكي، گل ها و برگ ها مي شد.

فرش هاي قفقاز شرقي:

اين نوع فرش ها رنگ هاي قومي دارند و به شكلي دقيق بافته شده اند با نقش هاي مكرر تو در تو. اين ناحيه به 3 قسمت تقسيم شده: فرشهاي قسمت شمالي به عنوان كوبا شناخته شده اند، جنوب آن فرش ها شيروان ناميده مي شوند. فرش هاي باكو از ناحيه اي در جنوب شهر باكو مي آيند.

فرش هاي كوبا:

فرش هاي كوبايي گونه هاي زيادي از نقش ها را به نمايش مي گذارند. پودهايشان پشمي هستند و به شكلي خاص 100 گره در هر 5/6 سانتي متر مربع دارند. تعداد بسياري حاشيه گذاري آبي دارند و داراي بافت سوماك آبي در انتهاي لبه ها دارند. نسبت به فرش هاي شيروان پرزهاي بلندتري دارند. بسياري از سايه هاي آبي و قرمز مورد استفاده قرار مي گيرند، تعدادي از نقش هاي خوب درزير فهرست شده است:

چي چي Chchi : نقش هايي از اشكال هنري در رديف هايي شامل گال مملينگ و حاشيه ي اصلي قابل تشخيص است. داراي رنگ آميزي سبز خامي سرتاسري مي باشد.

پريپديل Perepedil : دسته اي از نقش هاي شاخ قوچ در وسط و كنار زمينه.

سيشور يا صليب اندرو مقدس Andrewicross,Ceishour : طرحي وسيع و مكرر از صليب در زمينه كه اغلب سفيد و آبي است.حاشيه اصلي نقش سفيد و آبي است كه حاشيه ي گرجي ناميده مي شود. فرش هايي با گل هايي كه به شكلي واقعي ترسيم شده اند هم سيشور ناميده مي شوند.

آلپان Alpan : شبه ستاره ي قزاق هستند اما در روي فرش ها و كناره هاي كوچك عرضه مي شوند. فرش هاي آلپان اغلب زردهاي خيلي فشرده را به نمايش مي گذارند.

گل يا برف دانه Flower,Snowflake : آخرين گلسان با اندازه ي متوسط كه در رديف هاي مورب رنگ شده مرتب شده اند.

گل شبكه شبكه Flower lattice: نقش شبكه اي سرتاسري با گلهايي داخل فضاها.

فرش هاي شيرواني :

اين فرش ها داراي پودهاي كتاني و لبه هاي حاشيه گذاريشده كه ممكن است كتاني يا پشمي باشد مي باشد . پرز چيده شده (كوتاه شده).

تعدادي از طرح هاي شناخته شده در پايين فهرست شده اند:

ستاره لسقي Lesghi star : بزرگ ، هنري، ستاره ي 6 وجهي با كناره هاي اندازه گيري شده .

بوته Boten : اين نقش در گونه هاي زيادي بافته ميشود با استفاده از رنگ هاي جالب

باغ Garden: دسته اي از مستطيل ها و هشت ضلعي هاي متصل، ساختار باغ فارسي را به ياد مي آورد.

بيچوBijor : پالمت هاي به هم قفل شده و نقش هاي كماني دريك دسته بندي افزايشي.

آكستافا  Akestafa: مدالي هايي وسيع هشت وجهي كه با پرندگان بزرگ يكي در ميان شده اند. حاشيه ي اصلي معمولاً سفيد با نقش هاي هنري بزرگ هستند.

فرش هاي باكو ـ تالش ـ لنكران و مغان :

اين فرش ها از جنوب باكو مي آيند و با اينكه از نظر منطقه ي جغرافيايي يكي هستند اما از لحاظ ساختاري متفاوتند.

باكو: طرح استانداردش يك مدالي مركزي عاجي دارد روي يك زمينه آبي كه با گل بوته هايي پر شده است. حاشيه ي اصلي عاجي است يا آبي روشن با گل آذين ها و پرندگان كه به صورت يكي درميان هستند .

تالش: اكثراً كناره هايي با زمينه هاي وسيع و اغلب آبي. حاشيه ي اصي سفيد است با نقش هايي از يك گل آذين بزرگ و 4 گل آذين كوچك .

لنكوان: از لحاظ ساختاري شبيه تالش است، اماحجيم تر و پرپشت تر بافته مي شوند و مدالي هاي كاملاً متفاوتي دارند.

مغان: معمول ترين نقش ها گال مملينگ و يك الماس قلاب شده هستند.

فرش هاي قفقاز غربي:

فرش هاي اين ناحيه براي نقش هاي جذاب، رنگ مشخص و طرح هاي قوي شهرت دارند. ناحيه ي غربي به دو منطقه تقسيم مي شود. فرش هايي كه از شمال مي آيند قزاق هستند و آن هايي كه از جنوب مي آيند قره باغ.

فرش هاي قزاق :

اين فرش از فرش هاي بسيار بزرگ هستند و داراي پرزي بلند مي باشند و از پشم پرجلا استفاده مي كنند. پودها غالباً قرمز رنگ مي شوند و حاشيه گذاري ها ممكن است با بيش از يك رنگ بافته شوند. برخي از طرح هاي شناخته شده تر قزاق در زير فهرست شده است:


ستاره قزاق Star kazagh : ستاره هاي بزرگ هشت وجهي كه مدالي هاي هشت وجهي يكي در ميان دارد روي زمينه اي سفيد هستند

قزاق چرخنده Pinwhel kazagh :زمينه قرمز با مدالي هاي چرخنده، نقش ثانوني گل آذين سبز و سفيد مي باشد.

قزاق كراچف Karachov kazagh : مدالي هاي هشت ضلعي با گوشه هاي Cheguerboeard و چهار مدالي كوچك مربعي در هر گوشه ي زمينه.

شيلد يا سوان قزاق Sheild-sevan kezagh : مدالي هاي بزرگ كه زمينه را پر كرده اند. سه گونه ي مختلف از انواع مدالي وجود دارد.

لري پمباك Lori pambok : مدالي هشت ضلعي بزرگ با مدالي هاي تزئيني نامرتب يا سرمدالي بزرگ از يك نوع در رنگ هاي متفاوت.

قزاق سه مدالي Three-medallion kazagh : مدالي هشت ضعلي و دو مدالي ناهماهنگ از رنگ هاي مختلف در زمينه اي قرمز رنگ

فكرالو قزاق Fachralo kazagh : يك مدالي شش تا ده طرفه شامل يك مدالي كوچكر در رنگي متفاوت

برچالو قزاق Barchalu kazagh : حاشيه هاي اصلي با نقش هاي قلابي و زمينه اي كوچك از مدالي هاي قلاب شده كوچك.

فرشهاي قره باغ :

اين فرش ها به بزرگي قزاق ها نيستند و شكلشان مستطيلي است. ممكن است پودهاي رنگ شده داشته باشند اما قهوه اي تيره در آن ها بارز است. پود تيره براي انتهاب گليم ها استفاده مي شود. پرز از قزاق ها كوتاه تر است ويك حاشيه ي خرچنگي خاص وجود دارد. برخي طرح هاي شناخته شده تر در پايين ليست شده:

سان برست ، چلبرد يا قزاق ايگل : يك تا سه مدالي بزرگ با يك مركز ضربدري.

كلودبند يا كندزورسك : يك تا 3 مدالي هشت ضلعي با چهار جفت S شكل در شكل .

مدالي لبه دندانه دار : مدالي هاي زياد، به هم نزديك و الماس شكل روي يك زمينه.

گنجه: فرش هايي با نوارهاي مورب دررنگ هاي مختلف. نوارها گل بوته ها يا گل هايي رويشان دارند.

شوشا و اريوان: نقش ها براي اين فرش هاي شهري گل دارو فارسي هستند. معمولاً قرمز دانه استفاده ميشود. اكثراً پودهاي كتاني وپرز هاي كوتاه شده ي نزديك هم دارند.

لمپا قره باغ : دسته هايي از مدالي هاي بزرگ به هم متصل با پرندگان بزرگ در زمينه.

بافت هاي نازك و مسطح قفقازي

بافت هاي نازك و مسطح قفقازي بيشتر شاخصه هاي رنگ و طرح قاليچه ها را دارا مي باشند. اين فرش ها در درجه اول براي استفاده ي بافندگان به عنوان قاليچه، پرده، جداكننده ي اتاق، رواندازها و پوشش ها و براي اهداف كشاورزي به كار مي رفت. توصيف 5 نوع بافت هاي مسطح قفقازي در زير آمده است:

گليم ها: دو طرح اصلي عبارتند از نوارهاي پهن و باريك افقي با نقش هاي هنري يا پالمت هاي بزرگ كه در رديف هاي مورب رنگ شده مرتب شده اند. هر دوي آن ها تقريباً 150-210 س در 245- 335 س سهتند .

سوماك ها : براي اين فرش هاي بزرگ اژدها و مدالي هاي درختي معمول هستند .

زيلي ها: به طور كلي در دو قطعه بافته مي شوند كه براي شبيه شدن به يك قالي يا قاليچه به هم دوخته مي شوند و نقش معمول آن يك اژدهاي S شكل است .

ورنه ها: نقش ها گوناگون تر و كوچكتر در اندازه و به شكلي خاص فقط در يك قطعه بافته مي شوند.

سيسيم ها: نقش شامل مربع هاي بزرگتر مي شود.

منبع :