نقوش و طرح های فرش

سير تحول وتطور نقوش شاه عباسی (بخش دوم)

شاه عباسی برگی Leaf palmettesاين طرح كه غالبا همراه با گل نيلوفر آبی همراه می باشدودرقرن شانزدهم هم دارای اهميت بوده است داراي فرم برگهای قاشقی شكل متعدد می باشدكه بعضی اوقات بصورت بهم چسبيده ، جدا جدا ، ويا حلقه ای (تا شده) می باشند.

وقتی اين برگها عريض تر شوند بصورت نوعی گل شاه عباسی در می آيند وساختار تزئين داخلی مشابه با آن گل را به خود می گيرند . مثل يك نيلوفر آبی فوقانی ، يا بعضی اوقات يك شكوفه شقايق فرنگي يا نيلوفر آبی عريض را همراه خود دارند ،ويا تركيب داخلی آنها شامل نيلوفر آبی وبرگهای قاشق شكل جفتی می باشند . گل شاه عباسی واقعی كه معمولا تخم مرغی شكل است هم از اين برگها ساخته می شود ،اين طرح بعنوان طرح ويژه وبارز فرشهای ايرانی مناطق شرق محسوب می شود .
ساختارهای داخلی ساده وتجسمی هستند . گلهای نيلوفر آبی متعدد وگونه هايی از طرحهای شقايق فرنگی دراينجا هم بعنوان الگوی مركزی ايفاي نقش مي نمايند ی. نواحی خارجی دندانه دندانه وحاشيه دار هستند كه نه تنها كيفيت تزئينی ذاتی آنها را افزايش می دهند ، بلكه انطباق آنها را با سری هاي ديگر آن آسانتر می نمايند ی. در شمال غرب بعضی اوقات اين گلهای شاه عباسی يك گل نيلوفر آبی را شكل می دهند ودر عين حال جوانه های شعاع داری را به سمت خارج طرح ودر جهات مختلف مي فرستند . اين جوانه ها دارای غنچه هاي جوانی مي باشند. اين نقشه در بعضی از گلهاي شاه عباسي فرش هاي شرق ايران هم مشاهده مي شود و براستي در هنر آن زمان بعنوان طرحي چرخه وار محسوب مي شود .برگ موهم يك الگوي فرش آرماني را شكل مي دهد . آويزهاي به سمت پايين ودندانه هاي باريك شباهت آنرا با رنگ زمينه تسهيل مي نمايد واين امكان رابوجود مي آورد كه از آن مقياسي وسيع بدون از هم پاشيدگي ساختار مجمو عه اي آن استفاده نمود . بنا بر اين براي ايجاد يك محور مركزي مي توان از آن استفاده زيادي نمود . اين نقشه تا حد زياد وگسترده اي در مركز ايران نسبت به شرق يا شمال غرب بكار گرفته مي شد . اين طرح ويژگي مشخص ومنحصر بفرد گروه sanguszko محسوب مي شود وبا طرحهاي تجسمي بسيار وتنوع فراوان درفرش هاي گلداني افزايش يافته است . در ابتدا آن بصورت يك نيمرخ سايه اي زاويه دار است ولي در مراحل بعدي با روي هم قرار گرفتن ساختار داخلي شكل آن ساخته مي شود .
همه ي اين طرحهاي گل شاه عباسي ، چه از گل نيلوفر آبي ، وشاخ وبرگ قاشقي شكل مشتق شده باشند وچه از برگ مو يا تركيبات متعدد ديگر در هنگام لزوم براي نقشه هاي مركب هم مورد استفاده قرار مي گرفتند ، تركيب ،حتي تركيب به ظاهر نا همگون ، يك فرايند عمده در نوآوري تزئيني ايرانيان درعهدc chalcolitiبوده است واگر چه اين گرايش در عهد صفوي كاهش يافته ولي به هيچ عنوان دچار انحطاط وزوال نشده است . دردوران باستان چنين تركيباتي شتاب يافته وتوسط انبوه واردات سمبليك هدايت شده اند واين همسويي معنايي بين نوع ديگر اجزاي نا همگون هنوز هم كليد اين طرحهاي اخير در فرشها محسوب مي شود . بنا براين ساختار مركب در بسياري از فرشهاي Hunting(شكار) ميلان ووين گل نيلوفر آبي با نماد سر خروس تركيب شده اند . در تفكر غرب تغيير طرح گل به سر يك پرنده تا حدي نماد ترس است . ولي در تفكر ايراني دو روش استفاده از خورشيد محسوب مي شود . همچنين گل نيلوفر آبي يا گل شاه عباسي با استفاده از يك جفت مارپيچ بهم وصل مي شوند وبعضي اوقات كل نقشه روي يك سپر دونيم شده طراحي مي شود . در قلب طرح گل رز گل نسترن قرار نمي گيرد . مارپيچ هاي محيط طرح كه سمبل يك قالب ستاره اي را دربر مي گيرد درسپر دوگانه موجود در فضاي دوقسمتي طرح قرار مي گيرند . همچنين طرح شيري كه مركز يك گل شاه عباسي را پر مي كند يا،طرح نه چندان ظريف پوست شير بعنوان جمع بندي تركيب طرحهاي گياهي وحيواني محسوب مي شود . ودر نهايت گرايش كلي به اوج خود ميرسد.ودر يك درخت vag-vagخلاصه مي شود كه در اين طرح درخت بعنوان خورشيد يا ماه قرار گرفته وشاخص هاي حيواني آن به طور مستقيم جوانه زده اند . يك فرم ساده تر تركيب در فرم برگ هاي مركب بزرگ مشاهده مي شود كه در آن يك برگ در برگي ديگر طراحي مي شود . اگر قرار باشد مقياس نقشه بزرگ باشد ، مثل فرشهاي گلداني بزرگ برگ مي تواند توسط يك تاج گل در بر گرفته شود ومي تواند در درون خود يك دسته ويا يك باغچه گل را جاي دهد كه در اين حالت مركز آن را شكوفه هاي شعاعي تشكيل مي دهند مثل فرش ماهان .
طرح بوته ي گل سرخي The Rosette
بوته گل سرخ – دراصل گل نيلوفر آبي با شكوفه كامل طرحي نا معقول محسوب مي شود – قبل از اينكه وارد فهرست فرشها شود دچار تغييرات زيادي گرديد ، ولي طراحان دمدمي مزاج از آن استفاده هاي بسيار نمودند . اين طرحها داراي دو قابليت ساختاري هستند : اول ويژگي تند وتيز وستاره شكل آن مي تواند يك خال را كه به نظر مي آيد بيش از حد سست وبي جنبش باشد شاداب وتقويت نمايد؛ ولي قابليت خيلي مهمتر آن حالت سكون قطعي آن است . تغييرات ايجاد شده در طرح پارسي جهت بررسي ، ارزيابي واندازه گيري وبعنوان قاعده اي مدون جهت ارزيابي ديگر طرح ها سودمند مي باشند واين وظيفه اي است كه طرح هاي گل سرخي ايفا مي نمايند . در فرش هاي گلداني آنها نسبت به آنچه كه حقشان است فضاي بيشتري را به خود اختصاص مي دهند وفرم هايي پر قدرت وپر آب وتاب را شكل مي دهند .»[14]
گل وبته گل سرخي در كتاب واژگان فرش اينگونه توصيف شده است :
«هر گلي كه طرح آن شبيه به گل رز باشد ودر بافت داراي تقارن ، وبيشتر متن را بپوشاند.»[7]
تصوير الف)

2- مواد وروشهاي تحقيق :
2-1- روش تحقيق :
- اسنادي : استفاده از منابع داخلي وخارجي وهمچنين نشريات داخلي ، اينترنت
- ميداني : مصاحبه با اساتيد فرش دانشگاهي
2-2- جامعه آماري :
در رابطه با آماري كه در اين مقاله مي توان به آن اشاره كرد ،فراواني مناطقي است كه در آنها در بافت قاليها از انواع طرح ونقشه ي شاه عباسي استفاده مي كنند كه با برداشت از كتاب پژوهشي در فرش ايران به مناطق زير مي توان اشاره كرد :
طرح گلهاي شاه عباسي در فرش مشهد : گلهاي بزرگ شاه عباسي به همراه ساقه هاي نسبتا باريك وظريف از ويژگي هاي طرحهاي قديم مشهد بوده است ...
... طرحهاي افشان بويژه افشان شاه عباسي يكي از مهمترين طرحهاي مورد استفاده در قاليهاي كرمان مي باشد .
طرح افشان شاه عباسي در فرش كاشمر
سبزوار : انواع طرحهاي لچك وترنج شاه عباسي
كاشان : انواع لچك وترنجهاي شاه عباسي... انواع گلهاي شاه عباسي در سبك هاي گوناگون زينت بخش فرشهاي منطقه ي كاشان ميباشند .
نائين : انواع لچك ترنج هاي شاه عباسي
گلپايگان : از طرحهاي متداول اين منطقه عموما لچك و ترنج شاه عباسي
محلات : : انواع لچك وترنج هاي شاه عباسي وافشان شاه عباسي
بيجار: : لچك وترنج شاه عباسي
همدان : استفاده از انواع طرح هاي رايج ايران نظير افشان شاه عباسي ، لچك وترنج شاه عباسي
ملاير : طرحهاي لچك وترنج شاه عباسي
ودرمنطقه اصفهان كه از عمده ترين مراكز بافت فرش با طرح ونقشه ي شاه عباسي در انواع آن مي باشد مي توان اشاره نمود.
2-3- ابزارهاي جمع آوري اطلاعات :
- فيش برداري از كتاب ها ونشريات
- مشاهده ي طرح وبررسي موتيف ها
- مصابحه وتهيه ي پرسشنامه
2-4- ارزيابي اطلاعات :
ارزيابي اطلاعات اين مقاله به عهده ي استاد ارجمند جناب آقاي احراري مي باشد.

3- يافته هاي تحقيق :
3-1- ارائه ي يافته هاي قومي وقبيله اي :
در رابطه با ارائه مطلب مربوط به يافته هاي قومي وقبيله اي ، قبل از هر چيز لازم مي دانم مطلبي از دكتر سيروس پرهام راعنوان كنم در مورد تحولات تاريخي نقوش فرش ايران در دوره هاي مختلف از حيث هندسي و گردان بودن نقوش ، كه اين امر تاثيرات فراواني را بر تغييرات و شكل گيري نقوش شاه عباسي و بالاخص گل شاه عباسي داشته است . پرداختن به سه ماهيت عشايري ، روستايي وشهري بود ايرانيان كه شكل گيري بسياري از نقوش فرش ايران به گونه اي مربوط به اين سه منطقه بوده است :
« دوره ي اول پيش از روزگار صفو يه كه فرشبافي ايران به طور عمده ماهيت عشايري و روستايي داشت ، طرح ها ماهيت ساده شده ي هندسي ونيمه هندسي داشته كه نياز مند نقشه وطرح هاي از پيش آماده شده نبودو غالبآ به شيوه ي « ذهني باف» به انجام رسيد دوره ي دوم صفوي كارگاههاي بافندگي بزرگ ومتمركز در شهرها پديدار شد .( البته درروستا ها نيز همچنين به كار خود ادامه دادند) به تبع اين تحول بنيادي ،نقش مايه هاي سنتي و باستاني طرح هاي ساده شده ي هندسي جاي خود را به طرحها ونقشهاي پيچيده ي اسليمي و گلشاخه هاي پيچان و گردان دارد . بر غم همه ي اين تحولات بنيادي ، فرشبافي عشايري وروستايي و همچنان به حيات آرام و باستاني خود ادامه مي داد و مباني سنتي آن ديگرگون نشد . همچنين قاليهاي شهري هرگز مايه وماهيت ايراني خودرا از دست نداد و پيوند خود را با سنتهاي طراحي و نقشمايه هاي پس از اسلام وحتي پيش از اسلام ايران يكسره نبريد »[9]
3-2- ارائه ي يافته هايي در ارتباط با پتانسيل هاي بالقوه و بالفعل در رابطه با فرش بافي :
در رابطه با اين مسآله كه فرش هاي بافته شده با طرح ونقش شاه عباسي ازچه مواد اوليه و خاصي جهت بافت بهره مي برده است وخواهد برد ،مطلب مشخص ومستندي در كتابها و منابع مورد مطالعه نشده بود ،لذا با توجه به مناطق بافت فرش با اينگونه طرحها ، پس از بررسي مناطق مربوط در اين رابطه نتايجي حاصل گشت به شرح زير :
استفاده از پشم وابريشم براي پرز از خصوصيات بارز فرش هاي بافته شده با اين طرح ونقش هستند .
از پنبه وابريشم به عنوان تار (چله)فرش استفاده ميشود .
در مورد مناطق عمده اي كه از اين طرح ونقش جهت بافت قالي بهره مي گيرند مي توان شهرهاي زير را نام برد :
اصفهان _ مشهد_ كاشمر_ سبزوار_كاشان _نائين _ گلپايگان_ محلات _بيجار_ همدان _ملاير و....
كه در هر منطقه از نوع خاصي از اين طرح استفاده ميشود .
3-3-ارائه يافته هاي تكنيكي توليد فرش :
ابعاد فرشهاي بافته شده با اين نقوش ، اغلب ذرع نيم،دوذرع، و حداكثر6ويا 9 متر مربع است . ابعاد بزرگتر از اين اندازه به ندرت يافته ميشود .
گره به كار رفته معمولآ فارسي (نا متقارن) مي باشد .
رنگهاي مصرفي در رنگرزي اكثرآ طبيعي بوده ، در موارد استثنايي و جهت قاليهاي سفارشي با رنگهاي مخصوص از رنگزاهاي شيميايي استفاده مي شود .
قاليها دو پوده بوده ،رجشماراكثر آنها بالاي 40 رج مي باشد . دارهاي قالي عمودي و ايستاده است .
3-4- ارائه يافته هاي تحقيق در رابطه با رنگبندي :
تنوع رنگ در قالي هاي بافته شده با طرح ونقشه ي شاه عباسي زياد بوده وكمتر اتفاق مي افتد كه در آنها كمتر از چهارده رنگ به كار رود .
مهمترين رنگهاي به كار رفته در اين نقشه عبارتند از :
لاكي سير و روشن _ كرم_ سبز _ عنابي – بژ_ مسي _ خاكي _ سرمه اي _ آبي _زرد _مشكي _نيلي _ فيروزه اي _قرمز آجري
استفاده از رنگهاي نخودي يا كرم و لاكي در زمينه ي قالي در رنگهاي آجري ، سرمه اي در حاشيه آن همچنين استفاده از رنگهاي فوق در رنگبندي گلهاي شاه عباسي .
3- 5 - ارئه يافته هاي توصيفي دررابطه باطرحها ونقوش :
«اساس كليه طرح هاي شاه عباسي بر مبناي كاربرد گل معروف شاه عباسي در اين طرح است . دراين طرحها گلهاي شاه عباسي به همراه بندهاي ختايي و گاه تلفيق آنها با اسليمي ها ، انواع مختلف از نقوش فرش را ارئه مي دهند. انواع طرحهاي اين گروه عبارتند از لچك وترنج شاه عباسي ، افشان شاه عباسي ، شاه عباس درختي ، شاه عباس شيخ صيفي ، شاه عباس جانوري و ....»[2]
« ... با نظري به گلهاي شاه عباسي ، توجه به طرحهاي تجريد يافته ي اناري و گل آن بخوبي احساس مي گردد . اگر اين توجه دنبا له ي تقديس گل انار در ايران زردتشتي باستان هم نباشد، لااقل طرح دلربا و دليره مانند گل انار و خود آن وپيچ وخم خطوط منكسر تاج آن و سر بر كشيدن شعله وار آخرين آثار گلبرگهاي آن ، آنقدر جالب بوده است كه به اين همه طرحهاي گوناگون بيارزد.
و از همه مهمتر نامگذاري اين نوع گل هاست كه در اغلب موارد گل شاه عباسي ناميده مي شوند ودر موارد نادري نيز به گل شيخ صفي موسومند .صرفظر از اين اختلاف راي مسلم كه عمر اين نامگذاري از دوره ي صفوي پيشتر نمي رود و شايد هم اگر استنادي به شيخ صفي شده است ، از نظر احترامي است كه صفويان نسبت به جد اعلاي خود داشته اند و درصد تخليه نام او كوشش ها كردهاند .»[6] (1)
نيلوفر آبي :
«پراكندگي اين نگاره به شكلها وشيوه هاي گونا گون در هنر ساساني وفرش بافي فارس به حدي است كه پس از گل هشت پر پازيريك آن را بايد پر بركت ترين نقشما يه ي باستاني در هنر فرش بافي دانست . تقريبا تمام فرشهاي اشكالي فارس و حتي نقشهاي منظم غير اشكالي ، ماهي در هم ونيز فرشهاي قفقاز صورتي و حالتي از اين نقشمايه در خور دارد . طرفه آنكه اين نگاره ي ديرين سال كه در مغرب زمين به نخل باد بزني و نيلوفر آبي شهرت يافته و در فارس به شكل ساده تر و طبيعي تر آن گل كنگر مي گويند متداولترين نگاره ي فرش بافي دوران صفوي را بوجود آورده و به «گل شاه عباسي» معروف شده است »[9]
بررسي گل نيلوفر آبي در نقش ماهي در هم /هراتي :
«... بنياد طرح هراتي رادر آئين مهر (ميترائيسم) يافته ايم . در آئين مهرباور بوده است كه مهر (ميژه/ميترا)درون آب متولد شده است . به همين دليل در آثار اين آئين مهر رابه صورت كودكي بر روي نيلوفر آبي تصوير مي كنند . دو ماهي دلفين مهر را از آب بيرون مي آورند . مجسمه اي از مهر با قي است كه دو ماهي دلفين را در دوطرف چهره ي او نشان مي دهد ...
مايگان هراتي در دوره ي تيموري فراوان بر روي فرش در تركيب با عناصري ديگر ، مثل ختائي ،اسليمي ،برگ بادبزني ، نيلوفر آبي (شاه عباسي دوره هاي بعد)گل، برگ،غنچه،برهم سوار و... به كارگرفته شد و فرشهاي هراتي دوره ي تيموري را ساخت ...»[15]
«... مهر در آب متولد ميشود و روي يك گل نيلوفر قرارمي گيرد و به همين دليل است كه نيلوفر آبي در فرش ايران تبديل به شاه عباسي شده است و جايگاه خاصي را درنقوش سنتي ما بويژه نقشه هاي فرش يافته است .»
نيلوفر آبي /گل هشت پر :
«... نقشه اين به مرور به گلهاي اناري و در زمان شاه عباس به گل شاه عباسي مبدل مي شود. ريشه اسطوره اي اين گل به افسانه ميترا و آئين آن اشاره دارد . چنين مي توان برداشت نمود كه گل نيلوفر آبي نماد شاخص تجلي اين اسطوره در فرش دستبافت است .
وهمچنين در تعريف نقش ماهي در هم :
بنياد واصل آن دو يا چهار برگ خميده است كه گل بزرگي را در برگرفته اند . از گل وسط به همان گل نيلوفر آبي يا شاه عباسي تعبير مي شود . چنين گفته مي شود كه برگ ها در ابتدا ماهي بوده اند كه در دوران اسلامي به برگ مبدل شده و گل ميان نيز احتمال مي رود چهره انساني بوده كه آن هم به گلي گرد تغيير شكل يافته است.
مهر نقش بسيار مهمي در آئين ديني وزردتشتي ايرانيان داشته است ...
... در همين حال افسانه ديگري تولد مهر را از دوشيزه ي باكره اي مي داند كه در آن درياچه ي هامون باربر مي دارد. مرواريد ودلفين با ماهي از نمادها ونقوش مهر هستند. همچنين نيلوفر آبي نيز از نمادهاي مشهور مهر است كه بر سطح آب مي رويد كه در آن صورت مهر از مادر مهر زاده مي شود ، چرا كه مادر مهر از تحفه اي كه در آب است آبستن ميشود و ميترا را مي زايد . نيلوفر آبي از سويي با آب و از ديگر سو با خورشيد درارتباط است .
ارزش وقيمت گل نيلوفر در اسطوره آئين ميترا جاي بسي تآمل وتفكر دارد ...»[16]

3-6- ارائه يافته هاي توصيفي در رابطه با نقشمايه ها :
انواع طرحهاي نقشه شاه عباسي عبارتند از :
لچك ترنج شاه عباسي ، افشان شاه عباسي ، شاه عباسي درختي ، شاه عباسي شيخ صفي ، شاه عباسي جانوري ، شاه عباسي تصرفي ، شاه عباسي طره اي
وطرح هاي خاص مانند :
طرح سجاده ي شاه عباسي كه آياتي از قرآن در بالاي آن در فرم محراب بافته شده است وطرح شاه عباسي درشت گل كه طرح گلهاي شاه عباسي درشت بافته مي شود .
در موارد فوق نوع لچك ترنج شاه عباسي يا شاه عباسي لچك وترنج به مراتب بيشتر از انواع ديگر جهت بافت در قاليها استفاده مي شود وبعد آن نيز افشان شاه عباسي بيشتر بكار برده مي شود .
در رابطه با گلهاي شاه عباسي به موارد زير مي توان اشاره نمود : گل گرد پيچكي ، گل پنج پر (گل گرد ) ، گل شاه عباسي برگي (انواع گلهاي برگي ) گل شاه عباسي اناري (يكي از معروف ترين طرحهاي اين گل) ، گل شاه عباسي معروف به سه سره ، گل شاه عباسي سه برگي ، گل شاه عباسي دوگل درهم (تركيبي از اناري وبرگي در هم).
اين گلها بسته به نوع طرح برروي بند هاي ختايي قرار مي گيرند.
تصوير ب)

4- تحليل يافته ها :
در اين بخش ابتدا لازم مي دانم در رابطه با نقشه ي شاه عباسي وانواع طرحهاي آن ، به اين نكته اشاره كنم كه پس از بررسي ومطالعات كتب منابع مختلف در اين زمينه وبا عنايت به مطالب:
1- اساس كليه ي طرحهاي شاه عباسي برمبناي كاربرد گل معروف شاه عباسي در اين طرح است . در اين طرحها گلهاي شاه عباسي بهمراه بندهاي ختايي وگاه تلفيق آنها با اسليمي ها ، انواع مختلفي از نقوش فرش را ارائه مي دهند . انواع طرحهاي اين گروه عبارتند از ...[2]
2- بيشتر قاليهاي طراحي وبافته شده در اصفهان داري بن نگارهاي گل شاه عباسي است كه ترنجي در ميان ولچك ها دركنار دارد ... اصولا نقشي از فرش ايران در جهان بنام « نقش اصفهان» معروف شده است اين نقش داراي گل هاي افشان و شاه عباسي
با شاخ وبرگها واسليمي هاي بسيار جالب وموزون در زمينه اي با رنگهاي زنده متنوع طراحي مي گردد .[1]
3- قاليهاي بافته شده در زمان شاه عباس به مكتب شاه عباسي معروف است ، در اين دوره با اغتنام فرصت از وجود هنرمندان عصر ، نقش هاي جديد بويژه با استفاده از اسليمي ها وگلهاي مخصوص بوجود آمده ...[1]
4- اوج هنر فرشبافي ايران را بايد در دوران حكومت سلسله ي صفويان جستجو كرد . در واقع برخي از عاليترين قالي هاي ايران كه تنها نمونه هاي باقي مانده از دوران عظمت اين هنر مي باشد متعلق به دوران حكومت پادشاهان صفوي است ... فرش معروف اردبيل ، در سال 942 يعني 12سال پس از به سلطنت رسيدن شاه طهماسب بافته شده ...[2]
5- ترنج طلايي رنگ فرش تاريخي اردبيل پوشيده شده از تركه هاي ظريف اسليمي با 16 كلاله ي جانبي محصور شده است . اين تركيب جالب در متن به رنگ سرمه اي مملو از شاخه هاي گل اناري كه در جرگه ي طراحان نقش قالي بنام گل هاي شاه عباسي معروفيت دارند جاي گرفته است .[3]
پس با توجه به اينكه قالي اردبيل يا قالي شيخ صفي يكي از قديمي ترين نمونه هاي بافته شده در دوران صفويه است ونيز بررسي نقش وطرح آن كه داري گلها وشاخه هاي پر شده از گلهاي اناري و شاه عباسي است ،همچنين نمونه هاي فراوان فرش بافته شده با اين طرح ونقش در اصفهان كه پايتخت صفويه بوده است فرضيه هاي فوق تاييد مي گردد كه پيدايش وشكل گيري نقشه ي شاه عباسي (نقوش گردان وپيچان در زمينه فرش كه مملو از انواع گلهاي شاه عباسي است ) از دوران صفويه بوده است . كلا مي توان گفت ايجاد نقوش گردان وخارج شدن نقوش از فرم كامل هندسي از بعد از دوران صفويه در فرش ايران آغاز مي گردد .
اما نكته ي بسيار مهم در اين قسمت از تحقيق به نقش گل شاه عباسي – ونحوه وزمان پيدايش وشكل گيري اين گل در فرش وهمچنين هنر ايران مربوط مي شود . گلي كه در نزد بعضي از اساتيد وكارشناسان فرش با نام نيلوفر آبي و لوتوس نيز ناميده مي شود .
از فرضيه هاي مختلف وهمچنين بررسي نقش اين گلها در هنر ايران ودر دوران قبل از صفوي ، اينگونه استنباط مي شود كه شكل گيري اين گل مربوط به دوران قبل از صفويه است ، لذا با توجه به مطالب :
1- پراكندگي اين نگاره به شكل ها وشيوه هاي گوناگون در هنر ساساني وفرش بافي فارس به حدي است كه پس ازگل هشت پرپازيريك انرا بايد پربركت ترين نقشمايه ي باستاني در هنر فرشبافي دانست . تقريبا تمامي فرشهاي اشكالي فارس وحتي نقشهاي منظم غير اشكالي ، ماهي درهم ونيز فرشهاي قفقاز صورتي وحالتي از اين نقشمايه در خود دارد . طرفه آنكه اين نگاره ي ديرين سال كه در مغرب زمين به نخل بادبزني ونيلو فر آبي شهرت يافته ودر فارس به شكل ساده تر وطبيعي تر آن گل كنگر مي گويند ،متداول ترين نگاره ي فرش بافي دوران صفوي رابوجود آورده وبه «گل شاه عباسي » معروف شده است.[9]
وهمچنين اشاره پرهام در پيشگفتار كتاب به اين مسئله كه «گل شاه عباسي تكامل يافته ي نقش نيلوفر آبي در هنر ساساني است » وبررسي دوره هاي تاريخي فرش بافي در ايران .
1- بررسي نقش نيلوفر آبي در نقوش ماهي درهم / هراتي
2- بررسي نقش اسطوره اي گل نيلوفر آبي : نقش اين گل به مرور به گلهاي اناري ودر زمان شاه عباس به گلهاي شاه عباسي مبدل مي شود ...[16]
3- نوشته هاي پروفسور پوپ دررابطه با نيلوفر آبي دربررسي هنر ايران
وضمن بررسي نقشمايه ها وموتيف هاي اين گل برروي ظروف سفالي مربوط به دوره هاي ساساني وبعد از آن در كتاب بررسي هنر ايران ، مي توان فرضيه هاي فوق را اينگونه ثابت كرد كه پيدايش گل شاه عباسي كه تكامل يافته ي گل نيلوفر آبي است مربوط به دوره هاي قبل از صفويه بوده وشكل گيري آن برروي ظروف سفالي دليلي محكم بر اين گفته است .
(در بررسي موتيف ها ، مي توان سير تكامل وتغييرات بر روي گل را بوضوح مشاهده كرد)
پس با عنايت به مطالب فوق پيدايش اين گل مربوط به درره ساساني وقبل از اسلام بوده است . البته گفته هايي نيز بر اين مبني وجود دارد كه گلهاي نقش شده برروي فرش پازيريك را نيز نيلوفر آبي مي نامند كه شايد شكل گل نيلوفر آبي خود برگرفته از گلهاي چند پر فرش پازيريك باشد كه با توجه به اين مطلب وهمچنين هجاري هاي سنگي مكشوفه در نينوا ، مي توان پيدايش اين گل را در دوره ي هخامنشيان نيز بررسي نمود . ولي چون چون دلايل كافي براي اثبات اين مطلب موجود نيست ، همچنان بصورت فرضيه خواهد ماند .

5- جمع بندي وپيشنهادات :
تلاش اينجانب در ارائه ي اين مقاله اين بود كه بتوانم تنها گوشه اي از خصوصيات فرش ايران ، بالاخص طرح ونقوش قاليها رابه علاقه مندان اين رشته عرضه نمايم .
در پايان نيز بر خود واجب مي دانم ازهمه ي بزرگواراني كه بنده را در تهيه وانجام اين پژوهش ياري كردند تشكر وقدرداني نمايم.
« هنر بي انتها است ، اما فرصتهاي طلايي ما روزي به پايان خواهيد رسيد.»
پائيز وزمستان 1383

فهرست منابع :
- دانشگر،احمد . فرهنگ جامع فرش يادواره (دانشنامه ي ايران).تهران . گلشهر.1376
- ژوله ، تورج . پژوهشي در فرش ايران . تهران . يساولي . 1381
- صور اسرافيل ، شيرين. طراحان بزرگ فرش ايران . تهران .پيكان.1381
- نصيري.، محمد جواد. سيري در هنرقاليبافي ايران. تهران .1374
- حصوري ، علي. مباني طراحي سنتي در ايران . تهران . چشمه .1381
- ادواردز ، سيسيل. صبا ، مهين دخت. قالي ايران. تهران . فرهنگسرا.1368
- حشمتي رضوي ،فضل ا... . فرش ايران . تهران .دفتر پژوهشهاي فرهنگي .1380
-كونل ،ارنست. مالكي ، شهريار . اقدسيه، هادي . اسليمي وختايي ، گلهاي شاه عباسي . تهران . فرهنگسرا .1367
- يساولي ،جواد. شناخت قالي ايران. تهران . فرهنگسرا .1375
- عصاره ، امير حسين. آقا كابلي ، سيدعلي. فرهنگ واژگان فرش . اصفهان . گلدسته .1381
- پرهام ، سيروس . دستبافتهاي عشايري وروستايي فارس . تهران .امير كبير.1371
- هانگلدين ، آرمن . كريمي ، اصغر . قاليهاي ايراني . تهران .فرهنگسرا .1375
- دهخدا، علي اكبر. لغت نامه . جلد چهاردهم
- معين،محمد . فرهنگ فارسي
- عصاره، امير حسين . جزوه ي درسي سبك شناسي . دانشگاه آزاد اسلامي واحد نجف آباد.1381
- پوپ،آپهام . بررسي هنر ايران
-POP Arthuru: Ackerman , Phyllis.(Editor)
An In troduction to Persian Art . since the seventh centry A.D
Oriental Rug Review -
Orient stars A carpet collection. -
Rugs of the Mediterranean countries. –
6-2- فهرست منابع وماخذ عنوان شده درپيشينه ي تاريخي وارائه يافته ها:
[1] فرهنگ جامع فرش ، احمد دانشگر ، صفحه ي 342و468و470و61و326
[2] پژوهشي در فرش ايران ،تورج ژوله، صفحه ي 20
[3] سيري در هنر قاليبافي ايران ، محمد جواد نصيري، صفحه ي 71
[4] شناخت قالي ايران ، جواد سياولي ، صفحه ي 98و106
[5] قاليهاي ايراني ،آرمن هانگلدين، صفحه ي61
[6] اسليمي وختايي ، گلهاي شاه عباسي ،ارنست كونل – شهريار مالكي –هادي اقدسيه، صفحه ي 78و88
[7] فرهنگ دو زبانه كاربردي تخصصي واژگان فرش، امير حسين عصاره ، سيد علي آقا كابلي ، صفحه ي 73و78و60
[8] فرهنگ فارسي ، محمد معين
[9] دستبافهاي عشايري وروستايي فارس، سيروس پرهام، صفحه ي 104
[10] لغت نامه ، علي اكبر دهخدا، صفحه ي 20317
[11] آئين هنر وآموزش نقاشي ايراني (گلهاي ختايي) پرويز اسكندر پور خرمي ، صفحه ي 39تا41
[12] جزوه ي درسي دانشگاهي ، درس سبك شناسي ،استاد امير حسين عصاره
[13] قالي ايران،سسيل ادواردز، صفحه ي 52
[14] بررسي هنر ايران ، پروفسور آبهام پوپ ، صفحه ي 2410تا2417
Arthuru: Ackerman , Phyllis.(Editor) POP
An In troduction to Persian Art . since the seventh centry A.D 2410-2417
[15] مباني طراحي سنتي درايران ،علي حصوري ، صفحه ي 43و47
[16] مجموعه مقالات اولين سمينار ملي تحقيقات فرش دستباف، نقش واسطوره در فرش دستباف ايران، نازيلا دريايي، صفحه ي 77
Summary:
Persian carpet has different designs and plans. It is beautiful and my sterious and it is as old as the history of art in Iran . Every where in this country a design is drawn and the a carpet based on the style of that region is woven . Each of these designs and styles needs much consideration and deliberation .whose mind has created this masterpiece? And to which age of this territory dose it belong?
By discovering Pazyryk carpet and after consideration of the designs and plans of this old carpet it was found that the history of carpet in this territory was older than what was supposed , although the allocation of this carpet to Iranian is because of the designs and plans found in persepolise and in the reign of Achaemenian.
In different circumstances of time and place the design of these carpets have always faced with cartain changes and transitions .these change of designs in different periods of carpet wearing in Iran have been based on the conditions and have been derived from people customs and belifs in different parts of the contry .Investingating and evalusting these changes and transitions has had a major role and determines important points in the formation of a design and a style in a certain place and time in Iran . By clear look and investigation in the designs of the carpets and careful study of the plans. Certain componets and combinations can be found –like flower leaf bush bird tree vase .......- which in combinations with each other along with different methods and styles make aplan called design and each of them has different plans too. In these design the flowers are the symbols of the beauty of the nature and carpets in Iran. In this article after considering the historical route of shah Abbasi designs and their formation the transition and evolution of palmette flower is reviewed.

پژوهشگر:مينا كرباسی نجف آبادی

منبع :