نقوش و طرح های فرش

قالی تیموری نگین دستبافته های چار ایماق

قالی تیموری نگین دستبافته های چار ایماقامروزه بخشی ازتیره های مختلف تیموری در شهرستانهای مختلف استان خراسان رضوی و مابقی دراطراف هرات افقانستان زندگی می نمایند .

شهرستانهای تربت حیدریه ، خواف ، فریمان ، تربت جام ، تایباد ، سرخس ، کاشمر، نیشابور و مشهد همواره از مراکز اصلی اسکان تیره های مختلف تیموری ایران بوده است. منشا نژادی تیموریها نیز بر خلاف تصور برخی از محققین فرش که آنان را بلوچ دانسته اند ترک میباشند. سیسیل ادواردز اعتقاد به ترک بودن تیموریها داشته و اینکه آنان بافته هایشان با استفاده از گره نامتقارن است را ناشی از سبک و شیوه بافت قالی در بخش شرقی کشور میداند. تیموری از نظر معنای تحت اللفظی به امیرتیمور ، نوادگان و نبیره های او تعلق دارد که در قرن هشتم بر ایران حکومت نمود و بالاخص در مناطق شرقی کشور آثار فرهنگی و هنری بسیار مهمی از این دوره تاریخی به یادگار مانده است .گفته میشود بنا به فرمان امیر تیمور ایل تیموری از هرات به سمت مشهد و نیشابور و کاشمر کوچانده شده اند ولی در دوره های بعدی این ایل مجبور گردیده اند از بخش هایی از داخل خراسان عقب نشینی نموده بخش عمده آنان مجددا در اطراف هرات مسکن گزید اما تعدادی از قبایل و تیره های آن در شهر های مرزی خراسان امروزه باقی مانده اند .تیموریها همواره یکی از متحدین قبایل چارایماق ( به معنی چهار قبیله) می باشند که با جمشیدی ها در شمال هرات ، تیمنه در غور افغانستان و فیروزکوهی در قسمت فوقانی رودخانه مرغاب دارای روابط و پیمان نامه های مشترک میباشند. بر مبنای یک افسانه نقل شده از اجداد تیموری این قبیله از نظر نژادی عرب می باشند، اما به نظر می آید این افسانه بیشتر ناشی از تعصبات و وابستگی های مذهبی بوده که اجداد تیموری ها دوست داشته اند عرب باشند !
قریب به هفتاد تیره در قبیله تیموری وجود داشته اما قالیبافی در میان همه تیره های آنان از اهمیت یکسانی برخوردار نمیباشد. امروزه مهمترین تیره های تیموری ایرانی که دارای قالیبافی قابل توجه می باشند عبارتند از :
1- تیره زوری که عمدتا در تایباد ، خواف و تربت جام زندگی می نمایند.
2- بروتی : در محدوده خواف ، تربت حیدریه و رشتخوار زندگی می نمایند.
3- سنگچولی : که زیستگاه اصلی آن شهرک باخرز تایباد ، اطراف رشتخوار است
4- یعقوب خانی: در اطراف صالح آباد تربت جام ، بالاخص در روستای درخت توت زندگی می نمایند.
5- میرزا دوستی : روستاهای شهرستان سرخس بالاخص منطقه بزنگان سرخس محل سکونت این تیره می باشد
6- کلاه دراز : در روستای شرق مشهد و بخشی از آنان نیز در اطراف مهولات زندگی میکنند.
7- میش مست : در روستاهای بین تربت جام و تایباد زندگی میکنند.
8- طاهری : در آبادیهای بین تربت جام و فریمان و عمدتا در روستاهای تحت پوشش شهرتان فریمان زندگی می کنند.
9- زوری ، سوربزی و پربزی : این سه تیره مهم دارای قالیبافی در روستاهای شرق مشهد و فریمان و تربت جام زندگی مینمایند.
10- میراحمدی : امروزه در شهر تربت جام رندگی مینمایند.
11-سلجوقی:در تایباد و تربت زندگی می کنند
به دلیل وجود پتانسیلهای بالقوه قالیبافی در میان قبیله تیموری یقینا از گذشته بسیار دور با قالیبافی آشنا بوده اما آنچه مسلم است مهاجرت ایل تیموری به خراسان و همزیستی آن در کنار اقوام گوناگون همانند بلوچ ، سیستانیها ، ترکها ، افشار ها ، ترکمنها و فارسها باعث گردیده که قالیبافی نزد این قوم تکامل یافته و اتفاقا همین موضوع وجه تمایز قالیبافی در میان تیموری های ایران و افغانستان است.سیاوش آزادی در کتاب آیین قالیبافی در میان بلوچ ها می نویسد : بهترین فرشها ی تیموری از خراسان هستند هرچند که قطعات برجسته ای در افغانستان وجود دارند ولی بسیار نادرند و به طور یقین تقاوت عمده فرشهای تیموری فارس نسبت به خویشاوندان افغان آنان آنها تکنیک ظریفتر آنان می باشد.
تیموریها اگرچه در گذشته یکی از چار اینماق جمشیدی ، فیروزکوهی ، تیمنه محسوب میگردند ولی امروزه قالیهای آنان درایران در گروه قالیهای بلوچ خراسان طبقه بندی می شوند و بخش قابل توجهی از تولیدات بلوچ خرسان حد اقل از نظر کمی ،توسط تیره های مختلف تیموری بافته میشود.
قالیهای تیموری در دو سبک تخت و نیم اول بافته می شود دستبافته های تک پوده تیموری عمدتاً در مناطقی بافته می شود که در تعامل نزدیک با ترکمنها بوده اند به عنوان مثال در منطقه صالح آباد تربت جام (زورآباد قدیم) که برای مدت مدیدی در سیطره ترکمنها بوده .عمده دستبافته ها بالاخص طرح معروف یعقوب خانی به صورت تک پوده بافته میشود همچنین در روستاهای تیمنک و چشمه گل شهرستان تربت جام (که اتفاقاً امروز مرکزثقل قالیبافی این شهرستان محسوب می گردد)را میتوان نشانه های قالیبافی ترکمنها اعم از سبک بافت، شیوه پود کوبی، رنگبندی، طرحها، نقوش و نقشمایه ها را مشاهده نمود حتی بسیاری از طرح های ترکمن در این مناطق آنقدر بافته شده که اسامی محلی برای آنان انتخاب شده و به صورت یکی از طرح های اصیل تیموری و نهایتاً بلوچ خراسان درآمده . اما تیموری های ساکن در مناطق دور از دسترس ترکمنها دستبافته هایشان دوپوده وبه صورت نیم اول می باشد. قالیبافی در نزد همه تیره های تیموری به زنان اختصاص داشته و برروی دار قالیبافی افق بسیار ساده ای انجام میگیرد که عمدتاً چوبی است. دستبافته های تیره های مختلف تیموری با گره فارسی، و دارای گلیمک پهن با نقوش تزیینی است. تعداد رنگ بندرت از هفت رنگ مشکی، سورمه ای، خاکی، شتری، سفید و قرمز تیره و روشن تجاوز مینماید. اندازه قالیهای تیموری نیز همانند ایل بهلولی عمدتاً در ابعاد کوچک و متوسط بوده و شامل نیازهای زندگی روزمره آنان حتی فراتر از ایل بهلولی می باشد تیموریها حتی در گذشته ای نه چندان دور بالشت و لحاف خویش را با دستبافته های خود تامین می نموده اند. با توجه به پراکندگی طوایف تیموری در مناطق مختلف استان خراسان رضوی و تنوع تیره های این قبیله طرح ها و نقوش آنان نیز متنوع می باشد. بلحاظ آنکه مردمان این قبیله سنی مذهب می باشند ، نسبت به کاربرد نقشمایه های حیوانی تعصبات خاصی دارند لذا همواره در طرح ها و نقوش قالی تیموری نقشمایه های استیلیزه شده دیده می شود. مرغ تیموری مرغی انتزاعی است و بر روی شاخه درخت به صورت نقشمایه ای قلاب گونه مشاهده می شود. در طرح ها و نقوش و نقشمایه های قالی تیموری بوضوح میتوان تعاملات این قبیله را با جمشیدیها، هزاره، قیمنه ها در افغانستان و همچنین کردها، بلوچها و بالاخص ترکمنهای ایران و ترکمنستان را دید. برخی از طرحها و نقوش تیموری به نام تیره های مختلف آن نامگذاری گردیده است. مانند طرح یعقوب خانی، سنجری و ... تعدادی از طرحها و نقوش قالیهای تیموری نیز به نام محل اسکان و بافت نامگذاری شده است مانند طرح تیمنکی، چشمه گلی که این دو طرح در بازار مشهد به تعداد قابل توجهی عرضه میگردد بخش عمده طرحهای قبیله تیموری طرح محرابی است که عمدتاً در طرف بالای محراب نقشمایه پنج انگشت دیده می شود که نمادی از پنج وعده نماز واجب روزانه یا پنج تن آل عبا می باشد. نقشمایه زمینه محرابی درخت برگ تاکی است که ممکن است با شاخه های محدود یا زیاد باشد. طرح کشمیری نیز به تعداد قابل توجهی توسط تیره های مختلف تیموری منجمله تیموریهای هرات افغانستان، خوشابی در باخرز تایباد، مغول زاده در سنگان و دره خواف، مریدری در خواف، نورزایی در شیندن افغانستان، پربزی در تربت جام و باخرز، سوربزی در اطراف مشهد و تربت جام، سلجوقی در اطراف تایباد و شهرک باخرز کاربرد دارد،در این خصوص دتریش وگنر مقاله ارزشمند دستبافته های بلوچ و همسایگانان آنها می نویسد:" طرح و نقشمایه کشمیری چندین نسل بوسیله شانزده گروه مختلف بلوچ در سرزمین نسبتاً بزرگی به کار رفته است و حداقل دوازده گروه بافنده در همسایگی هم از ریشه نژادی مختلفی از آن استفاده نموده اند". بنابراین بدیهی است که تیره های مخبلف تیموری هریک دارای گونه خاصی از طرح کشمیری می باشند که از حوصله این مقاله خارج است. طرح دوگلی نیز از دیگر طرح های رایج قبیله تیموری است که بالاخص توسط تیره مریدری در جلگه خواف بافته می شود. طرح های بوته و قاب قابی هندسی بالاخص با الهام از فرم شبکه ای کند وی زنبور عسل با تنوعات فراوانی در میان تیره های مختلف تیموری دیده می شود که بخش قابل توجی از آنان حاصل تعاملات آنان با قبایل بلوچ می باشد این طرحها نیز توسط تیره خوشابی در خواف و تایباد، مغول زاده در خواف بافته می شود.

امیدوارم در فرصتی دیگر هر یک از این طرح ها و نقوش به صورت دقیقتر مورد بررسی قرار گیرد.

عبدالله احراری

منبع :