نقوش و طرح های فرش

طرح هاونقوش قاليهای موجوددرگنجينه فرش ومنسوجات آستان قدس رضوی(بخش اول)

دراين مقاله به معرفی دستبافهای نفيس مجموعه وانواع طرحهاونقشمايه های آن موردتوجه قرارگرفته است وباعنايت به اينكه يكی ازعوامل تاثيرگذاردرافزايش كيفيت فرش دستباف طرح ونقش آن است .

قاليهای ايرانی متنوع ترين وزيباترين قاليهای جهان می باشد وروح خلاق طراح دوستدارجلوه های زيبا،پايدار،اصيل وبديع ايرانی است وباقلم خويش انواع طرحهارابوجودآورده است لذابرای شناخت بيشترتعريفی جامعتر ازطرح ونقش ونقشمايه های درقاليها شده است وهمچنين انواع تقسيم بندی طرحهاونقوش وزيرمجموعه های آنها وتاريخچه نقوش وتحولات آن وحالت كلاسيك ورمزماندگاری طرحهاموردبررسی قرارگرفته است .

قالی ،اين چكيده هنر ايرانی وسرآمد صنايع دستی جهان ، يكي از نشانه‌های ذوق ، سليقه ، شكيبايی و پويايی انديشه ايرانيان است كه با طرح ، نقش و رنگ بندی سحرآميز خود ، قرنهاست بر بلنداي موزه‌های بزرگ دنيا مي درخشد و پيام آور فرهنگ ، تمدن و تبلور تفكر ايرانيان به همه جهانيان است .
آستان قدس رضوي رضوي اين نهادمقدس وعظيم كه به بركت صاحب بزرگوارآن حضرت علي بن موسي الرضاعليه الاف والتحيه والثناءبه لحاظ بنيان ديني وفرهنگي ازجايگاه عالي وويژه اي درجهان اسلام برخورداراست وبه بركت نظام ارزشمندحكومت اسلامي ومسئوليت بي نظيروبي بديل مقام منيع توليت عظما وسايرمسئولين دردهه اخيرتحولاتي عظيم درموزه ها صورت گرفته كه زمينه تبديل آن رااز يك موزه سنتي به موزه هاي نوباديدگاهها واهدافي تازه ومتناسب بانيازهاي جامعه امروزي فراهم كرده است درراستاي توسعه فضاهاي فرهنگي وافزايش بهره‌مندي مشتاقان از امكانات موجود تصميم به ايجاد گنجينه‌اي ازفرش‌ها ومنسوجات نفيس وگرانبها نمود كه ساليان متمادي مزين كننده رواقها ومبادي ورودي هاي حرم مطهر و زيرگامهاي زائران و مشتاقان حضرت علي بن موسي الرضا عليه الآف التحيه و الثناء ، پهن و يا به صورت پرده استفاده مي‌شده است و اين در شناسنامه افتخاراتشان ثبت گرديده است . ساختمان گنجينه فرش ومنسوجات يكي از بناهايي بوده كه به عنوان كتابخانه و بعد به عنوان تالار تشريفات استفاده مي‌شده است سقف اين بنا با گچبريهاي پر نقش ، نگار و زيبا چشم هر بيننده را به خود معطوف مي‌دارد وهمچنين قسمتهاي مفروش شده آن با دستبافتهاي بافندگان شركت فرش آستان قدس رضوي از جمله عوامل زيبايي وچشم نوازي بيشتراين گنجينه مي‌باشد . اين بنا ازسال 1377 به همت كارشناسان و مسئولان محترم آستان قدس رضوي به عنوان گنجينه فرش نامگذاري شد و در تاريخ 18/4/1377 توسط مقام منيع توليت عظماي آستان قدس رضوي درجوار بارگاه ملكوتي ثامن الحجج علي بن موسي الرضا ( عليه السلام ) جهت بازديد علاقمندان ومشتاقان گشوده گرديد ، اين گنجينه در دو طبقه با زير بنا 970 متر مربع با فضاي نمايشي هر طبقه 400 متر مربع يكي از بزرگترين مجموعه‌هاي فرش ايران بشمار مي‌رودكه درحال حاضر مشتمل بر60 تخته قالي، قاليچه وانواع سوزن دوزي‌هاي گلابتون ، قلابدوزي ، ده يك دوزي ، معرق دوزي از دوره صفويه تاكنون كه توسط مشتاقان و زائران و مجاوران به بارگاه ملكوتي هشتمين امام همام اهداء يا وقف شده است در معرض بازديد عموم قرارداده است . قاليهاي اين گنجينه با بهترين وزيباترين طرحها نظير طرحهاي محرابي ( درختي ، گلداني ، باغي ، قنديلي و دورنما ) لچك ترنج ، افشان ترنج،افشان بندي ، ماهي درهم ، شكارگاه ، تصويري ، بته جغه كه به صورت قالي ، قاليچه ، پرده‌اي ، سجاده ، تابلو فرش و... بافته شده است موجود مي‌باشد واز مهمترين مراكز بافت چون ، اصفهان ، كرمان ، كاشان ، تبريز ، خراسان ، سنندج و ... مي باشد. آثارموجوددراين گنجينه باقاليهاي دوران صفويه اهدايي شاه عباس ، شاه طهماسب و امين كرماني ونيزازديگرواقفين وهنرمندان معاصر چون ارجمند كرماني ، محمد نقاش مشهدي ،محمد ولد كرماني، استاد عمو اوغلي، حاج غلامحسين مرتضي زاده ، حاج يدا... صفدرزاده حقيقي ، حاج فيض ا... صفدرزاده حقيقي،حاج غلامعلي صفدرزاده حقيقي ، حاج محمد صيرفيان ، حاج محمد نوبري ، محمد علي فلسفين ، حسن نظامي دوست ، پوران مسگرزاده ، كريم سمساپور و ... مزين شده است .

تاريخچه زيرانداز
فرش به عنوان نمادي ازتفكروانديشه بشري و متاثراز حس نوجوئي اودر طول تاريخ با فراز و نشيبهايي روبرو بوده است گاه با فراغت فكري هنرمندان و محيط مناسبي كه براي مصائب طبيعي وغيرطبيعي برپيكر جامعه وارد شده آن را به دوره نهفتگي وخمودي سوق داده است. بدون شك قدمت استفاده از زيرانداز كه انسانهاي اوليه درطول حيات چندين هزار ساله خود بر روي كره خاكي در شرايط بسيار ابتدايي زندگي مي‌كردند وبراي رفع احتياجاتشان ازساده‌ترين اشياءكمك مي‌گرفتند وبا شكارحيوانات توانستند مواد غذايي خودرا تامين كنند واز پوست آن نيز به عنوان وسيله مناسبي براي محافظت در برابر عوامل جوي سرما وگرم نگهداشتن بدن خويش استفاده كنند وهمچنين جهت استراحت و آسايش واستفاده از پوشش و زيرانداز از پوست حيوانات شكارشده واز برگ والياف نرم گياهي استفاده مي‌كردند وبه تدريج اوضاع واحوال زندگيشان بهتر و كاملتر شد و افزايش مهارتهاي يك قوم با قوم ديگراين امكان را مهيا ساخت وبه اهميت الياف پشمي پي برده وبا توجه به فراهم بودن مواد اوليه زيراندازي مناسب تري توليد نمايند و فنون بافت زيرانداز‌هاي نظير حصيربافي و بوريا و نمدبافي شروع و به گليم و فرشهاي پرزدار درشت بافت سپس به قاليهاي نفيس تغيير يافته و همواره گوياي فرهنگ خاص زندگي افراد هر منطقه بوده است ونقوش طرحهاي بكار رفته در فرشها نمايشگرارزشهايي بوده كه پيرامون محيط زندگي خود الهام گرفته‌اند و با توجه به شرايط آب و هوايي هرمنطقه زيراندازهاي مناسب براي خود مي‌بافتند

تاريخچه فرش دستبافت
فرش ايران داراي سابقه‌اي تاريخي بسيار طولاني است و طي هزاران سال بازگو كننده ذوق و هنر ايران و ايراني بوده است . در ايران از دير باز بافتن انواع فرش متداول بوده و انگيزه‌اي اجدادي داشته است . ذوق و خلاقيت هنري هر جامعه‌اي از سنن زندگي و سوابق تاريخي و محيطي آن قوم ريشه و الهام مي‌گيرد و غالباً اين ذوق و استعداد در يك يا چند رشته خاص متبلور مي‌شود از جمله هنرهايي كه در اين سرزمين به مرور زمان به كمال رسيده است و ذوق هنرمند ايراني در پهنه آن تجلي وافر يافته هنر قاليبافي است . دليل اين شكوفايي و تعالي را علاوه بر خصوصيات ذاتي ايرانيان مانند هنر دوستي ، هنرمندي و بردباري و ... بايد درفراواني مواد اوليه توليد فرش از قبيل پشم هاي مرغوب و انواع گياهان رنگه‌دار دانست چادرنشينان و ايلات مناطق سردسير ايران در سير تكاملي زيراندازهاي خويش، با بهره‌گيري از تجارب قبلي و ذوق و هنر ذاتي و تكيه بر امكانات و ابزار موفق به بافت قاليهاي اوليه شدند كه اين قاليها داراي گره تك تار و به خاطرنياز به ضخامت قالي پرز آن را نمي‌چيدند و بدون نقش يا داراي نقوش بسيار ساده هندسي و با پشم‌هاي خود رنگ و بر روي دارهاي اوليه بافته مي‌شد و به تدريج به تجربه‌هاي بسيار پيشرفته‌اي مهم در كنار قاليبافي مطرح شده و تنوع فراواني با استفاده از رنگهاي طبيعي موجود در طبيعت ايجاد گرديد و گره‌ها منظم و محكم‌تر مورد استفاده قرار گرفت . و به جز زيرانداز به قاليهاي تزئيني نظير روزيني و جل اسبي و... دست يافتند. هنر قاليبافي در ايران با فرهنگ و آداب و رسوم ايرانيان پيوستگي خاص دارد و بازندگي مردم پيوند عاطفي داشته و اين موضوع باعث دوام و بقاي آن است .

تعاريف واژه ها
فرش : فرش واژه اي است عربي كه اسم مفعول آن مفروش وصيغه مبالغه واسم فاعل آن فراش مي باشدوفراش درزبان عربي به مفهوم زمين ودرمقابل عرش بكارمي رود كلمه فرش براي هرگستردني بكار مي رود فرش در بين عامه مردم به زير اندازي گفته مي‌شود كه با مواد اوليه طبيعي مانند الياف پنبه ، پشم ، ابريشم ، كتان و غيره يا مصنوعي به صورت دستي يا ماشيني بافته مي شود اگر چه گليم ، زيلو ، جاجيم ، پلاس ، نمد و امثال آنها نيز فرش‌اند اما اصطلاح فرش معمولاً براي قالي بكار مي‌رود .
قالي = قالين = خالي = غالي = غالين مأخوذ از « قاليقلا » است و به اعتقاد ايرانشناس معروف ، آقاي پوپ ، واژه قالي از يك شهر ازمني نشين به نام « قاليقلا »گرفته شده كه قاليبافي در آن رواج داشته است قالي : دستبافي است پرزداركه از طريق درگيري پرزو گره زدن آن بر تار و نيزعمل پود گذاري فراهم مي گردد . كه با نخ و پشم و يا ابريشم و نقوش مختلف بافته مي شود وهمچنين به فرشهاي گفته ميشودكه معمولادراندازهاي 3 × 2: 6 متري 5/3 × 5/2 :9 متري 4 × 3 :12 متري و... باشد از6 متر به بالا قالي ناميده مي شود
نقش: نگاشتن ،نگارش،نقش كردن. نگاركردن چيزي به دورنگ ياچندرنگ وزينت كردن آنرا رنگ كردن چيزي به رنگي يارنگهائي نشان واثرگذاشتن درروي زمين نقش .صورت .تصوير.رسم ترسيم نقش بستن :كنايه ازتصويركردن ،نقاشي كردن ،نقش كشيدن ،رسم كردن طرح :صورت ،پيكر
نقشه:صفحه كاغذي كه درروي آن شكل وصورت چيزي رارسم كردن ،طرحي كه براي انجام كاري ريزند.
طرح ونقش:.نقش فرش حاصل هنرنمايي طراحان ونقاشان هنرمند است وازتركيب خطوط واشكال وانواع نقشمايه ها بوسيله بافتن نخ هاي رنگين پرزبرروي تارها برطبق نقشه طراحي شده بوجود مي آيدو طرحهاي موجود در فرش متنوع مي باشد و همين تنوع در طرحها رمز تمايز قالي ايران از قاليهاي ساير كشورها مي باشد كه در تقليد از طرحهاي ايراني مبادرت مي‌ورزند ايران سرزمين قالي است طرحهاي آن چنان گنجينه غني بوجود آورده كه با وجود تقليد غارتگرانه بسياري از نقشه هاي قالي ايران باز هم طرحهاي خاص اين سرزمين فراوان است و مهمتر از همه رشته فكر و ابتكار نامحدود هنرمندان ايراني است كه طرحهاي متنوع و جديد ايجاد نموده و گنجينه هنري را غني تر مي سازند. قالي در ايران داراي طرح و نقش متمايزي است كه چون با رنگهاي متنوع جمع مي گردد دنيايي از لطافت و هنر را مجسم مي سازد. طرح و نقش قالي ايران نمايانگر نگرش خاص ايرانيان به جهان هستي است واستفاده از رنگهاي درخشان و نشاط انگيز در شاخ و برگها و گلها در قالي با طبيعت رقابت دارد. يكي از عوامل با اهميت و در خور توجه كه شهرت قاليهاي ايران را دو چندان كرده است نقوش دلپذير و طرحهاي بي مانند و متنوع است هر فرش داراي نقشي مختص به خود داشته بگونه اي كه صدها و هزاران طرح جذاب را مي توان در فرشهاي ايراني جستجو كرد كه در نوع خود در كمال و زيبايي هستند و طراحان با ذوق در برخورد با فرهنگها وهنرهاي اقوام مهاجر ومهاجم به كشور با هوشمندي و بي‌ادعايي خاص خودگزيده ترين و دلپسندترين طرحها را انتخاب ودرطرح خويش گنجانيده اند وباطرحهاي تلفيقي وابتكاري توانسته‌اند ارائه هنر نقش قالي ايران را به حد تعالي برسانند. ابداع ونقش آفريني درارائه طرحهاونقشهاي بديع ازجمله خصلتهاي ذاتي هنرمندطراح ايراني است اوباالهام ازنقوش وطرحهاي مختلف آنچه رامطابق باذوق وسليقه وفرهنگ قومي اش نمي داند ازذهن مي زدايد وآنچه راموردپسنداست ميپذيردوبادخل وتصرف درنقوش مختلف درنهايت طرحي راارائه مي دهد كه زيباودلپسنداست تنوع درطرحهارمزپيشتازي وپويايي وبرتري قالي ايران است طرحهاي قالي ايران چه روستاي وچه شهري به دوشيوه ياسبك كاملامتفاوت كه به آساني قابل تشخيص است تقسيم مي شود.
1-طرحهاي شكسته كه خطوط افقي ،قائم ومايل راشامل مي شودكه جزء ابتدائي ترين وقديمي ترين طرحهاست كه به ذهن هنرمندان طراح راه يافته است وبه واسطه سادگي موردتوجه بسياري ازروستائيان بوده است وبدون ترسيم برروي كاغذ شطرنجي مي توان استفاده كرد
2-طرحهاي گردان باكمك ازخطوط منحني بوجودمي آيدوتوسط طراحان برروي كاغذشطرنجي طرح مي شودوبعدبافنده ازروي آن طرح رامي بافدزيبايي طرحهابه عواملي همچون رنگ آميزي ،پركاري ونوع طرح بستگي دارد

انواع طرحها
1ـ طرحهاي آثار باستاني و ابنيه اسلامي: براي ترسيم اين طرحها از ساختمانها و كاشيكاريهاي آن و اشكال هندسي و تزئيني بناها الهام گرفته مي شود و در طول تاريخ طراحان در اينگونه طرحها دخل و تصرف كرده و طرحهاي فرعي از آنها بوجود آورده كه معروفترين آنها عبارتند از: طرح مسجد شيخ لطف‌الله، حرم حضرت رضا(ع)، مسجد كبود، مقبره شيخ صفي الدين اردبيلي، سردر امامزاده محروق، گنبد قابوس، مسجد شاه اصفهان، تخت جمشيد، طاق بستان، طاق كسري، ايوان مدائن و ظروف و آثار زير خاكي كليه طرحهاي آن برگرفته از نقوش و اشكال هندسي و تزئيني بناها، عمارات و نمونه از كاشيكاريهاي آن مي‌باشد. بعضي از طراحان اصل نقوش را بر حسب سليقه تغيير داده اما طرح اصلي بنا را حفظ مي‌نمايند.
2ـ طرحهاي شاه عباسي : طرحهاي شاه عباسي به سلسله طرحهايي اطلاق مي‌شود كه بيشتر گلها و نگاره‌هاي مرسوم در دوره صفويه و سلطنت شاه عباس نقش و طرح مي‌شود كليه طرحهاي شاه عباسي بر مبناي كاربرد گل معروف شاه عباسي مي‌باشد و گلهاي شاه عباسي يا بندهاي ختايي و گاهي نيز با تلفيقي از اسليمي‌ها ارائه و طراحي مي‌شوند كه برخي از آنها عبارتند از: لچك ترنج شاه عباسي، افشان شاه عباسي، شاه عباسي درختي، شاه عباسي جانوري، افشان، طره‌دار سلسله‌اي
3- طرح افشان : در اين گروه كليه بندها و نگاره‌هاي فرش پيوستگي و ارتباط كاملي بايكديگردارند، به نحوي كه طراح در هنگام شروع طرح تا پايان آن قلم از كاغذ برنداشته و يك ارتباط مداوم و پيوسته بين قسمتهاي مختلف طرح بوجود مي‌آورد و تمامي گلها و برگها و بندهاي موجود در متن فرش پراكنده و افشان شده‌اند و قرينه نگاري در گلها و برگها وجود ندارد، در طرح افشان بندي طرح بدون لچك ترنج به نظر مي‌رسد در حاليكه گاهي نقشهاي پراكنده در سرتاسر متن قالي چنان طرح مي‌شود كه گلي در وسط به جاي ترنج مي‌نشيند و گلهايي در چهار گوشه فرش به جاي لچك‌ها مي‌باشد. هر طرح با توجه به اينكه بر روي چه نگاره و چه نقشي بيشتر تكيه كند، اسم ويژه‌اي داردكه انواع آن عبارتند از افشان ، افشان بندي، افشان شكسته، افشان دسته گلي، افشان حيواندار، افشان ترنج‌دار، افشان اسليمي، افشان شاه عباسي.
4 - طرح ختايي : طرح ختايي نقش شده گل بوته هاي گلهاي شاه عباسي است. در طرح ختايي خط‌ها منحني هستند با پيچ و خم‌هاي موزون كه گلها را به هم پيوند مي دهند انحناء ختايي ها اصولاً به منظور جلوه دادن و راهنمايي چشم به جانب گل است. گلها در اين طرح جملگي از گل اصلي و مورد نظر پيروي مي كنند و با آن متناسب‌اند. برخي پژوهشگران معتقدند كه اين طرح از عهد صفويان به فرش ايران راه يافته و در شهر «ختا» ابداع گرديده و ختايي نام گرفته است اما قاليبافان ايراني اين كلمه را به صورت «خطايي» بكار مي برند و عقيده دارند كه طرحي است نتيجه خطا و اشتباه كه در حقيقت خطايي «طرح مجرد گياه گلدار» مي باشد.
5- طرح اسليمي : گونه اي ازنقش و نگار كه از خطوط ‌پيچيده و چرخشي و گردان تشكيل شده وهنرشناسان غرب نام «عربسك» بدان داده و آن را به هنرمندان اسلامي نسبت مي‌دهند و پيدايش طرح اسليمي به دوران بعد ازاسلام مي‌رسد اساس اين طرح گرفته شده از پيچش شاخه‌هاي درخت است و اين نگاره در نقش‌ها سابقه بسيار دارد.وطرح اسليمي طي قرون و اعصار بدست هنرمندان ايراني تكامل يافته و با نقوش فرش در هم آميخته كه از اسليمي‌هاي موجود در قالي مي توان به اسليمي حلزوني، اسليمي برگ‌دار، اسليمي خرطومي، اسليمي دهن اژدري، اسليمي ساده، اسليمي شكسته، اسليمي ماري، اسليمي گلدار و...اشاره كرد اين طرحها بر مبناي گردشهاي منظم بندهاي اسليمي است.وكلمه اسليمي از اسليم به معناي جوانه گرفته شده و شايد هم مصغر كلمه اسلامي باشد.

6- طرح بته اي : اين طرح از جمله نگاره هايي است كه از هزاران سال پيش به گونه هاي مختلف، زينت بخش نفيس‌ترين بافته‌ها و ساير آثار هنري بوده است. اصل و منشاء بته سالهاست كه مورد بحث بوده است و هر كدام آن را به نوعي تفسير و تعبير كرده‌اند. برخي معتقدند بته نقش شعله آتش و نمادي از آتش مقدس آتشكده زرتشتيان است و عده‌اي آن را به ميوه درخت كاج، درخت سروي كه باد بدان وزيده است، بادام، زهدان مادر، پرنده مهر، مشت بسته تشبيه كرده‌اند كه مانند مُهري در دوران گذشته توسط شاهزادگان و امرا به پايين اسناد زده مي شد و اين گونه نقش را بته ميري ناميده‌اند. بته ميري طرح جواهرات سلطنتي نيز بوده و جلوي تاج قديمي شاهان به اين شكل با جواهرات مختلف تزئين مي شد و بعضي عقيده دارند كه مير محفف كشمير است طرح بته اي تجريد يافته درخت سرو است، يعني همان بته هاي سركجي كه به بته جقه شهرت يافته است. علاوه بر ايران اين طرح در شبه قاره هند نيز از ديرباز رواج داشته است. طرحهاي بته جقه در اندازه ها و اشكال مختلف به چشم مي خورد. معروفترين طرحهاي بته اي عبارتند از بته جقه، بته شاخ گوزن، بته ترمه، بته سرابندي، بته خرقه‌اي، بته كردستاني، بته ميري.
7- طرحهاي محرمات : در اين گونه طرحها متن فرش از جهت طولي به رديف هاي موازي تقسيم مي‌گردد و درون رديفها با نگاره‌هايي همچون بته جقه، انواع اسليمي يا ختايي و يا گل و برگهاي ديگر تزئين مي گردد و متن فرش راه راه است
8- طرح قابقابي : از طرحهاي كه در آن زمينه قالي با قابهاي منظم چند ضلعي تزئين مي‌گردد كه گاهي هر يك نقشي مجزا و گاهي نقش همسان دارند.طرحهاي قابي يا خشتي متن فرش به قابها ياكتيبه هاي چند ضلعي مختلف تقسيم مي شود و بطور منظم كنار هم قرار مي گيرند و داخل هر قاب به گل و برگهاي مختلف تزئين مي شود.
9- طرح بندي، بازوبندي : طرحي است برگرفته از شكل بازوبند يا گردن بند و كمربندهايي كه درگذشته ايرانيان به پهلوانان هديه ميدادند دراين نقش چون قطعات تكراري طرح در سر تا سر فرش ضمن تكرار به هم مي پيوندند. اين گونه طرحها را بندي گوينداين واگيره اصلي در سرتاسر فرش هم از جهت طول و هم از جهت عرض به قطعات منظم تقسيم شده و هر قسمت توسط خطوط يا بندهايي به قسمت همجوار خود پيوند مي خورد و از به هم پيوستن اين قسمتها طرح بوجود مي آيد كه برخي عبارتند از بندي خشتي، بندي ميناخاني، بندي شاخ گوزني.
10- طرح گلداني : اغلب با استفاده از شكل گلدان در اندازه هاي مختلف طرح بوجود مي آيد گاه يك گلدان بزرگ پر از گل تمام فرش را در بر مي گيرد و گاهي چند گلدان كوچك به طور متقارن يا غير متقارن سرتاسر متن قالي را تزئين مي‌كند.نقشه هاي گلداني طرح گل و گلدان در آن به صورت مجرد يا مكرر در متن و بر مبناي گلهاي طبيعي بويژه گل رز با رنگهاي مختلف مي باشد
11- طرح گلفرنگ:كليه طرحهاي اين گروه برمبناي گلهاي طبيعي بويژه گل رز مباشدكه عبارتنداز:گل فرنگ بيجار،گلفرنگ دسته گلي ،افشان گل فرنگ
12- طرح محرابي : الهام بخش طراحان نقش قالي در بوجود آوردن اين طرح ، محراب مساجد است. متن محراب گاهي ساده و بدون نقش و گاهي پوشيده از شاخ و برگها و گلهاي شاه عباسي و گاهي در متن آن نقوش از قبيل درخت يا گلداني مملو از شاخه هاي گل و حيواناتي نظير طاووس، آهو و يا غيره يا كتيبه و نوشته‌جات و قنديل آويزان از سقف محراب طرح مي‌شود.طرح قاليچه هاي مخصوص نماز نقش محراب مساجد و نشان دهنده قبله كه در بالا با خطي گردان يا منحني سمت جلو محراب را طرح مي‌كنند. گروههاي فرعي اين طرح عبارتند از: 1ـ محرابي قنديلي 2ـ محرابي گلداني 3ـ محرابي ستوندار 4ـ محرابي دورنما 5ـ محرابي درختي 6ـ محرابي گل و بوته 7ـ محرابي هزار گل
طرح محرابي قنديلي : قنديل (چراغ) وسيله اي كه در آن چراغ مي افروزند و آن معرب كنديل است.در فرش، قنديل شكل چراغ‌دان است كه معمولاً در دو طرف ترنج بافته مي شود. در طرحهاي ابنيه و محرابي، شكل آن به عنوان روشن كننده محراب يا مسجدكه در قسمت بالاي محراب بگونه اي آويخته بافته مي شود.
طرح محرابي درختي :در برخي طرحهاي محرابي در زير طاق محراب شكل انواع درختان سرسبز بافته مي شود نظير درخت طوبي ،درخت سرو ،درخت زندگي و... كه از نقشهاي بسيار زيبا و متداول در فرش ايران است.
13- طرحهاي درختي : كمبود آب در بعضي از مكانها وجود دارد و درخت سمبل زندگي و نيروي حياتي است و از طرفي به علت مقدس بودن آن نزد ايرانيان هميشه مورد توجه بوده است و تنه درخت در حكم پدر خانواده و شاخه ها در حكم اولاد وي مي باشد.در طرحهاي اين گروه درخت و درختچه‌هاي كوچك و بزرگ بويژه به صورت انفرادي تركيب اصلي را تشكيل مي دهند و با اجزاي ديگري تركيب مي شوند معروفترين طرحهاي اين گروه عبارتند از: درختي سبزه دار و درختي حيواندار.
14- طرح باغي : در اين‌گونه طرحها متن فرش مطابق نقشه كلاسيك باغهاي ايراني بوسيله جويهاي آب به چهار قسمت مساوي تقسيم مي‌شود. اين جويهاي آب در سر راه خود به استخر مياني باغ كه در حكم ترنج فرش مي‌باشد با فواصل مساوي از يكديگر ختم مي گردند. در اين حوضچه‌ها و استخرها اردكها و ماهيهايي در زمينه‌اي به رنگ آبي كمرنگ و يا بژ نقش مي‌شود و در زمينه‌هاي چهارگانه فرش شاخه هايي از گل و درختاني كه بر سر شاخسارهاي آنها پرندگاني به نغمه سرايي مشغولند طبيعت جانداري را درفرش بوجود مي‌آورد. برخي از فرشهاي باغي به شكل محراب طرح مي‌شوند و در بعضي ديگر متن فرش به شش قسمت مساوي تقسيم مي‌شود و در نتيجه دو استخر مياني بوجود مي‌آيد باغ نقش مهمي در زندگاني روزمره ايرانيان ايفا كرده است و طراحان از تصويركردن باغ در نگاره ها لذت مي‌‌برند. اصولاً طرح باغي در اصطلاح فرش بافي ايران طرحي كه در آن نقش خيالي و نمادين بهار و بهشت به صورت باغي مصفا و پر گل و گياه با پرندگان خوش نقش و نگار و جانوران بالدار و شگفت آفرينش كشيده مي شود واين طرح در دوره صفويه رواج خاص يافت. امروزه از قاليهاي موجود با اين طرح تعداد كمي به قرن يازدهم و بقيه به قرن دوازدهم و اوايل سيزدهم متعلق‌اند اين قالي ها شهرت جهاني دارند و در موزه هاي مختلف جهان چون ويكتوريا البرت در لندن هنرهاي زيبا در وين پنسلوانيا آمريكا جيپور هندكراكوي لهستان هنرهاي تزئيني در پاريس موزه فرش در تهران ـ گنجينه فرش ومنسوجات آستان قدس رضوي موجودمي باشد

15- طرح شكارگاه : صحنه هاي شكار حيوانات وحشي را كه طعمه حيوان قوي تر شده اند و گاهي صحنه هاي شكار شاهان را نشان مي دهد و بنياد اصلي اين گروه از طرحها نمايش صحنه هاي شكار و شكارگاه است به نحوي كه در قسمتهاي مختلف طرح ،سوادكار با وسيله اي همانند تير و كمان يا نيزه مشغول شكار آهو يا ساير حيوانات است
16- طرح لچك ترنج :از زيباترين و رايج ترين طرحهاي ايراني است كه ابتدا براي تزئين جلدهاي چرمي كتابها مورد استفاده قرارمي گرفت و از قرن 10 هـ.ق. استفاده از آن براي تزئين قالي رايج شد و لچك يك چهارم طرح ترنج كه تحت عنوان لچك در چهار گوشه متن قالي قرار مي گيرد و شكل ترنج گاهي گرد يا بيضي شكل با دو سر ترنج و گاهي چندين سر ترنج زمينه متن قالي را مي پوشاند.چنانچه لچك و ترنج در يك فرش از لحاظ طرح و نقش و نگاره ها و رنگ آميزي در يك مايه نباشند آن فرش را لچك و ترنج مي نامند. طرحي را كه در آن لچك عيناً يك چهارم ترنج است طرح لچك ترنج گويند.
17- طرح ماهي درهم:ازقديمترين ورايج ترين طرحهاي فرش ايران است كه بصورت يك واگيره مي باشدوهمان واگيره درطول وعرض فرش تكرارمي شوددراين واگيره يك لوزي باچهاربرگ شبيه ماهي دراطراف آن مشاهده مي شودودرنقاط مختلف بانامهاي مختلفي مشهوراست كه عبارتند از:ماهي هراتي ،ماهي فراهان ،ماهي كردستان وريزه ماهي
18- طرحهاي ايلاتي :كه در هر منطقه نقش و رنگ خود را داراست و هر كدام داراي اصالت و زيبايي مخصوص خود است ذهني بافت و نگاره‌هاي آن نقش‌هايي ا ست هندسي منتزع از محيط ابزار كار و وسايل زندگي كه در تركيب با هم ديده مي‌شود.
19- طرحهاي ايلي و عشايري : اين طرحها توسط عشاير بافته شده است و اغلب نگاره ها و تزئينات از ذهن بافندگان است و قرينه درآن كمتر و سادگي از ويژگي اين طرحهاست.
20- طرحهاي اقتباسي : اين گروه شباهت زيادي با طرحهاي فرش مناطق مرزي ايران و يا ساير كشورها همجوار دور يا نزديك دارد و چون برگرفته از آن طرحها مي باشد اقتباسي گويند مانند طرحهاي قفقازي، طرحهاي گوبلني.
20- طرحهاي هندسي :كليه نقوش به صورت هندسي و با استفاده از خطوط زاويه دار بوجود مي آيند كه عبارتند از هندسي كف ساده، هندسي جوشقاني.
21- طرحهاي تركمن :طرحهاي تركمن همگي در گروه نقوش هندسي قرار مي گيرند و به صورت ذهني بافته مي شوند. معروفترين طرحهاي تركمن در ايران عبارتند از غزال گز، قاشقي، آخال و....
22- طرحهاي تلفيقي : هنرمندان با الهام از نقوش مختلف و تلفيق آنها با يكديگر نقوش بديعي بوجود مي آورند كه به طرحهاي تلفيقي مرسوم است و اين طرحها از الگوي خاص پيروي نمي كند و به سليقه طراح بستگي دارد. به نحوي كه گاهي مثلاً نقوش بته جقه، گل فرنگ و قابي يا گلداني در يك فرش طرح مي شود. طرحهاي اين گروه به مرور زمان و از تركيب و تلفيق و پيوستگي دو يا چند طرح گوناگون ايجاد گرديده است كه عبارتند از: لچك و ترنج تلفيقي، تلفيقي دسته گلي، تلفيقي هندسي، تلفيقي دورنما.

نوشته: عذرا یوسفی

منبع :