نواحی و مناطق قالی بافی

نگاهی به گذ شته وحال فرش دستباف در استان قزوين

فرش دستباف با توجه به وي‍‍‍‍ژ گيهای آن از جهت هنری و اقتصادی وايجاد اشتغال و در آمد زائی در كنار كار جنبيی كشاورزی وبومی بودن دانش آن  قابل اجرا در تمامی نقاط شهری و روستایی كشوراست.

گرچه تغيير وتحولات اقتصادی وركود جهانی آنرا تحت تاثير قرار داده وبا توجه به چالشها همچنان در حال پويا يی ورونق می باشد.
وباتوجه به تلاشها وجذب بازارهای جديد توسط رقبای خارجی ما همچنان دارای جايگاه ويژهای هستيم بدليل تنوع طرح ونقش ورنگ ومواد مصرفی ودر جهت حفظ آن بايد تلاش نمود و آفتهايی كه در راه توليد داريم از جمله استفاده از مواد اوليه مر غوب ورنگهاي گياهی با ثبات وتنوع طرح ونقشه با حفظ اصالت وبر مبنای سلايق بازارهای خارجی و تسخير و جذب بازارهای جديد وتوليد بر اساس سفارش پذيری وارائه توليد در زمان مقرر وتوجه به نيروی كار اين صنعت از نظر سلامتی وحقوق آنان تا ما نيوی توليد پايدار و پويايی داشته باشيم.
توليد فرش در مراكزی كه بعنوان قطب فرش می باشد از جهت تامين مواد اوليه ونقشه ومراحل تكميل فرش
شامل دار كشی ،پرداخت، شور مشگلی نداشته و هموار می باشد و ليكن در مرا كزی چون استان ما كه كار جنبی می باشد بدليل كمبود موارد ذكر شده برای توليد مشكلاتی را فراهم می نما يد كه لازم است فعاليتهائی صورت پذيرد وكمبود های مذكور را فراهم نمايد.

سابقه تاريخي فرش دستباف قزوين:
بنا به تحقيقات بعمل آمده توسط استاد ژوله محقق و پژ و هشگر فرش سابقه فرش بافی در قزوين به 400 سال می رسد كه نمونه آن در موزه مترو پوليتين نيويورك موجود می باشد وبا توجه به دوره صفويه در مقطعی كه قزوين پايتخت ايران گرديد وعلاقه ای كه پادشاهان صفوی به هنر فرش داشتند بخصوص شاه طهماسب فرشبافی در اين شهر رواج داشته وبه نظر ايشان شاخص های سبك فرشبافی قزوين را به 1200 سال پيش وحتي در موردي به آغاز دوره ده نشينی و نو سنگی نسبت می دهد كه شيوه سه پود بافی از شاخصه هاي فرشبافی قزوين كه تنها در سه منطقه كرمان، قزوين ويزد رواج داشته است از تداوم يك سنت 1200 ساله در فرشبافی قزوين حكايت دارد و كاربرد نوع خاصي از دار به نام دار گول شيوه فرشبافی قزوين را به آغازدوره نو سنگی ويكجا نشينی بشر پيوند می دهد وايشان معتقد ند سبك فرشبافی قزوين را بايد يك سبك گم شده ومكتوب طراحی آن رانيز يك مكتب گم شده دانست.
توليد فرش دستباف استان قزوين را می توان به دو بخش تقسيم نمود :
الف : بافت فرشهای شهری
ب: فرشهاي روستايی و عشايری
فرش ها ي شهری بافت قزوين
اولين مجتمع قاليبافی متمركز شهری وپيشرفته در شهر قزوين در سال 1309توسط تعدادي از علاقمندان با ذوق با سر مايه گذاری شركت اعتماد را راه اندازی نمودند كه در آن شركت 250 دار قالی بود كه بعدا توسعه و به 400 دار قالی رسيد و شمار كارگران آن نزديك به 1000 نفر مي رسيد در شر كت مذكور سيكل كامل فرش شامل : ريسندگی پشم ،طراحی نقشه فرش و رنگرزی طبيعی و استفاده از استاد كاران وكارشناسان ديگر استانها فراهم واقدام به توليد فرشهای مرغوب در ابعاد كوچك وبزرك پارچه ونمودند بطوري كه فرشهای مذكور 6 ماهه پيش فروش شده و به كشورهای اروپائی و صادر می گرديد كه بعد ها بد ليل جنگ جهانی شركت مذكور تعطيل وشركت اطمينان تاسيس و آنهم به سر نوشت شركت اعتماد گرديد وكار كاههای كوچك ديگر ايجاد وليكن همگی جمع شدند.
بيشتر توليدات فرش شهری قزوين مر بوط به سالهای 1300 تا 1350 ش است ،فرشهای شهری قزوين از نظر طرح ونقش وابسته به ساروق وكاشان است وطرحهاي رايج در فرش شهری قزوين بشرح ذيل می باشد:
1-لچك ترنج 2-افشان 3-نقش گلدانی 4- نقشه منظره 5-نقشه واگيره ای.
نقوش رايج در فرش شهری عبارتند از: گل شاه عباسی، گل فرنگ ،گل خوشه ای هشت پر (گل پسته) ، گل داودی هشت پر وداوازده پر، نقش پرنده، بته جقه ، اسليمی و قاب اسليمی ، ماهی ، نقش غنچه وگل. نقش برگ ،نقش دندان موشی.
رنگهاب غالب در فرش شهري قزوين طبيعی وعبارتند از : روناسی ، سرمه ای، تيره(آبی، كرم ) نخودی است.
نوع بافت با گره متقارن ونا متقارن است گر چه گره متقارن رايج تر است در جه ظرافت فرشهای شهری قزوين از 35 تا 65 رج متغير است.
اندازه رايج در فرشهای شهری قزوين 1.5*2-2.5*3.5-3*2-3*4-3.5*5.5-3.5*6 بوده است.
مواد اوليه مصرفی تار وپود پنبه وپرز پشمی است در نمونه های به جا مانده استفاده از ابريشم ديده نشده است .
رنگرزی در فرشهای توليدی به شيوه گياهی انجام گرفته است استفاده از رنگهای شيميائی در نمو نه های خوب مشاهده نشده است .
بيشتر فرشهاي توليدی برای ارائه به بازارهای خارجی توليد می شده اند مگر فرش هايی كه سفارش دهندگان خاص داخلي داشته اند به همين علت اين فرشها بسيار كمياب هستند ، اكثر توليدات پس از سفارش بر دار قالی می رفته اند، به ديگر سخن كور بافی در فرش شهری قزوين وجود نداشته است .
فرش های روستا يی و عشايری بافت قزوين :
در منا طق روستايی قزوين فرش بافی به مقدار زيادی به عوامل واسطه ای وابسته است كه هر كدام به نحوی با مراكز شهری در ار تباط اند اما در مناطق ايلياتی تا امروز هم نسبتا مستقل مانده است زيرا خود مواد اوليه لازم را در اختيار دارند.
فرشهای روستائی كهن تر از فرشهاي شهری هستند واز نظر بافت ، اندازه ،طرح ،نقش ، رنگ های استفاده شده در خامه ها شيميائی وكيفيت فرش ها پائين بوده است مگر طر ههای قديمی كه رنگهای طبيعی داشته اندو يكی از نا همسانی های تيره ای ، نژادی بافندگان وديگر كونه گونی مناطق بافت در ازاي تاريخ سيره وطوايف گوناگونی كه به اطراف قزوين كوچ كرده و در انجا ساكن شده اند ، بخش بسياری از آنچه امروز به عنوان فرش روستايی استان قزوين شناخته مي شود مر بوط به دستبا فته هاي اين تيره ها است، كه زيستگاه هاي نخستين و پيشين خود را به اين ديار با ارمغان آورده اند.
بديهی است كه آنها ويژگی های نژاد و قبيله اي خود را در بافته ها يشان نيز بروز داده اند ، با اين وجود پس از سكونت و يكجا نشيني خصوصيات وشرايط اقليمي ، ويژگي هاي تيره اي را نيز تحت تا ثير قرار مي دهد ، روي هم رفته آين دو ديد گاه براي فرش آن سرزمين شناسنامه اي جديد رقم مي زند .
شرايط جغرافيائي در نوع و كيفيت مواد اوليه بافت موثر بوده ويكی از وجوه اين تا ثير در جنس ورنگ خامه ها آشكار مي شود .
عوامل برجسته ای كه به پيدايش طرح و نقش فرش های روستايی وعشايری يك سرزمين می انجامد می توان چنين بر شمرد:
1- عوامل جغرافيائی و زيستگاه پيرامون.
2-پيشينه تاريخی ،فرهنگی وهنری.
3-سامانه مديريتی آن سرزمين
4- تراز دانش مردمان ( سطح سواد)
5 -تراز در آمد مرد مان (سطح در آمد )
بر اين پايه نقوشی كه بر فرش های يك سرزمين نمود می يابد نيز در بر گيرنده نمونه هايزير هستند:
نقوش انسانی در فرشهای روستائي وعشايری قزوين كمتر نمود دارند.
نقوش جانوری : شامل دو بخش 1-جانوري كه حضور سودمند وپو يايی در زندگی انسان دارند.
2- جانورانی كه كار كرد اسطورهای ونمادين دارند.
نقوش گياهي رايج ترين نقوش در فرش هاي روستائی و عشايری قزوين را دارند .
نقوش طبيعی: ماه ،خورشيد، كشتزار و ......
نقوش اشيا : سماور ، قيچي ، داس ، شانه و......
نقوش كاملا انتزاعی و تجريدی.
فرشهای روستائی قزوين را می توان به 5 قسمت تقسيم نمود :
1-فرشهای شاهسون .
2- فرشهای خمسه خرقان.
3-فرشهای ارمنی باف.
4- فرشهای تاكستان .
5- فرشهای طارم سفلي .
1- پيشينه تاريخی شاهسون های استان قزوين :
شاهسون هايكی از تيره های مهم شمال غربی ايران هستند كه بيشتر آن ها ترك و اندكی داراي ريشه كرد ، تاجيك و گرجی هستند و پيشينه آنها به دوره صفويه بر می گردد.
شاهسون های خرقان ، خمسه استان مركزی ، قم ، تهران ( ايل بزرگ شاهسون بغدادی) در زمان نادر شاه از مناطق شمال عراق به خراسان كوچ داده شدند سپس به شيراز رفتند.
ايل بزرگ شاهسون اينانلو بخش اعظم آن از شيراز به استان مر كزی ،قزوين و بخش های شمالی اراك كو چانده شدند واز مهمترين تيره هاي شاهسون كه به قزوين كوچ كرده اند ودر خر قان جای گاه گزيدند می توان به شاهسون های بغدادی واينانلو اشاره كر د ، شاهسون اينانلو نام يكي از ايلات اطراف قزوين است كه دارای 150 خانوار ومسكن آنها بلوك رامند افشار است در دست بافته های شاهسونی قزوين ويژ گي هاي عشايری ورو ستائی باهم آميخته اند وبخشي از طر حها و نقش مايه های پيشين را همچنان در بافته های خود بكار مي برند و فرشهاي با نقوش بسيار زيبا از جمله نقش توپ ، سماور ،كاسه ،گلابی و شيرازی كه بسيار جالب هستند .
مهمترين نقوش و نقشه هاي رايج در قالی شاهسونی عبار تند از :بيدوباد ،جانوری ، افشان (بوته خاري يا كنگري ) ،بشقابی، سيب ،گلابی ،گيلاسی ،سماوری ، توسباقه (لاك پشت ) ،توپي تاريق لاق ، تك ترنجی ، شيرازی ، امريكائی و يورتچی .
نوع باف تخت و تك پود با گره متقارن

2-فرشهای خمسه خرقان بافت :
طرح ونقش خمسه باف در منطقه خرقان آوج رواج بسياري دارد وبيشتر زير عنوان كلی خمسه طبقه بندی می شوند ،توليدات عمده در مناطق روستائی بافته مي شود.
نقوش رايج در متن قالی هاي خمسه خرقان عبارتند از : لچك ترنج واز مشخصه های بارز نقشه هاي تك ترنجي می باشد،واگير های با نقشه های ستاره ای وبوته اي مي توان اشاره كردو ماهی پله ای .
است
رنگ غالب در متن وحاشيه : سرمه اي، لاكی ،كرم و نخودی است .
در جه ظرافت فرش های شاهسون 20 تا30 رج بوده است .
مواد اوليه مصرفی تار وپود ها پنبه اي وپرز پشمی است .
رنگرزي در قديم به شيوه گياهي انجام می گرفته و در نمونه های تازه ر نگ شده (شيميائی ) از بازار تهيه می شود .
شيرازه زنی به شيوه متصل انجام می شود .
دار قالی بصورت عمودی در اندازه كوچك است .
اندازه فرشهای بيشتر كوچك پارچه 1.5*1 -2* 1- 3*1 وكناره می باشد .
3- پيشينه تاريخی ارمني های استان قزوين :
يكی از تيره هايی كه پيشينه فرهنگی ايشان گواه بر ديرپای بودنشان است واز روزگاران بسيار دور ارتباط نزديكی با ايرانيان داشته اند ارمنيان هستند وبيش از هزار وهفتصد سال در كنار يكديگر زيسته وباهم ارتباط داشته اند وبر زبان فرهنگ وسنن يكديگر تاثير گذاشته اند هيچ قوم وملتی به اندازه ارمنيان به ايرانيان نزديك نيست .
ورود ارمنيان به قزوين به دوره صفويه باز می گردد ،عدد ارمنيان قزوين را بيش از دويست نفر حدس زد ظا هر ا از زمان شاه عباس كبير به قزوين آمده اند افزون به شهرقزوين روستاهای ارمنی نشين در شهرهای اطراف قزوين قزوين وبيشتر در شهرستان بوئين زهرا وبخش خرقان ساكن شدند ،در روستای قديم آباد در 6 كيلومتری قزوين وديگر روستاهای عبارتند از : چناقچی بالا وپائين ، ينگی كهريز ، قلعه ،يار آباد ، قره باغ و خسرو آباد.
فرشهای ارمني باف قزوين حاصل دست بافت مناطق روستائی اين استان ميباشد كه بيشتر در مناطق خرقان توليد شده است .
در زلزله سال 1341 در خرقان وتخريب روستاها باعث شد كه ساكن روستا ها به تدريج به شهر ها وبخصوص به تهران وكرج كوچ كنند .
صنعتگران ارمنی از استادان قالی بافي در ايران به شمار مي رفتند وآنها بصورت سنتي پشم گوسفند ريسيده وبا مواد اوليه رنگزا كه در طبيعت يافت مي شود رنگ مي كردند وسپس با آن قالي دستباف توليد مي كردند .
نقشه هاي رايج در متن قالي هاي ارمنی باف خرقان به شرح ذيل است :
افشان بوته خاري كنگري ، كاسه بشقابی يا گيلاسی، گل افشان ، ترنج چليپا ،گلداني و در اغلب نقشمايه ها چليپا يا گل چهار پر قرار مي گيرد وشاخص فرشهاي ارمني شناخته مي شوند ، ودر برخي نمونه هاي ارمني اين نقشه به چشم می خورد نقش چراغ (فانوس) افروختن چراغ وشمع هنگام دعا در ميان مسيحيان ارمني آيينی است كه در نقوش بافته ها وآثارشان نيز جلوه گر است.
ويژ گي هاي مشترك قالي هاي ارمني با ف خرقان نقوش هندسي شكسته هستند و در طرح ونقش بر نقوش شاخص فرهنگ ارمنی چون كليسا ، چليپا و ستاره تاكيد دارند.
رنگ ها: سر خابی ،آبی ، نارنجي وروناسی در آنها بيشتر بكار مي رود .
در جه ظرافت فرش های شاهسون 20 تا28 رج بوده است .
مواد اوليه مصرفی تار وپود ها پنبه ای وپرز پشمي است .
رنگرزی در بيشتر نمونه های به جامانده شيوه گياهی رنگرزی شده داست .
شيرازه زنی به شيوه متصل انجام می شود .
دار قالی بصورت افقی وداراي چوب هاف و كوجی بوده است .
اندازه فرشهای بيشتر زرع ونيم وكناره نسبت به ساير ابعاد رواج بيشتری دارند .
عموما تك پود وتخت باف هستند .
4- فرشهای تاكستان
در منطقه تاكستان جز در روستاي اورنه نقشه بومی منطقه ديده نشده و ويژگی فرشهای اورنه به شرح ذيل است
رنگ ها در متن وحاشيه : قرمز،آبی وسفيد است . طرح ونقش فرشهای اورنه متاثر از طارم وخمسه است .
در جه ظرافت فرش ها 20 تا25 رج است .
مواد اوليه مصرفی تار وپود ها پنبه ای وپرز پشمی است .
رنگرزی در فرش های بافته شده قديم گياهی ودر نمونه های جديدبصورت شيميائی رنگرزي شده وامروزه بيشتر از خامه هاي رنگرزی شده آماده استفاده می شود .
شيرازه زنی به شيوه متصل انجام می شود .
دار قالی بصورت عمودی ونمونه های دار گول مي باشد.
اندازه فرشهای بيشتر زرع ونيم وكناره نسبت به ساير ابعاد رواج بيشتری دارند .
نوع بافت انها تخت باف واندازه فرشهاي توليدی بيشتر ابعاد كوچك پارچه اند .
5- فرشهای طارم سفلی
فرش هاي طارم سفلی بيشتر در مناطق روستائی بافته مي شود .
نقوش رايج در متن قالی های طارم سفلی عبارتند از :
لچك ترنج ،سماوری ، نقش با ماخ لو ، لچك ترنج كف ساده ولچك ترنج بانقش مايه های جانوری در متن ، و از ويژگيهای فرش طارم سفلی حضور نقوش جانوری و موقعيت جغرافيائی منطقه طارم فراوانی زيست جانوران مي باشد واغلب ترنج های طارم طرح لچك ترنج ساده تر است و به نوعی از ساختار چها ضلعی استفاده مي شود .
نقش مايه جانوری بهره گيری از نقوش جانوری است كه زيستگاه شان در منطقه مذكور بوده وبرخی نقوش كهن والگوي باستانی ايرا ن چون نقش شير وخورشيد وچند ترنجی و تبر زينی می باشد .
رنگ های غالب در متن وحاشيه : سرمه ای (اقيانوسی ) ، لاكی و نخودی است .
در جه ظرافت فرش ها 20 تا28 رج است .
مواد اوليه مصرفی تار وپود ها پنبه ای وپرز پشمی است .
رنگرزی در فرش های بافته شده قديم گياهی ودر نمونه هاي جديدبصورت شيميائی رنگرزی شده وامروزه بيشتر از خامه های رنگرزی شده آماده استفاده می شود .
شيرازه زنی به شيوه متصل انجام می شود .
دار قالی بصورت عمودی واندازه كوچك مي باشد.
اندازه فرشهاي : 4*1-2.5 *1 -2*1 _ 1.5*1 -1.25 *2 مي باشد .
نوع بافت انها تخت باف واندازه فرشهای توليدی بيشتر ابعاد كوچك پارچه اند .
توليد فرش در حال حاضردر استان قزوين از نظر تنوع می توان بشر ح ذيل تقسم نمود :
فرش های تمام ابريشمی با نقشه های قم وتبريز% 15
فرش های تمام پشمی با نقشه های قم و كاشان وتبريزوكبه %25
فرش های گل ابريشم وتابلوئی %40
فرش های پشمی ذهنی باف روستائی % 20

منابع تهيه مطالب :
1-طرح تحقيقات شناسائی ريشه يابی واحياءطرح ها ونقوش فرش استان قزوين .
3- تجارب 27 ساله فعاليت در فرش استان وشناخت از مراكز فرش بافی در سطح شهرها وروستا های استان .

تهيه وتنظيم : حسن دباغها
مدير عامل خانه فرش قزوين

خانه فرش دستباف اعتماد استان قزوين

منبع :