نواحی و مناطق قالی بافی

ويژگی های كلی فرش شرقی و حدود جغرافيايی(فصل چهارم)

 سبك های توليد فرش های تركمن ، افغان و بلوچ يكی ديگر از عمده ترين گروههای قالی شرقی كه از محبوبيت زيادی برخوردار بوده و گستره ی وسيعی را نيز در بر می گيرد ،گروه بزرگی از قالی های قرمز رنگ می باشد كه به دو گروه اصلی تركمن و افغان تقسيم می شود.

قالي های تركمن در منطقه ای كه از غرب به دريای خزر ، از شمال به روسيه ، از جنوب به بخش هايی از ايران و در شرق توسط تبت احاطه شده است بافته می شود اين قالی ها توسط عشايری كه از قديم الايام به دامپروری اشتغال داشته اند بافته می شود.آنها گله های گوسفند و گاو های تبتی را دركوه ها و مراتع ميچرانند و اكثرا سوار كار بوده و قرن هاست كه سنت قاليبافی خود را حفظ كرده اند.
ماركوپولو جهانگرد ايتاليايی كه از اين منطقه بازديد نموده ، گفته است كه بهترين قالی ها در بلاد تركمن بافته می شود.گفته می شود ماركو تعداد زيادي از قالی های بافت اين منطقه را خريد و با خود برد.قالی های اصيل تركمن توسط عشاير بافته شده و به قالی های بخارا شهرت دارد.كمتر كسی ميداند كه چرا هم اكنون يكي از دست بافته های منطقه به شاهزاده ی بخارا مشهور شده است.شايد يكی از عمده ترين دلايل آن اين بوده كه بخارا مركز جمع آوری و صادرات اينگونه قالی ها بوده است.رنگ قرمز در اين قالی ها به عنوان رنگ مسلط و اثر گذاری محسوب شده و طيف وسيعی از اين رنگ از قرمز روشن تا قرمز شرابی و جگري در قالي تركمن ديده می شود.قاليبافی تركمن طی قرن ها سنت قاليبافی خود را حفظ نموده و تا كنون تغييری نيافته است شايد عمده ترين دليل استفاده از رنگ قرمز در زمينه ي قالی ان است كه قبايل تركمن در اكثر ساعات روز دائما كار كرده و احتياج به رنگ های تيره دارند تا به چشمان آنها استراحت بدهد ضمن آنكه نبايد محدوديت دسترسی به منابع و مواد رنگزا را در اين رابطه از نظر دور داشت .
نقش مايه ي اصلي در قالي تركمن هشت ضلعي يا گل است و هرايل طايفه اي براي خود نماد شبه گل دارد و ار اين طريق قالي هر طايفه از ديگر طوايف به راحتي قابل تشخيص است.دستبافته ي كوچك يا قارچين ممكن است داراي سه گل با حاشيه مناسب باشد كه در قالی های بزرگ ممكن است به چندين رديف برسد.داخل هر هشت ضلعی بخش هايی با رنگ سفيد ، آبی ، زرد يا قهوه ای ديده می شود.رنگبندی اغلب در زمينه ي اصلی و حاشيه ثانويه مشخص است و نمای كلی دست بافته قرمز است.قبايل تركمن آسياي مركزي داراي گله هاي بزرگ و كوچ نشين بوده و دائما در حال حركت در پي يافتن چراگاه بوده و درجلگه وسيعي در بخش شرقي درياي خزر زندگي ميكنند.اين قبايل در جمهوري تركمنستان و در قسمت های از كشور ازبكستان در شهری به نام بخارا و در جنوب شرقی افغانستان استقرار يافته اند .
بخشی از سوار كاران بدوی تركمن عادت داشتند مايحتاج خود را از طريق حمله به كاروان هاي تجاری تامين نمايند و لذا محدوده ي جغرافيايی خاصی نداشتند.اكنون قالي های گران قيمت و نفيس تركمن در بين تركمن های ايران ، آسيای ميانه و مرز افغانستان بافته ميشود.
تعدادي از اين قالي ها در دوران گذشته از طريق مشهد و بخارا وارد بازار اروپا مي شد.سالها پيش يكي از قبايل تركمن به نام تكه كه بهترين قاليبافان تركمن را داشتند با چادر و اثاثيه از تركمنستان به مناطق شمالي ايران مهاجرت نمودند مكاني كه هنوز هم هنر سنتي خود را حفظ كرده و در آن زندگي مي كنند.قالي هاي تركمن اغلب توسط زنان و با كيفيت بالا و سرعت نسبتا زياد بافته مي شود.ماحصل كار زنان تركمن را مي توان در بسياري از رسائل زندگي آنان همچون خورجين ، كجاوه شتر ، جل اسب ، پرده آلاچيق ، پرده ديوار كوب و البته قالي هاي كف آلاچيق مشاهده نمود.چوپانان تركمن در تابستان زندگي فرح بخش خود را با گله هايشان در جلگه مي گذرانند آنان براي سكونت از چادر هاي گردي كه اسكلت چوبي داشته و بوسيله ي نمد هاي ماتي پوشش يافته و آلاچيق نام دارد زندگي مي كنند.فرش مخصوص براي جلوي درب ورودي وجود دارد كه معمولا جفت آن هم در بالاي درب به صورت آويزان ديده مي شود، طرح اين فرش به 4 قسمت تقسيم شده كه در هر بخش اغلب اوقات شمعدان زينتي را نشان مي دهد شناسايي اين فرش كه كاچلي (قوچكي) نام دارد بسيار آسان است .
بسيار از دست بافته هاي تركمن كاربرد آنها به صورت آويز بوده كه برخي از آنها از پشت گليم باف و فسمت جلويي آن گره دار و داراي پرز مي باشد . اين دست بافته ها با اسامي متنوعي همچون جوال ، توبره ، ساك دستي و... در زندگي عشاير تركمن ديده مي شود.
به همان اندازه اي كه در طرحهاي تركمني از فرم 8 ضلعي استفاده مي شود از طرحي مشابه به فرم رطيل نيز در قالي هاي تركمني ديده مي شود كه نمادي از حفاظت است.اگر چه نقش مايه ها و مواد اوليه قالي هاي جديد مشابه قالي هاي قديمي ميباشد ولي به هيچ وجه داراي جذابيت و زيبايي قاليهاي قديمي نمي باشد. رنگ آميزي قالي هاي جديد داراي ظرافت قالي هاي قديمي نبوده و بسياري از نقش مايه هاي ظريف آن حذف شده است.نوع ديگر قالي هاي دستباف تركمن قالي هاي بشير است كه همانند ساير دست بافته ها رنگ اصلي و غالب آن قرمز بوده و البته از رنگ زرد نيز در آن استفاده شده است.اين قالي ها اغلب با طرح هاي هندسي كوچك عمولي مانند ستاره ، ترنج كوچك ، طرح هايي به شكل S ،و نقوش ابر مانند تزيين گرديده و در ميانكار فرش نقوش هشت ضلعي ديده مي شود.

 

شكل شماره21
گل تركمن

شماره 22
تزيينات شمعداني در قالي تركمن
(نگاره ي قوچكي - مترجم)

شماره23

شكل شماره 24
نقش مايه ي رطيلي

قالي هاي افغاني
در ميان قالي هاي شرقي قالي ها افغاني از همه آسانتر مورد شناسايي قرار مي گيرندزيرا در قالي هاي افغاني همواره رنگ قرمز باتناليته هاي روشن و تيره و البته در قالي هاي قديمي غالبا رنگ مسي و درقالي هاي جديد از رنگ قرمزشرابي استفاده ميگردد.طرح اين قالي ها معمولا از هشت ضلعي هاي بزرگ با گل هايي كه ناشيانه بافته شده تشكيل شده است.رنگ بندي كلي طرح بسيار تيره بوده و با گل هاي آبي و قهوه اي به چهار قسمت تقسيم شده است : نقوش هشت ضلعي اغلب در طول قالي به هم نزديك شده و در ميانكار فرش با تعدادي حواشي كه بعضي اوقات كرم رنگ يا سفيد ميباشد احاطه شده همين رنگ هاي روشن اغلب در دو تا از هشت ضلعي ها ديده مي شود.
در نگاه اول قالي افغان به لحاظ دارا بودن رنگ هاي روشن ممكن است به قالي هاي تركمن ترجيح داده شود.قالي هاي افغان به لحاظ داشتن رنگ هاي فرح بخش و زيبا ، عمر طولاني و قيمت قابل قبولتر محبوبيت زيادي كسب كرده است، اين قالي ها از پشم بافته و داراي سر ريشه ي بلند بوده بعضي از آنها حاشيه باريكي دردو انتهاي خود دارند.تفاوت زيادي بين قالي هاي شسته شده و ناشور وجود دارد كه نبايد نسبت به آن بي توجه بود.قالي هاي افغان در اندازه هاي مختلف وجود دارد.

شكل شماره 25
گل افغاني

شكل شماره 26
گل افغاني

قالي هاي بلوچي
منشا و مبدا قالي هاي زيبا و ساده ي بلوچي به درستي مشخص نمي باشد اما برخي براين عقيده اند كه اين فرش ها از بلوچستان يعني منطقه اي در شرق ايران و جنوب افغانستان كه هم اكنون قسمتي از خاك پاكستان مي باشد آورده شده است اما به نظر مي رسد محدوده ي بافت اين قالي ها بسيار فرا تر مي باشد و بيشتر آنها توسط قبايل بلوچ خراسان بافته شده باشد.نقل قول قديمي نزد مسلمانان رايج است كه مي گويد : خداوند در ابتداي خلقت بلوچستان را از اجزا و قطعه هاي كوچكي به وجود آورد كه اين موضوع با رنگ هاي قهوه اي ، بژ ، قرمز تيره و سفيد در نقوش قالي هاي بلوچي به چشم مي خورد.اين قالي ها توسط 12 قبيله ي عشايري بلوچ بافته مي شود كه اگر چه از نظر رنگ مشابه هستند، ولي هر قبيله داراي طرح ها و نقوش ويژه مي باشد.اين قالي ها نيزبه مانند ديگر قالي هاي عشايري داراي چله پشمي است و پرز آن بلند و براق مي باشد.همان طور كه گفته شد قبايل بلوچ براي لور قالي از موي بز استفاده مي كنند.

شكل شماره 27
درخت زندگي استيليزه شده در قالي بلوچ

مترجم :عبدالله احراری

منبع :