نواحی و مناطق قالی بافی

فرش نيشابور(بخش اول)

فرش نيشابور به سبب ويژگي‌‌هاي خاص طرح و نقشه، رنگ‌بندي، پتانسيل‌هاي بالقوه و مواد اوليه قابل توجه است.

با نگاهي به نمونه‌هاي ارائه شده در اين تحقيق مي‌توان به اعم طرحهاي قالي نيشابور به صورت مختصر و كليدي و همچنين اعم از رنگبندي مورد استفاده در اين فرشها مي‌باشد.
در حال حاضر در نيشابور با 2015 عضو فعال و 2112 دار قالي تعداد 5 هزار و 440 نفر بافنده را تحت پوشش قرار داده و براي آنان اشتغال ايجاد كرده است.
طرحهايي كه از آن در شركت فرش استفاده مي‌شود بيشتر مدور و گرد مانند :طرح نائيني است و طرحهاي افشون، لچك و ترنج، افشون ترنج در اين شركت رايج است و در قديم از طرحهاي زيرخاكي استفاده مي‌شد كه در حال حاضر منسوخ شده است. رنگهاي مورد استفاده 90% گياهي است از قبيل (لاكي و قرمز) به دليل شيميايي بودنش مورد استفاده قرار نمي‌گيرد.
كلمات كليدي :
فرش، طرحها و نقوش فرش نيشابور، رنگ و اندازه كجين، دوگره، تابافت، سي‌رج، شيرازه بافي، ترنج، رنگرزي.


هنر برتر از گوهر آمد پديد
ايران سرزمين فرهنگ، ادب و جايگاه هنر والاي انساني است. يكي از زيباترين هنر ايرانيان، هنر قالي‌بافي آنان است كه با ذهن خلاق خود و با روح پاك و سرشار از عشق گره گره و رج به رج مي‌بافند. ما به عنوان يك ايراني وظيفه داريم كه با اين هنر اصيل خود آشنايي كامل داشته باشيم تا روز به روز زيباتر و مرغوبتر به جهان عرضه شود. براي پيشرفت و ترقي آن از هيچ تلاشي فروگذار نباشيم. هر نقطه از اين سرزمين داراي دست بافته‌هاي خاص و منحصر به فرديست كه نيشابور يكي از اين مناطق مي‌باشد و شامل بافته‌هاي متنوع و گوناگوني است.
يكي از صنايع دستي مهم استان خراسان قالي بافي است. پيشينة قالي بافي در اين استان را مي‌توان به دو دورة متمايز تقسيم‌بندي كرد :
1- دورة صفويه :قالي‌هاي اين دوره اغلب داراي نقش‌هاي هراتي با زمينه لاجوردي و يا لاكي سير و با حاشيه باريك رنگ زرد روشن مي‌باشد.
2- دورة ديگر راه‌اندازي كارگاههاي قاليبافي توسط بازرگانان تبريزي در نيمه دوم قرن13 است. به اين دليل امروزه در صنعت فرش مشهد دو نوع گره وجود دارد كه عبارتند از :1- گره فارسي (محلي) 2- گره تركي (تبريزي). مهمترين مركز قاليبافي در استان خراسان مشهد است. زمينه قالي‌هاي مشهدي داراي رنگ لاكي با نقش لچك و ترنج و حاشيه لاجوردي است و بيرجند، طبس، كاشمر، سبزوار، نيشابور از نظر قالي بافي به ترتيب در مراحل بعدي قرار مي‌گيرند.
در ميان عشاير خراسان قاليبافي از رونق فراواني برخوردار است و قاليچه‌هاي بلوچي در ميان چادرنشينان اطراف تربت حيدريه، كاشمر و سرخس و تربت جام رايج است. همچنين در ميان عشاير كرد كه در شمال خراسان سكونت دارند، بافت قاليچه‌هاي تركمني رواج دارد.
موقعيت جغرافيايي شهرستان نيشابور در استان خراسان :
موقعيت و وسعت :
از جمله ويژگيهاي شهر ديرپاي نيشابور، موقعيت اقليمي استثنايي آن است كه علاوه بر فرهنگ غني و سير تبار گذشته‌ي آن، به عنوان شهر سپيده دمان زيبا، شهرة آفاقش نموده است. صبح اهورايي و نكهت زندگي زاي آن در گسترده‌ي ادب فارسي جايگاه خاصي را به خود اختصاص داده است. شهرستان نيشابور يكي از شهرستان‌هاي بخش مركزي استان خراسان است كه بين 58 درجه و19 دقيقه تا 59 درجه و30 دقيقه طول جغرافيايي و 35 درجه و40 دقيقه تا 36 درجه و 39 دقيقه عرض جغرافيايي در حاشيه شرقي كوير مركزي ايران واقع شده است.
بخش اعظم اين شهرستان در دشت نسبتاً وسيعي قرار گرفته كه از شمال (بوسيله‌ي ارتفاعات بينالود) به شهرستان‌هاي چناران و قوچان، از شرق به شهرستان مشهد، از جنوب به شهرستان‌هاي تربت حيدريه و كاشمر و از غرب به شهرستان سبزوار محدود است و شهر نيشابور نيز در120 كيلومتري غرب مشهد و 768 كيلومتري شرق تهران واقع است.
وسعت شهرستان نيشابور بالغ بر 8722 كيلومتر مربع بوده كه معادل 9/2 درصد وسعت استان و 53% وسعت كل كشور مي‌باشد.

وضعيت ناهمواري‌ها : (توپوگرافي)
از كل وسعت شهرستان نيشابور، حدود 4100 كيلومتر مربع آن دشت و مابقي را ارتفاعات تشكيل مي‌دهد. ارتفاعات بينالود در شمال دشت نيشابور قرار دارد و در ادامه‌ي آن بلندي‌هاي ليلاجوق و يال پلنگ در شرق، امتداد سلسله جبال البرز در استان خراسان است كه داراي جهتي شمال غربي- جنوب شرقي مي‌باشند. ارتفاع اين كوه‌ها در شمال نيشابور (قله بينالود) به 3200 تا 3400 متر بالاتر از سطح دريا مي‌رسد كه از مرتفع‌ترين قلل كوه‌هاي خراسان و نيز بلندترين نقطه‌ي نيشابور به شمار مي‌آيد.
دشت نيشابور از سمت غرب نيز توسط رشته كوه طاغنكوه از شهرستان سبزوار و از سمت جنوب توسط ارتفاعات كوه سرخ، سياه كوه، كوه نمك و تپه‌ ماهورهاي نيزه بند از شهرستان كاشمر جدا و محدود شده است.
بدين ترتيب دشت نيشابور از هر طرف به حصار كوهستاني و تپه‌هاي نسبتاً مرتفعي محدود است و هرچه از اطراف به سمت مركز دشت حركت كنيم از ارتفاع آن كاسته شده، سرانجام در قسمت جنوب غربي دشت، در محل خروجي رودخانه‌ي كال شور نيشابور به دشت سبزوار به حدوده 1050 متر مي‌رسد. شيب عمومي دشت نيشابور شرقي- غربي است و علاوه بر آن، قسمت عمده‌ي دشت و به ويژه قسمت‌هاي شمالي آن نيز داراي شيبي با جهت شمالي- جنوبي مي‌باشد.
آب و هوا :
چگونگي آب و هواي نيشابور توسط دو عامل مهم زير تعيين مي‌گردد :
1- با توجه به توده‌هاي مهم هوا كه به طور كلي شمال شرق كشور را تحت تأثير خود قرار مي‌دهند.
2- ارتفاع و جهت رشته كوه‌هاي بينالود و كوه سرخ كه دشت نيشابور را احاطه كرده‌اند. تابستان‌هاي طولاني خشك و گرم و زمستاني سرد و كوتاه از خصوصيات آب و هوايي منطقه مي‌باشد.
آب‌هاي زيرزميني :
مجموع تخليه‌ي ساليانه‌ي آب زيرزميني در شهرستان نيشابور حدود 8/903 ميليون متر مكعب است كه از 1558 حلقه چاه عميق 1750 حلقه چاه نيمه عميق، 724 رشته قنات و 122 دهانه چشمه، استحصال و عمدتاً به مصارف كشاورزي و شرب مي‌رسد.
ويژگي‌هاي فرهنگي مردم نيشابور :
تركيب قومي و مردم شناسي :
به طور كلي تركيب قومي شهرستان نيشابور در حال حاضر از اختلاط اقوام فارس، ترك، كرد، بلوچ تشكيل شده است و تنها مي‌توان از لحاظ زباني اين تركيب را شامل :
89% فارس زبان، 2/10% ترك زبان، 6/0% كرد زبان و 2/0% بلوچ زبان مشخص نمود.
زبان و دين :
مردم نيشابور ضمن وقار و متانت در حركات خود، داراي زبان فارسي با گويش محلي مي‌باشند كه براي ناآشنايان به لهجه‌ي نيشابوري، درك و فهميدن آن مشكل نيست؛ زباني بسيار نزديك به زبان رسمي دري با تركيباتي مشحون از واژگان سره و ناب فارسي، گويش نيشابوري را تشكيل داده است.
دين مردم نيشابور، اسلام و مذهب آنان شيعه‌ي اثنا عشري است و در آبان سال1375، از جمعيت 41290 نفري شهرستان نيشابور، 81/99 درصد را مسلمانان، 03/0 درصد را زرتشتيان و 16/0 درصد را پيروان ساير اديان و يا افرادي كه دين خود را اظهار نكرده‌اند، تشكيل داده‌اند.
بدين ترتيب پيروان اديان ديگر بسيار اندك هستند و پيروان مذاهب ديگر اسلامي نيز درصد بسيار كمي را تشكيل مي‌دهند كه مهمترين‌شان فرقه‌ي اسماعيليه است كه در روستاهاي داغي، فردوس و ديزباد عليا (بالا) ساكن مي‌باشند.
آداب و رسوم محلي مردم نيشابور :
با توجه به اين كه بسياري از آداب و رسوم محلي مردم نيشابور با كم و بيش اختلاف داراي تشابهات زيادي با فرهنگ و رسوم محلي مردم خراسان است، اگرچه به واسطه‌ي حضور رسانه‌ها، اين رسوم و سنت‌ها در حال كم رنگ شدن است و آن اصالت و سنتي بودن خود را آهسته آهسته از دست مي‌دهد.
تعداد و توزيع جمعيت :
براساس نتايج سرشماري 1375، جمعيت نيشابور 412904 نفر بوده كه 169131 نفر آن (حدود41 درصد) در نقاط شهري و 243773 نفر (حدود 59 درصد) در نقاط روستايي سكونت داشته‌اند.
سهم جمعيت شهرستان از كل جمعيت استان (604766 نفر) حدود 83/6 درصد است و تراكم جمعيت در اين شهرستان 3/47 نفر در هر كيلومتر مربع مي‌باشد كه در مقايسه با تراكم نسبي جمعيت استان (حدود20 نفر در هر كيلومتر مربع) 3/27 نفر در هر كيلومتر مربع بالاتر است.
شهرستان نيشابور براساس آخرين تقسيمات سياسي كشوري، داراي 5 بخش، 15 دهستان، 609 آبادي و سكنه و 5 شهر به نامهاي نيشابور، درود، خروين، بزغان و قدمگاه مي‌باشد. توزيع جمعيت نيز در اين شهرستان با توجه به جدول شماره2 نشان دهنده‌ي اين است كه جمعيت در سطح بخش‌ها و به تبع آن دهستان‌هاي پيرامون شهر نيشابور و نيز بخش زبرخان يعني قسمت‌هاي مركزي و شرقي شهرستان از تراكم بالاتري برخوردار بوده، برعكس مناطق واقع در شمال و جنوب شهرستان تراكم جمعيت كمتر است.
مقايسه‌ي نتايج سرشماري‌ها و آمارگيري‌هاي جمعيتي در طول چهل سال گذشته نشان مي‌دهد كه جمعيت شهرستان نيشابور از 793/181 نفر در سال 1335 با متوسط نرخ رشد سالانه حدود 1/2 درصد به 412904 نفر در سال 1375 رسيده است.
پيشينة فرش ايران :
اساطير و داستان‌هاي تاريخي :
فرش ايران، عمري به درازاي تاريخ هنر و فرهنگ ايراني دارد. شناخت جهانيان از قالي ايران، و ستودن آن، ناشي از تلاش و شوريدگي مردماني است كه ذوق هنري را با جاذبه‌هاي پر رمز و راز هنر ملي درآميختند.
در اين عرصه پر ثمر، مردم ايران زمين، علاوه بر تدارك زيراندازي پر نقش و نگار كه نشان از زندگي آنان دارد، به لطافتي نرم و پاك، دست يافتند و در صحن و ساحت بساط (= فرش)، منزل گزيدند.
حديث فرش ايران، حديث عاشقان ناشناخته‌اي است كه هنر خود را كه تنها خودشان به مفهوم آن آشنا هستند، با پيچيدگي و تكرار مظاهر نقش و رنگ معني داده‌اند.
در فروتني و اخلاص هنرمندان فرش ايران، گفتني است آنان در طول دوره‌هاي تاريخي، حتي از به جا گذاشتن نام و نشان و زمان خويش بر روي آفريده خود پرهيز داشته‌اند. فرش ايران با چنين محك تاريخي و درونمايه معرفتي در گستره زمان كه كسي نقطه آغازين آن را نمي‌داند متولد مي‌شود.
نيشابور شهري است خفته در الحاق تاريخ و قرارگرفته بر چهار راه حوادث، شهري پرخاطره و عبرت انگيز و به گفته‌ي دكتر اسلامي ندوشن :«كمتر شهري در سراسر ايران مي‌توان يافت كه به اندازه‌ي نيشابور عبرت انگيز و پرخاطره باشد، شهر پر شكوه و نازنيني كه روزگار مانند پهلوانان تراژدي، بزرگترين عزت‌ها و بزرگترين خواري‌ها را بر او آزموده است». و به گفته‌ي دكتر محمدرضا شفيعي كدكني :«نيشابور، فشرده‌اي است از ايران بزرگ ...» كه تاريخ آن را بايد از گوشه و كنار كتاب‌هاي كهنه، سفال‌هاي عتيق موزه‌هاي بيگانه و سنگ قبرهاي شكسته فراهم آورد؛ چرا كه چيزي براي او باقي نگذاشته‌اند.
و هرچه داشته با فيروزه‌هايش، در غارت شبانه‌ي تاتار، گاهي نگين انگشتري زاهداران ريايي شده است و گاهي خورجين اسب روسپيان را آراسته است ... آري، به راستي تاريخ اين شهر اسطوره‌اي، همچون قدح بلوريني بر سنگ شكسته، تكه تكه شده و هر پاره‌اي از آن در گوشه‌اي افتاده و تنها در صورت داشتن تمام ذرات گمشده‌ي آن، با كيمياي عشق مي‌توان آن قدح را به هم جوش داده كامل كرد.
وجه تسميه‌ي نيشابور :
شهري پر آوازه كه در ادوار تاريخي گذشته به صور و نام‌هاي گوناگوني نظير :
«رئونت، تمام آپارخشتر، ابرشهر، اپر شهر يا اپرنك شهر، ابرشهر، ابه شهر، ايرانشهر، نوشاپور، نيوشاپور، نيوه شاپور، نيوه شاپور پوهر، نيسابور، نيسافور، نيسه فور، نيكه فور، نشاور، نشابور، شادكاخ، شادياخ، ... و نيشابور» از آن ياد مي‌شده، اكنون به نام «نيشابور» معروف است.
نام نيشابور در كهن‌ترين دفتر ايراني يعني «اوستا» به گونه‌ي «رئونت» آمده است كه به معناي دارنده‌ي جلال و شكوه مي‌باشد.
اين واژه بعدها در زبان پهلوي به گونه‌ي «رايومند» خوانده شد كه احتمالاً بعدها نيز به كلمه‌ي «ريوند» تبديل شده كه اكنون نام دهستاني در بخش مركزي نيشابور است.

بيان مسئله :
اين كار تحقيقي سؤالاتي براي وي بوجود آورد كه با تلاش و تحقيق بيشتر به پاسخ آنها دست يافتيم.
از جمله اين سؤالات عبارتند از :
1- هدف شركت فرش نيشابور چيست؟
2- فرشهاي نيشابور با چه ابعاد، طرح، رنگ، نقش مايه‌هاي مختلفي را توليد مي‌كنند؟
3- به طور كلي فرشهاي نيشابور از نظر طرح به چند دسته تقسيم مي‌شوند؟
4- مشخصات فني بافت و توليد فرشهاي نيشابور چه مي‌باشد؟
1-3) واژگان تخصصي :
نقشه :برنامه‌اي براي بافت فرش
طرح :پلان كلي هر نقشه
نقش مايه :عبارت است از كليه ريزنقشهاي سازنده يك طرح
1-4) ضرورت و اهميت تحقيق :
نوع و طرح و رنگ و نقش مايه‌هاي فرشهايي كه در نيشابور توليد مي‌شود از اهميت قابل توجهي برخوردار است. محقق بر خود لازم مي‌بيند كه حداقل اطلاعاتي در مورد اين فرشها كه در خطة كوچكي در خراسان بافته مي‌شود در اختيار بقيه قرار دهد.
1-5) اهداف تحقيق :
از مهمترين اهداف تحقيق شناخت دستبافته‌هاي فرش در نيشابور از لحاظ اسلوب بافت، طرح و رنگ و نقوش فرشهاي توليد شده در شركت فرش نيشابور و همچنين شناخت بيشتر با كاركنان و بافندگان و شرايط و محيط كار آنها است.


2-1) روش تحقيق و نوع تحقيق :
به لحاظ اينكه اين پژوهش از طريق اسنادي و ميداني جمع‌آوري شده اين نوع تحقيق را توصيفي مي‌گويند و همچنين از طريق مطالعات اينترنتي كه مطالعات «مقالات سياستهاي خارجي، داخلي، داخلي فرش در مورد موضوع مورد تقليد است مصاديق اين پروژه‌ شامل بازديد از شركت تعاوني فرش دستبافت و شركت تعاوني فرش خوشرنگ و شركت بازرگاني فرش نيشابور و مصاحبه با كاركنان و بافندگان شركت فرش نيشابور و همچنين كاركنان بازار فرش و سراي امير در مشهد صورت گرفته است».
2-2) فرضيه تحقيق :
شركت فرش نيشابور توانسته تأثيرات مثبتي اعم از طرح و نقشه، رنگبندي و مواد اوليه و خدمات رفاهي بافندگان داشته باشد.
بافندگان تحت پوشش شركت تعاوني فرش دستبافت روستايي جهاد كشاورزي نيشابور 13 هزار مترمربع فرش طي سال گذشته توليد و به بازار عرضه كردند.
2-3) جامعه آماري تحقيق :
شركت تعاوني فرش دستبافت جهاد كشاورزي نيشابور با 2015 عضو فعال و 2112 دار قالي تعداد 5 هزار و 440 نفر بافنده را تحت پوشش قرار داده و براي آنان اشتغال ايجاد كرده است.
در كارگاههاي تحت پوشش تعاوني فرش دستبافت اين شهرستان 13 هزار مترمربع فرش مرغوب به ارزش 7 ميليارد و800 ميليون ريال توليد و علاوه بر عرضه در بازارهاي داخلي كشور به كشورهاي آلمان، ايتاليا، كانادا و حوزه خليج فارس صادر شده كه حدود 6 ميليارد و 630 ميليون ريال ارزآوري داشته است.
2-4) حوزه جغرافيايي تحقيق :
نيشابور در فاصله تقريبي 140 كيلومتري شرق شهرستان مشهد است. براساس آخرين تقسيمات استاني داراي چهار بخش شامل 13 دهستان و متشكل از 623 آبادي داراي سكونت مي‌باشد.
2-5) پيشينة تاريخي تحقيق :
درآمدي بر جغرافيا و تاريخ نيشابور نوشته علي طاهري در مورد موقعيت جغرافيايي نيشابور اشاره كرده است.
فرش ايران نوشته فضل الله حشمتي رضوي اشاره كوچكي به تاريخچه طرحها و نقوش فرش نيشابور كرده است.
عيب يابي و نگهداري نقشه‌ قالي نوشته ابوالفضل وكيلي به اسلوب شناسي فرش نيشابور اشاره دارد.
درك عمومي هنر 1و2 نوشته ميرزايي مهر- قليچ خاني مهرابيان به موقعيت و چگونگي فرش نيشابور در خطه ايران زمين اشاره كرده است.
مصاحبه حضوري با جناب آقاي مزينياني مسئول اداره بازرگاني نيشابور.
بازديد از شركت تعاوني فرش نيشابور و مصاحبه با آقاي صانعي رئيس شركت تعاوني فرش نيشابور.
بازديد حضوري از شركت فرش خوشرنگ نيشابور و مصاحبه با آقاي علي آبادي رئيس شركت.
بازديد از بازار فرش مشهد و سراي امير در مشهد.

فاطمه السادات بحري

منبع :